سید بن طاووس

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



رضی‌الدین ابو‌القاسم‌ سید‌ علی بن موسی بن طاووس (۵۸۹-۶۶۴ ه.ق)، معروف به سید بن طاووس، از فقهای نام‌آور شیعه در قرن ششم و هفتم هجری قمری بود که بیشترین شهرت وی در زهد، تقوی و عرفان اوست و اکثر تالیفات او در موضوع ادعیه و زیارات می‌باشد.
ابن طاووس از علمای حله بوده و تحصیلات علمی خود را در حله و بغداد از اساتیدی چون نجیب‌الدین ابن‌نمای حلی، فخار بن معد موسوی، محمد بن معد موسوی، تاج‌الدین حسن بن دربی، سالم بن محفوظ سوراوی، محیی‌الدین محمد بن عبداللّه حلبی، اسعد بن عبد‌القاهر‌ اصفهانی‌، حیدر بن محمد حسینی، ابن‌ نجار‌ بغدادی شافعی فراگرفته است. وی از روحیه اعتدال برخوردار و با علمای اهل‌سنت تعاملاتی داشته به گونه‌ای که از مکتب آنها دانش اندوخته است.
وی از علمایی بود که از منصب‌های حکومتی دوری می‌جست و همه منصب‌های پیشنهاد شده از سوی حاکمان را رد نمود، اما در زمان حمله مغولان به بغداد، بنا بر نقل‌ها، برای حفظ جان مردم، ریاست نقابت علویان را پذیرفته و سه سال در این منصب بود که دارفانی را وداع گفت؛ به هر حال سیاست سید در برابر حکومت زمان خود، همواره‌ بر‌ دوری، انزوا و یک نوع مبارزه منفی و یا به تعبیر واقعی‌تر یک نوع سیاست مداراجویانه بوده است‌.
تالیفات بسیاری از سید بن طاووس در عرصه‌های‌ اخلاق‌، تهذیب نفس، تاریخ، فقه، خواب‌گزاری، ادیان و مذاهب، و فضایل امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) بر جای مانده است. کتاب اللهوف علی قتلی الطفوف، الاقبال‌ بالاعمال‌ الحسنه، الامان من اخطار الاسفار‌ و الزمان‌، فرج المهموم، فلاح السائل و نجاح المسائل‌، کشف المهجة لثمرة المهجه، محاسبة النفس، الملاحم و الفتن و بسیاری دیگر از تالیفات ابن طاووس است.

فهرست مندرجات

۱ - مقدمه
۲ - نام و القاب
۳ - تاریخ ولادت
۴ - نسب
۵ - خانواده
       ۵.۱ - پدر و مادر
       ۵.۲ - همسر
       ۵.۳ - برادران
       ۵.۴ - فرزندان
              ۵.۴.۱ - صفی‌الدین محمد
              ۵.۴.۲ - رضی‌الدین علی
              ۵.۴.۳ - شرف الاشراف
              ۵.۴.۴ - فاطمه
              ۵.۴.۵ - تربیت
۶ - تحصیلات
       ۶.۱ - حله
       ۶.۲ - بغداد
       ۶.۳ - استادان حله و بغداد
       ۶.۴ - بازگشت به حله
۷ - ارتباط با علمای‌ اهل‌سنت
       ۷.۱ - دیدگاه اهل‌سنت درباره امر به معروف
       ۷.۲ - نوع تعاملات سید با اهل‌سنت
       ۷.۳ - روحیه اعتدال سید
       ۷.۴ - ارتباط گسترده با سنی‌ها
۸ - استادان سنی
       ۸.۱ - استاد در نگاه سید
       ۸.۲ - اجازه نقل روایت به سید
       ۸.۳ - مبنای سید در اعتماد به انسان‌ها
۹ - شاگردان
۱۰ - شخصیت اجتماعی
۱۱ - کناره‌گیری از مردم
۱۲ - سفر به حجاز
۱۳ - نقش سید در آشفتگی‌های اشغال بغداد
۱۴ - امتناع از پذیرش منصب‌های حکومتی
       ۱۴.۱ - پیشنهادهای مستنصر
              ۱۴.۱.۱ - درخواست مقام افتا
              ۱۴.۱.۲ - درخواست مقام نقابت
              ۱۴.۱.۳ - درخواست سفارت
              ۱۴.۱.۴ - پیشنهاد وزارت
       ۱۴.۲ - پند دوستان ناآگاه
       ۱۴.۳ - پذیرش ریاست نقابت طالبیان
       ۱۴.۴ - توصیه سید به فرزندش
       ۱۴.۵ - دلایل پذیرش نقابت
۱۵ - عظمت روحی و معنوی
       ۱۵.۱ - توصیف زیارت امام علی
       ۱۵.۲ - ماجرای عبدالمحسن
       ۱۵.۳ - ذکر عظمت سید در کتاب‌ها
۱۶ - اندیشه‌های اعتقادی و سیاسی
       ۱۶.۱ - امر به معروف و نهی از منکر
       ۱۶.۲ - درباره فقه
       ۱۶.۳ - درباره علم کلام
۱۷ - تألیفات
       ۱۷.۱ - کتب چاپ شده
       ۱۷.۲ - نسخ خطی‌
       ۱۷.۳ - کتب غیر موجود
۱۸ - وفات و مدفن
۱۹ - فهرست منابع
۲۰ - پانویس
۲۱ - منبع

