کاپیتولاسیون

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کاپیتولاسیون عبارت است از پیمان‌هایی که حقوق قضاوت کنسولی و حقوق برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی کشور میزبان اعطا می‌کند و ریشه در استعمار دارد و کشورهای استعمارگر، این قانون را به کشورهای ضعیف تحت سلطه تحمیل می‌کردند.


معنای لغوی

[ویرایش]

واژه کاپیتولاسیون از کلمه لاتین Capitulare یا کلمه ایتالیایی Capitulazion مشتق شده و به معنی انعقاد عهدنامه و قرارداد و یا خود عهدنامه آمده است. بعضی از نویسندگان معتقدند که زمان انعقاد اولین معاهده بین اعراب و مسیحیان مقیم شامات است. زبان نیمی از مردم این منطقه ایتالیایی بوده و این کلمه به معنی معاهده بین مسیحیان و غیرمسیحیان به جا مانده است.
[۱] اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۲۴.


معنای اصطلاحی

[ویرایش]

مفهوم عام حقوقی کاپیتولاسیون عبارت است از: پیمان‌هایی که حقوق قضاوت کنسولی و حقوق برون مرزی را به کشور دیگری در قلمرو حاکمیت ملی کشور میزبان اعطا می‌کند.
[۲] اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۲۴.
کاپیتولاسیون ریشه در استعمار دارد و کشورهای استعمارگر، این قانون را به کشورهای ضعیف تحت سلطه تحمیل می‌کردند.

تاریخچه کاپیتولاسیون در ایران

[ویرایش]

کاپیتولاسیون عهدنامه‌هایی است که بین دول اروپا با دولت عثمانی منعقد شده است، برای حفظ اتباع دول اروپا و منافع آنها در دولت عثمانی؛
[۳] مصدق، محمد، کاپیتولاسیون و ایران، ص۲۴.
اما به هیچ وجه تاثیری در ایران نداشت. تاریخ برقراری کاپیتولاسیون در ایران به دوره صفویه باز می‌گردد. تجار اروپایی نگران اختلافات حقوقی و کیفری بین خود و بازرگانان کشورهای شرقی که قوانین خاص خود را داشتند، بودند. برای رفع این نگرانی که ممکن بود مال و جان آنان را هنگام بروز اختلاف به مخاطره افکند، خواستار تصویب قوانینی بودند که بتواند در پیشامدهای ناگوار از آنان حمایت کند. (اما خوشبختانه) وضعیت تقریباً برابر بین ایران صفوی و اروپا مشکل خاصی برای ایرانیان به وجود نیاورد.
[۴] آذر، حسین، تاریخ جنگهای ایران و روس، ص۲۸۳.
در تاریخ کاپیتولاسیون دو مرحله دارد؛ یکی مرحله‌ای است که امتیاز یکطرفه در زمینه‌های تجاری و قضاوت کنسولی داوطلبانه و آزادانه از سوی یک دولت معتبر برای جلب، ترغیب و تشجیع قدرت‌های دیگر در زمینه توسعه اقتصادی یا امنیت نظامی اعطا می‌شد. به طور مثال کاپیتولاسیون ایران زمان شاه عباس (۱۶۲۳م. ) است. زمانی به هلندی‌ها و کمپانی هند شرقی دولت هلند امتیاز داده می‌شود که ایران عصر صفوی در اوج اقتدار است. این موافقت‌نامه که در ۲۸ محرم ۱۰۳۳ به وسیله شاه عباس تصدیق و ممهور شد، در ۲۳ ماده بود.
[۵] ولایتی، علی اکبر، تاریخ روابط خارجی ایران در عهد شاه عباس اول صفوی، ص۱۴۶ - ۱۵۰.
در زمان شاه عباس ایران یک کشور کشاورزی بود. پس از اینکه شاه عباس موفق می‌شود، عثمانیها را از ایران خارج، ازبکها را شکست و پرتغالیها را از منطقه خلیج فارس بیرون براند، به این نتیجه می‌رسد که ایران باید یک کشور تجاری باشد تا بتواند با چالش‌هایی که روبروست دست و پنجه نرم کند.
[۶] جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۱۹.
اولین درخواست و نامه‌ای که از طریق رابرت شرلی برای پادشاه ارسال می‌شود دقیقاً نوعی همکاری سیاسی است. قرارداد کاپیتولاسیون ۱۶۲۳ که به هلندیها داده شد، برای جلب، ترغیب و تشجیع آنها و توسعه اقتصادی و تجارت خارجی مملکت، اختیارات بسیار وسیعی به آنها داده شده است؛ از جمله قضاوت کنسولی. حتی قراردادی که بعدها شاه صفی در ۱۶۲۹م. منعقد می‌کند، به این صورت است که اگر اختلافات حقوقی بیش از بیست تومان باشد، رسیدگی و قضاوت به عهده کنسول آن شرکت یا مؤسسه خواهد بود.
[۷] جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۱۲۰.


