قاعده دفع ضرر محتمل

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حکم عقل به لزوم دفع ضرر محتمل و مظنون را گویند.


توضیح

[ویرایش]

قاعده دفع ضرر محتمل، از قواعد عقلی است که مضمون آن حکم عقل به دفع ضرر محتمل و یا مظنون است؛ بنابراین، اگر انسان درباره چیزی احتمال ضرر بدهد، از نظر عقل، دفع آن ضرر محتمل واجب است. این قاعده در مباحث مختلف اصولی، هم چون بحث حجیت مطلق ظن کاربرد دارد. در بحث حجیت مطلق ظن گفته شده ظن به حکم شرعی ، با ظن به ضرر ملازم است و دفع ضرر مظنون از نظر عقل واجب است، پس عمل به ظن واجب است.
در بحث احتیاط نیز یکی از ادله عقلی که برای وجوب احتیاط به آن استناد شده، همین قاعده است؛ به این بیان که مبنای اصل احتیاط، حکم عقل به دفع ضرر محتمل است؛ یعنی عقل به لزوم دفع ضرر محتمل حکم می‌کند، و هرگاه در مورد ترک یا انجام کاری، احتمال ضرر اخروی باشد، عقل به احتیاط حکم می‌کند.

نکته اول

[ویرایش]

منظور از ضرر در قاعده دفع ضرر محتمل، ضرر اخروی است که همان عقوبت محتمل می‌باشد؛ یعنی عقل حکم می‌کند که دفع ضرر اخروی احتمالی واجب است؛ اما در مورد ضرر دنیوی چه بسا عقل چنین حکمی نداشته باشد.
[۳] سیری کامل در اصول فقه، فاضل لنکرانی، محمد، ص۳۴۷-۳۴۲.


نکته دوم

[ویرایش]

در مورد نسبت میان دو قاعده «دفع ضرر محتمل» و « قبح عقاب بلا بیان »، اخباری‌ها معتقدند قاعده لزوم دفع ضرر محتمل، بر قاعده قبح عقاب بلا بیان ورود دارد، چون قاعده قبح عقاب بلا بیان، عقاب را در جایی که بیان نیست قبیح می‌داند، اما قاعده دفع ضرر محتمل می‌گوید: من بیان هستم و این جا از موارد عقاب بلا بیان نیست.
اصولیون عکس آن را معتقد بوده و می‌گویند: قاعده قبح عقاب بلا بیان بر قاعده لزوم دفع ضرر محتمل ورود دارد، چون مورد قاعده دفع ضرر محتمل، جایی است که احتمال عقاب در کار باشد و ما به کمک قاعده قبح عقاب بلا بیان، حکم می‌کنیم که در مورد شبهه تحریمی حکمی، احتمال عقوبت نیست تا قاعده دفع ضرر محتمل، جریان پیدا کند.
[۵] سیری کامل در اصول فقه، فاضل لنکرانی، محمد، ج۱۱، ص۳۵۶-۳۴۸.
[۶] علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، مغنیه، محمد جواد، ص۲۶۲-۲۶۱.
[۷] کفایة الاصول، فاضل لنکرانی، محمد، ج۴، ص۴۷۴.
[۸] کفایة الاصول، فاضل لنکرانی، محمد، ج۴، ص۵۶۸.
[۱۰] مبادی اصول الفقه، فضلی، عبد الهادی، ص۱۲۵.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. منتهی الدرایة فی توضیح الکفایة، جزایری، محمدجعفر، ج۴، ص۲۰۶.    
۲. اجود التقریرات، نائینی، محمد حسین، ج۲، ص۱۸۶.    
۳. سیری کامل در اصول فقه، فاضل لنکرانی، محمد، ص۳۴۷-۳۴۲.
۴. انوار الاصول، مکارم شیرازی، ناصر، ج۳، ص۵۹.    
۵. سیری کامل در اصول فقه، فاضل لنکرانی، محمد، ج۱۱، ص۳۵۶-۳۴۸.
۶. علم اصول الفقه فی ثوبه الجدید، مغنیه، محمد جواد، ص۲۶۲-۲۶۱.
۷. کفایة الاصول، فاضل لنکرانی، محمد، ج۴، ص۴۷۴.
۸. کفایة الاصول، فاضل لنکرانی، محمد، ج۴، ص۵۶۸.
۹. فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ولایی، عیسی، ص۲۴۹.    
۱۰. مبادی اصول الفقه، فضلی، عبد الهادی، ص۱۲۵.


منبع

[ویرایش]

فرهنگ‌نامه اصول فقه، تدوین توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، ص۶۱۷، برگرفته از مقاله «قاعده دفع ضرر محتمل».    



جعبه ابزار