مقدمه

[ویرایش]

زندگی سید ابن طاووس سرشار از دانش، معنویت و پارسایی است. در این مقاله، بخش‌های مهمی از زندگی سید‌ به‌ ویژه‌ تعامل علمی او با عالمان بزرگ اهل سنت‌ روشن‌ خواهد شد، اما مهم‌تر از آن، اندیشه‌های منحصر به فرد مرحوم ابن طاووس است. مناقشه او در فراگیری علم فقه‌ و خرده‌گیری‌ بر‌ فقیهان زمان و نیز مخالفت جدی او با اندیشه‌های کلامی، از جمله‌ افکار قابل تأمل اوست. وی همچنین درباره امر به معروف و نهی از منکر نظر مساعدی ندارد، و آن را‌ تنها‌ در‌ قلب لازم می‌داند، زیرا معتقد است امر به معروف، ایجاد دشمنی می‌کند‌ و دشمنی‌ مردم، انسان را از یاد خدا باز می‌دارد. تمام اندیشه سید، توجه به خدا و رسیدن و وصل‌ شدن‌ به‌ او بود، و با همین دیدگاه به فرزندش اخطار می‌کند که از اختلاط‌ با‌ حکام‌ و گناه‌کاران بر حذر باشد، و تنها وقتی باید با مردم هم‌سخن شود که مزاحم عبادت او‌ نگردند‌. بی‌زاری‌ او از پذیرش مسئولیت‌های حکومتی نیز از همین نگرش ناشی بوده است. به اعتقاد سید‌، اهل‌ بیت (علیهم‌السّلام) انسان‌هایی کامل بر روی زمین هستند و او اندیشه‌های خود را برگرفته‌ از‌ تعالیم‌ اهل بیت (علیهم‌السّلام) می‌داند و در این خصوص برای جمع‌آوری سخنان و فضایل آنان با عالمان‌ بزرگ‌ شیعه و سنی ارتباط برقرار نمود و کتاب‌خانه بزرگی به وجود آورد که دو ثلث کتاب‌های‌ آن‌ را‌ منابع اهل سنت تشکیل می‌دهد.

نام و القاب

[ویرایش]

نام او «رضی‌الدین ابو‌القاسم‌ سید‌ علی ابن موسی ابن جعفر» است، و چون نام او هم‌نام با امام هشتم شیعیان «علی ابن‌ موسی‌ ابن‌ جعفر» است، برخی از شاعران معاصرش، هنگامی که وی نقابت علویان در بغداد‌ را‌ در سه سال آخر عمرش بر عهده گرفت، او را به این امام تشبیه کرده و چنین سروده‌اند‌:
فهذا‌ علی نجل موسی ابن جعفر: پس این علی نسل موسی ابن جعفر‌ است‌ ••• شبیه علی ابن موسی ابن جعفر
فذاک‌ بدَست‌ للإمامة أخضر: پس او بر مسند امامت، سبزپوش است
و هذا بِدَست للنقابة أخضر‌: و این‌ بر مسند نقابت، سبزپوش است‌
کنیه‌ او‌ «ابو‌القاسم» و لقب و «طاووس» است. لقب «طاووس‌» مربوط‌ به یکی از نیاکان او (جد هشتم وی) «ابوعبداللّه محمد بن‌ اسحاق‌ بن حسن» (م. حدود ۳۵۰ ق) است که‌ به عنوان نخستین فرد از‌ آل‌ طاووس، مقام نقابت را در‌ «سورا‌» بر عهده داشته است. وی چهره بسیار زیبایی داشت اما پاهایش با زیبایی صورتش‌ متناسب‌ نبود، همانند طاووس که پاهایش‌ با‌ زیبایی‌ تنش تناسب ندارد‌. این لقب‌ کم‌کم به خانواده او‌ سرایت‌ کرده و سپس نسل‌های بعد از او نیز همین لقب را گرفته و معروف به «آل‌ طاووس‌» گشته‌اند.
[۲] خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۲۵‌.
[۳] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ص۲۰.