← منشا اصلی کاپیتولاسیون در ایران


اگرچه روابط ایران با دول اروپا از قدیم وجود داشت؛ ولی عهدنامه‌ای که به تفصیل این مسائل را بیان می‌نماید، همان عهدنامه ترکمنچای است که بعد از جنگ ایران و روس، در زمان فتحعلی شاه در پنجم شعبان ۱۲۴۳ق (۱۰ فوریه ۱۸۲۸م) نمایندگان دولت روسیه و ایران امضا نمودند.
[۸] جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۳۴.
این قرارداد سرآغاز برقراری کاپیتولاسیون و منشا اصلی آن در ایران به شمار می‌رود. (باید اشاره کرد که کاپیتولاسیون در ادوار گذشته در سطح خیلی محدود وجود داشته است.) در فصل دهم این قرارداد دو دولت رضایت خود را جهت تنظیم یک قرارداد تجاری جداگانه‌ای که جزو این معاهده بود، اعلام کردند.
[۹] مهیمد، محمد علی، پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران، ص۱۱۲.
فصل هفتم، هشتم و نهم این معاهده جداگانه که به مسایل حقوقی و جزایی اتباع روسیه مربوط است، مهمترین قسمت عهدنامه بود؛ چرا که با اجرای این فصول رژیم کاپیتولاسیون، به نفع روسها برقرار شد. متن فصل هشتم قرارداد به شرح ذیل است: «چون وزیر مختار و شارژدافرو (قنسول) حق قضاوت درباره هم وطنان خود دارند؛ لذا در صورتی که مابین اتباع روسیه قتل و جنایتی به وقوع رسد، رسیدگی و محاکمه آن راجع به مشارالیهم خواهد بود. [یعنی ایرانیان حق رسیدگی ندارند]. اگر شخصی از اتباع روس متهم به جنایتی گردد مورد مزاحمت و تعرض نخواهد گردید؛ مگر در صورتی که شرکت او در جنایت مدلل و ثابت شود و در این حالت در صورتی که تبعه روسیه به شخصه منسوب به مجرمیت نشده باشد، محاکم مملکتی نباید بدون حضور ماموری از طرف سفارت یا قنسول به مسئله جنایت رسیدگی کرده، حکم دهند و اگر در محل وقوع، قنسولگری وجود ندارد، کارگزاران آنجا مجرم را به محلی اعزام خواهند داشت که در آنجا قنسول یا ماموران از طرف روسیه برقرار شده باشد. حاکم و قاضی محلی استشهاداتی که علیه و له شخص مظنون است تحصیل کرده امضا می‌نمایند و این دو قسم استشهاد که بدین ترتیب نوشته و به محل محاکم فرستاده می‌شود، نوشته معتبر دعوی محسوب خواهد شد؛ مگر اینکه شخص مقصر خلاف و عدم صحت آن را به طور واضح ثابت نماید. پس از اینکه کما هو حقه تقصیر شخص مجرم به ثبوت رسید و حکم صادر شد مدعی الیه [۱]     به وزیر مختار یا شارژدافر یا قنسول روسیه تسلیم خواهد شد که به روسیه فرستاده شده در آنجا موافق قوانین سیاست شود.»
[۱۰] مهیمد، محمد علی، پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران، ص۲۸۹.
پس از آن نیز برخی کشورهای استعمارگر دیگر، این امتیاز را به علت ضعف حکومت‌های قاجاریه کسب کردند.

الغاء کاپیتولاسیون در ایران

[ویرایش]

با پیروزی انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه و سقوط سلطنت تزارها و روی کار آمدن حکومت سوسیالیستی در روسیه حکومت جدید لغو کلیه امتیازات اخذ شده در ایران را اعلام کرد.
[۱۱] جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۱۹.
بالاخره طی عهدنامه‌ای که بین ایران و شوروی در ۱۶ فوریه ۱۹۲۱ در مسکو امضا شد، دولت روسیه از کلیه منافع و امتیازات روسیه تزاری در ایران چشم پوشید؛
[۱۲] جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۰.
اما شوروی که به قول دکتر مصدق «برای وی ناگوار بود که سایر دول اتباع خود را برای محاکمه و مجازات از ایران ببرند؛ ولی اتباع آن دولت که لازم بود تبلیغاتی در ایران بکنند گرفتار شوند و بر طبق قوانین مملکت محاکمه و محکوم شوند» در پی استفاده مجدد از حقوق کاپیتولاسیون در ایران بود.
[۱۳] جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۲.
اولین دولت بعد از مشروطیت که الغای کاپیتولاسیون را در ایران اعلام کرد، دولت سپهدار تنکابنی در ۱۳۲۸ق بود.
[۱۴] جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۷.
اعلام الغاء آن به علت اوج مداخلات روس و انگلیس در ایران بود و به قول مخبرالسلطنه «گر چه در آن وقت بی‌تدارک بود؛ ولی نغمه‌ای بود در گوشها».
[۱۵] هدایت، مهدیقلی، گزارش ایران قاجاریه و مشروطیت، ص۲۵۳.
بعدها در کابینه صمصام‌السلطنه در ۱۹۱۸م، کابینه وثوق‌الدوله که طرح الغاء آن در کنفرانس صلح پاریس در ۱۹۱۹ و در مذاکرات قرارداد ۱۹۱۹ بین وثوق‌الدوله و سرپرسی کاکس، در کابینه سید ضیاء در ۱۹۲۰ و سرانجام تحت فشار افکار عمومی و فضای حاکم بر روابط بین الملل پس از جنگ جهانی اول، در تاریخ ۲۷ آوریل ۱۹۲۷م (۱۶/۰۲/۱۳۰۶ش) طی فرمانی رضاشاه خطاب به رئیس‌الوزرای وقت، مستوفی‌الممالک، خواستار فراهم شدن موجبات عملی الغای نهایی کاپیتولاسیون از طرف دولت شد
[۱۶] هدایت، مهدیقلی، گزارش ایران قاجاریه و مشروطیت، ص۱۴۳.
و الغاء آن در واقع حذف مصونیت قضایی اتباع بیگانه در ایران بود.

احیاء مجدد کاپیتولاسیون در ایران

[ویرایش]