تاریخ ولادت

[ویرایش]

ابن طاووس‌ پیش از ظهر پنج‌شنبه در‌ ۱۵‌ محرم ۵۸۹ هجری در شهر حلّه دیده به جهان گشود. ابوابراهیم موسی بن جعفر نوزاد نیمه محرم را به یاد نیای ارجمندش علی نامید.
[۴] قمی، عباس، فیض العلام فی عمل الشهور و وقایع الایام، ص۱۵۸.


نسب

[ویرایش]

نسب سید بن طاووس از طرف‌ پدر‌ با سیزده واسطه به امام حسن بن علی (علیه‌السّلام‌)
[۵] شهیدی گلپایگانی، سید محمدباقر، مقدمه برنامه سعادت، ص۲.
و از‌ طرف‌ مادر‌ به‌ امام حسین بن علی‌ (علیه‌السّلام‌) می‌رسد و به همین سبب او را «حسنی الحسینی» یا «ذو الحسبین» می‌خوانند.
نسب کامل او‌ «علی‌ ابن‌ موسی ابن جعفر ابن محمد ابن محمد‌ ابن‌ احمد‌ ابن‌ محمد‌ ابن‌ احمد ابن محمد ابن اسحاق ابن حسن ابن محمد ابن سلیمان ابن داود ابن حسن المثنی ابن حسن ابن علی ابن ابی‌طالب» است.
اجداد او در مدینه و از سادات‌ حسنی بوده‌اند اما خود او در حلّه تولد یافت و مدت زیادی در بغداد اقامت داشت و پس از وفات او پیکرش را در نجف اشرف به خاک سپردند.
درباره جد اعلای او‌ «اسحاق‌» (جدّ نهم)، گفته می‌شود روزانه پانصد رکعت نماز به نیت پدرش می‌خوانده است.
[۶] نوری، میرزا حسین، خاتمة المستدرک، ج۳، ص۴۶۶.
هم‌چنین درباره جد والاتر او «داود» (جد سیزدهم)، گفته می‌شود که شیرخورده امام ششم‌ شیعیان‌ بود و منصور عباسی اسحاق شیرخوار را حبس و از مادرش جدا نمود، ولی با دعایی که امام صادق (علیه‌السّلام) به مادرش آموخت، خداوند وسیله‌ آزادی‌اش‌ را فراهم نمود و این دعا معروف‌ به‌ «دعای ام داود» است که در نیمه رجب خواندن آن مستحب می‌باشد.

خانواده

[ویرایش]

خانواده سید بن طاووس از اهل علم و فضل بودند. به اجمالی از زندگی آنها اشاره می‌شود.

← پدر و مادر


پدر سید «ابوابراهیم سعدالدین موسی بن جعفر» (م ۶۲۰ ق)، داماد‌ با‌ واسطه شیخ طوسی
[۷] خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۳۳۷.
و از‌ علما‌ و راویان حدیث در سده هفتم بوده است. وی روایاتش را در ورق‌پاره‌هایی نامرتب نوشته بوده است، اما سید، آنها را در چهار مجلد گردآوری کرده و نام آن را «فرحة الناظر و بهجة‌ الخاطر‌ مما رواه والدی موسی ابن جعفر» گذارده است. از جمله استادان روایی پدرش، «علی بن محمد مدائنی» و «حسین بن رطبه» بوده‌اند.
مادرش دختر شیخ ورّام ابن ابی‌فراس‌ (م ۶۰۵‌ ق) دانشور شهره حله بوده است‌ و چنان‌که خود سید در کتاب‌هایش تصریح نموده «شیخ ورّام» جد مادری اوست، و مادربزرگ سید، نوه دختری شیخ طوسی‌ (م ۴۶۰ ق) بوده است. (ورّام در دوم محرم ۶۰۵ ق. دیده از جهان بست.
[۱۰] قمی، عباس، فیض العلام فی عمل الشهور و وقایع الایام، ص۱۴۳.
) به همین دلیل سید در کتاب‌هایش از شیخ طوسی‌ به‌ «جد‌» یا «جد پدری» تعبیر می‌کند. بنابراین آن‌چه مرحوم محدث بحرانی (م ۱۱۰۷ ق) در لؤلؤة البحرین آورده و خوانساری (م ۱۳۱۳‌ ق) ‌نیز در‌ «روضات الجنات» از او پیروی نموده، مبنی بر این‌که مادر سید بن طاووس، دختر‌ شیخ‌ طوسی‌ بوده کاملا باطل و ناموجه است.
[۱۱] نوری، میرزا حسین، خاتمة المستدرک، ج۳، ص۴۷۱.
[۱۲] آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعه، ج۲، ص۳۱۰.
بدیهی است‌ اگر منظور محدث بحرانی و خوانساری از واژه «دختر» دختر با واسطه باشد، نمی‌توان اظهارات‌ آنان را ناموجه دانست، بنابراین‌ مناقشه‌ میرزای نوری در این‌جا قابل تأمل است.