چند دهه بعد از الغاء کاپیتولاسیون، محمدرضا پهلوی احیاگر مجدد آن شد. البته شرایط احیای مجدد آن چندین سال قبل و با استخدام مستشاران آمریکایی در ایران فراهم شد. پیشنهاد استخدام مستشاران آمریکایی برای دولت ایران در زمان جنگ جهانی دوم و پس از خروج رضاشاه از ایران، اولین بار توسط «سرریدربولارد» (وزیر مختار انگلیس در تهران) عنوان شد. بولارد به ابتکار خود در فوریه ۱۹۴۲م (بهمن ۱۳۲۰) به محمدعلی فروغی، نخست وزیر ایران، پیشنهاد کرد تا نسبت به استخدام مستشاران آمریکایی اقدام نماید. بولارد پیشنهاد خود را به اطلاع وزارت خارجه انگلستان نیز رساند. هر دو دولت ایران و انگلستان با آن موافقت کردند.
[۱۷] بولارد، سرریدر، شترها باید بروند، ترجمه حسین ابوترابیان، ص۸۵ - ۸۶.
قطعاً حضور مستشاران به عنوان نیروهای نظامی پیامدهایی داشت، از جمله اعطای مصونیت قضایی به آنان یا به عبارتی احیای کاپیتولاسیون در ایران.
دی ماه ۱۳۳۹ش. «کندی» به عنوان رئیس جمهور آمریکا برگزیده شد و دولت‌های جهان سوم تحت حمایت را، مجبور به انجام یک رشته اصلاحات صوری نمود. در پی این هدف، محمدرضاشاه، علی امینی، چهره مورد نظر آمریکا را به نخست وزیری انتخاب کرد (اردیبهشت ۱۳۴۰). وی با انحلال مجلسین به سرعت شروع به انجام اصلاحات مورد نظر کندی که ماموریت اصلی وی اصلاحات اراضی بود، کرد. چندی بعد دولت کندی پیشنهاد اعطای مصونیت به مستشاران نظامی آمریکا را داد؛ اما امینی که از سابقه کاپیتولاسیون در ایران آگاه بود، نمی‌خواست احیاگر مجدد آن باشد. شاه، اسدالله علم را در تیرماه ۱۳۴۱ش. به نخست وزیری برگزید. علم پیشنهاد آمریکا را برای اعطای مصونیت به مستشاران پذیرفت (۲۰/۱۲/۱۳۴۱).
[۱۸] اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۴۵ - ۴۸.


تصویب قانون کاپیتولاسیون

[ویرایش]

لایحه مصونیت مستشاران و تبعه آمریکا، در سیزدهم مهرماه ۱۳۴۲ (در زمانی که حضرت امام در زندان بودند) در کابینه علم، در مجلس شورای ملی علیه حاکمیت ملت ایران به تصویب رسید و پس از چندی که مجلس تشریفاتی سنا نیز بر آن صحّه گذارد، در زمان نخست‌وزیری منصور (شاه در ۱۷ اسفند ۱۳۴۳ علم را از کار برکنار و حسنعلی منصور را به نخست وزیری گماشت) در بیست و یکم مهرماه ۱۳۴۳ دوباره در مجلس شورای ملی مورد تصویب ننگین نمایندگان شاه قرار گرفت.
[۱۹] عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۶.


واکنش صریح امام به موضوع کاپیتولاسیون

[ویرایش]

پس از چندی که خبر به امام رسید، ایشان حرکت پرخاشجویانه و قهرآمیزی علیه امپریالیسم آمریکا در رابطه با احیای کاپیتولاسیون آغاز کرد. تصویب لایحه کاپیتولاسیون جرقه‌ای دیگر بود تا باز نهضت به روزهای اوج خود، قبل از ۱۵ خرداد، نزدیک شود. امام برای افشای خیانت شاه و دار و دسته‌اش به کشور، بر آن شدند که با ایراد نطقی حاد و اعلامیه‌ای افشاگر، همگان را به حرکت و خروش و مقابله با توطئه شاه و آمریکا فرا خوانند. ابتدا ایشان پیک‌هایی را برای آگاه ساختن علما و روحانیون به شهرهای دور و نزدیک روانه کردند و خود نیز با مقامات روحانی قم به گفتگو نشستند و با فراهم آمدن زمینه‌های لازم، ۴ آبان ۴۳ (روز تولد حضرت فاطمه (سلام‌الله‌علیها)
[۲۰] شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۶۸، سند ۱۸۰.
برای ایراد سخنرانی تعیین شد. سیل جمعیت از گوشه و کنار کشور برای شنیدن سخنان رهبر نهضت به قم سرازیر شد. امام با آگاهی از نقطه ضعف رژیم در سخنان پر شور خود، حمله را مستقیماً متوجه آمریکا کردند و ایالات متحده را با شدیدترین لحن به باد انتقاد و اعتراض گرفتند.
[۲۱] قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج۱، ص۲۶.
حضرت امام با ایراد سخنرانی کوبنده‌ای، موضع نهضت را در برابر استکبار غرب و شرق روشن نمود و رسوایی جدید رژیم را افشا کرد. متن سخنرانی امام از سوی ریاست ساواک تهران به مدیر کل اداره سوم ساواک ارسال شد.
[۲۲] شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۷۲، سند ۱۸۲.
بعد از این سخنرانی اعلامیه شدیداللحنی نیز از طرف ایشان در محکومیت عمل مجلس شورای ملی در تصویب لایحه مصونیت قضایی مستشاران آمریکایی منتشر شد که در سطح وسیعی توسط شبکه عظیم پیروان امام که در قالب هیئت‌های مذهبی و اصناف بازار فعالیت می‌کردند، در بیشتر نقاط ایران به سرعت پخش شد.
[۲۳] شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۷۳، سند ۱۸۳، ص۳۸۹.


تبعید امام به ترکیه

[ویرایش]

رژیم که در فکر مقابله با روشنگری‌های امام بود، چاره را تنها در تبعید ایشان دید. شب سیزدهم آبان ماه ۱۳۴۳، رژیم با یک اقدام عجولانه و با دستپاچگی ساده لوحانه‌ای اقامتگاه امام را در قم مورد تهاجم قرار داد و صدها کماندو به طور وحشیانه‌ای بیرون اقامتگاه، دست به اعمال جنون‌آمیز زده و امام را در حالی که با آرامش کامل از‌ اندرون اقامتگاه بیرون می‌آمدند، محاصره نمودند. توسط اتومبیل ایشان را به تهران منتقل و همان روز با هواپیما به ترکیه تبعید نمودند. عصر همان روز فرزند امام، مرحوم شهید حاج آقا مصطفی نیز دستگیر و روانه زندان قزل قلعه شد.
[۲۴] عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۸.
هشتم دی ماه ۴۳ حاج آقا مصطفی پس از پنجاه و هفت روز اسارت آزاد شد؛ ولی چون رژیم از این عمل سودی به دست نیاورد، پس از پنج روز به گونه وحشیانه‌ای نامبرده را از خانه مسکونی دستگیر و روانه ترکیه نمود.
[۲۵] عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۹.
از آنجا که تدابیر شدید امنیتی برای تبعید ایشان از قبل توسط رژیم انجام شده بود، اعتراضات و راهپیمایی‌ها علیه این عمل رژیم در سطح محدود بود. این تدابیر در گزارش‌های ساواک ذکر شده است.
[۲۶] شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، اسناد ۱۸۷ - ۱۹۳.


واکنش دانشجویان ایرانی خارج کشور

[ویرایش]

نکته مهم اینکه فعالیت‌های گسترده دانشجویان علیه تبعید امام، نقش بسزایی در جلب افکار عمومی جهان داشت. حرکت آنان در این ماجرا تا آنجا گسترده و دامنه‌دار بود که نه تنها بسیاری از احزاب، سازمانها، مجامع و مقامات جهانی را به حمایت از امام واداشت، که سازمان ملل را نیز در این مورد به عکس‌العمل وادار کرد. نکته جالب اینکه در این حرکت دانشجویی، چپ گرایان و مارکسیستها نیز فعالانه شرکت داشتند و علیه تبعید امام سرسختانه تلاش می‌کردند که انگیزه آنان را می‌توان چنین خلاصه کرد:
۱- موضع قاطع و خروش توفانزای امام علیه امپریالیسم آمریکا در رابطه با احیای کاپیتولاسیون که گوش به فرمان‌های مسکو و پکن را بر آن می‌داشت که به اصطلاح از فرصت استفاده کنند!
۲- نفوذ ژرف و مقام والای امام در دل توده‌ها و میان خلق ستمدیده ایران تا آنجا چپیها و مارکسیستها را جذب و تحت تاثیر قرار داد که برای عقب نماندن از قافله و به منظور آنکه در دل خلق به هر حیله راهی باز کنند، خود را ناچار می‌دیدند که از «خمینی» دم بزنند و حمایت کنند. حتی امام را از آن خود بدانند! و جسته و گریخته ادعا کنند که «خمینی مارکسیست است! » و به این ادعای واهی و خیالی افتخار کنند.
[۲۷] روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی، ج۲، ص۷۴.