← همسر


همسر سید ابن طاووس، زنی به نام «زهرا خاتون» دختر وزیر ناصر بن مهدی (م ۶۱۷ ق) بود که سید بعد از تشرف به‌ مرقد امام کاظم (علیه‌السّلام) و پس از مشورت با خدا، با او ازدواج نموده است. گرچه سید خودش به این ازدواج راغب نبود، اما سعی کرد خواسته پدر و مادرش را عملی سازد.
مدتی بعد در سال ۶۲۰ ابوابراهیم دیده از جهان فرو بست و رضی‌الدین را سخت‌ اندوهگین ساخت.
[۱۴] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ص۲۰ - ۲۱.


← برادران


سید ابن طاووس چند برادر نیز داشته است. سید جمال‌الدین ابوالفضائل احمد بن موسی بن طاووس (م ۶۷۳ ق)، یکی از برادران اوست که در فقه و فقاهت، توانایی‌ زیادی‌ داشته و صاحب تصنیفات فراوانی بیش از هشتاد عنوان بوده است. از جمله کتاب‌های او که استاد علامه حلی (م ۷۲۶ ق) و ابن داود حلی (م ۷۰۷ ق) نیز بوده البشری فی الفقه، شواهد القرآن‌ و بناء‌ المقالة العلویه می‌باشد. هم‌چنین کتاب دیگر او عین العبرة فی غبن العتره است که خوشبختانه چاپ شده و در اختیار ما ‌ ‌قرار دارد. برخی دیگر از کتاب‌های او به صورت خطی‌ موجود‌ است‌، مانند «بناء المقالة الفاطمیة فی نقض‌ الرسالة‌ العثمانیه‌» موجود در کتاب‌خانه دانشکده حقوق و علوم سیاسی تهران، و کتاب «زهرة الریاض» موجود در کتابخانه آستان قدس.
[۱۵] موسوی بجنوردی، سید کاظم، دائرة‌ المعارف‌ بزرگ‌ اسلامی، ج۲، ص۵۵.

ابن‌ داود‌ حلی‌، درباره برادر سید ابن طاووس، یعنی استادش سید‌ جمال‌الدین، می‌گوید: «ربّانی و علّمنی و أحسن إلی؛ او مرا پرورش داد و تربیت کرد و در حق من نیکی نمود».
این برادر سید در سال ۶۷۳ هجری وفات نموده‌ است. احمد بن موسی مقام نقابت سادات علوی را در عراق و سورا احراز کرد و سرانجام در حله درگذشت و در‌ همان‌جا‌ به‌ خاک سپرده شد.
[۱۷] موسوی بجنوردی، سید کاظم، دائرة‌ المعارف‌ بزرگ‌ اسلامی، ج۲، ص۵۵.

یکی دیگر از برادران او‌ «سید‌ شرف‌الدین محمد بن موسی بن طاووس» است که در جریان حمله مغولان به بغداد، در سال‌ ۶۵۶‌ هجری‌ به شهادت رسیده است.
برادر سوم او «سید عزالدین حسن بن‌ موسی‌ بن‌ طاووس» است که در سال ۶۵۴ هجری وفات کرده است.

← فرزندان


سید بن طاووس شش‌ فرزند داشته، دو پسر به نام‌های محمد مصطفی و علی و چهار دختر داشت.
[۱۹] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ص۲۳.
[۲۰] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ص۲۸.
[۲۱] گلبرگ، اتان، کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، ص۳۸.


←← صفی‌الدین محمد


صفی‌الدین محمد بن علی بن طاووس ملقب به مصطفی نخستین فرزند اوست که‌ در‌ سال ‌۶۴۳ ق در «حلّه سیفیّه» متولد شده و در سال ۶۸۰ هجری در سن ۳۷ سالگی‌ دار‌ فانی را وداع گفته است.
وی بعد از پدرش سید بن طاووس، نقابت علویان‌ را‌ بر‌ عهده داشته است، و سید، کتاب «کشف المحجه» را از باب وصیت به او و فرزند دیگرش علی‌ نوشته‌ است. (... اصنف کتابا علی سبیل الرسالة منی إلی ولدی‌ محمد‌ و ولدی‌ علی.)

←← رضی‌الدین علی


د