ترور حسنعلی منصور

[ویرایش]

منصور که تصویب کاپیتولاسیون و تبعید رهبر نهضت، توسط او انجام گرفت، در نخستین روز بهمن ۱۳۴۳ توسط یکی از اعضای هیئت‌های مؤتلفه اسلامی به نام محمد بخارایی ترور شد؛ ولی در هفتم بهمن به طور رسمی اعلام گردید.
با روی کار آمدن هویدا، سیل تلگرافها از خارج و سراسر ایران به سوی دولت جدید سرازیر شد و در این تلگراف‌ها مراجع، علما، وعاظ، دانشگاهیان، اصناف و گروه‌های سیاسی خواستار لغو قوانین مخالف موازین شرع و مغایر با حاکمیت ملت و نیز خواستار بازگشت رهبر نهضت اسلامی ایران شدند.
[۲۸] عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۷۰.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۲۴.
۲. اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۲۴.
۳. مصدق، محمد، کاپیتولاسیون و ایران، ص۲۴.
۴. آذر، حسین، تاریخ جنگهای ایران و روس، ص۲۸۳.
۵. ولایتی، علی اکبر، تاریخ روابط خارجی ایران در عهد شاه عباس اول صفوی، ص۱۴۶ - ۱۵۰.
۶. جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۱۹.
۷. جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۱۲۰.
۸. جمعی از سخنرانان و نویسندگان، حق قضاوت کنسولی کاپیتولاسیون، ص۳۴.
۹. مهیمد، محمد علی، پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران، ص۱۱۲.
۱۰. مهیمد، محمد علی، پژوهشی در تاریخ دیپلماسی ایران، ص۲۸۹.
۱۱. جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۱۹.
۱۲. جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۰.
۱۳. جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۲.
۱۴. جلونگر، محمدعلی، کاپیتولاسیون در تاریخ ایران، ص۱۲۷.
۱۵. هدایت، مهدیقلی، گزارش ایران قاجاریه و مشروطیت، ص۲۵۳.
۱۶. هدایت، مهدیقلی، گزارش ایران قاجاریه و مشروطیت، ص۱۴۳.
۱۷. بولارد، سرریدر، شترها باید بروند، ترجمه حسین ابوترابیان، ص۸۵ - ۸۶.
۱۸. اسداللهی، مسعود، احیای کاپیتولاسیون و پیامدهای آن، ص۴۵ - ۴۸.
۱۹. عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۶.
۲۰. شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۶۸، سند ۱۸۰.
۲۱. قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج۱، ص۲۶.
۲۲. شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۷۲، سند ۱۸۲.
۲۳. شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، ص۳۷۳، سند ۱۸۳، ص۳۸۹.
۲۴. عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۸.
۲۵. عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۶۹.
۲۶. شکرزاده، حسن، مبارزات امام خمینی به روایت اسناد، اسناد ۱۸۷ - ۱۹۳.
۲۷. روحانی، سید حمید، نهضت امام خمینی، ج۲، ص۷۴.
۲۸. عمید زنجانی، عباسعلی، انقلاب اسلامی و ریشه‌های آن، ص۴۷۰.


منبع

[ویرایش]
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «کاپیتولاسیون»، تاریخ بازیابی ۹۵/۵/۲۰.    






جعبه ابزار