دوبیتی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



دوبیتی، شعری است چهار مصراعی، که مصراع ۱ و ۲ و ۴ آن هم‌قافیه‌اند و گاهی مصراع سوم نیز قافیه دارد و بر وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل می‌باشد.


دوبیتی

[ویرایش]

دوبیتی، شعری است چهار مصراعی، که مصراع ۱ و ۲ و ۴ آن هم‌قافیه‌اند و گاهی مصراع سوم نیز قافیه دارد و بر وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل می‌باشد. در مناطق مختلف ایران به نام‌هایی همچون بیت، بایاتی، بید، دو بیتو، کله فریاد، چهارپاره نامیده می‌شود. دوبیتی جدا از حوزه‌های شعر و ادب رسمی، در اعماق ذوق مردم عادی کوچه و بازار تولد یافته و از قالب‌های کهن و خاص ایرانی است. تفاوت آن با رباعی در وزن و درونمایه و محتوای آن است.
[۱] ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۷.


دیدگاه ادیبان درباره دوبیتی

[ویرایش]

با وجود اینکه ادیبان کلاسیک از دو‌بیتی نفرت داشته‌اند و سرودن آن را دون شأن خود می‌دانستند، «بخش مهمی از ادبیات توده و فرهنگ عوام ما در قالب دوبیتی است.»
[۲] موسیقی شعر، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، آگاه، چاپ پنجم، ۱۳۷۶، صص۲۱۹-۲۱۷.


ظاهراً ادیبان، زبان عامه را از جنس زبان فاسد می‌دانسته‌اند و شمس‌قیس در کتاب المعجم آن را وزن ثقیل می‌نامد و تصریح می‌کند قصد پرداختن به آن را نداشته و تنها به علت توجه و اشتیاق حیرت‌انگیز مردم به این نوع شعر، او هم ناچار به بحث درباره آن شده است. جالب است بدانیم که شمس‌قیس خود از استادان ادب رسمی است و مدافع آن، اما از نفوذ دوبیتی در میان طبقات اجتماع سخن می‌راند و این نشان از جایگاه ویژه‌ای است که این قالب در میان عوام یافته بوده است.
[۳] ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۸.


دیدگاه صوفیان

[ویرایش]

برخلاف علمای ادب، صوفیان شیفته دوبیتی بوده‌اند و خود به سرودن آن علاقه نشان داده‌اند. ظاهراً دلیل آن باید سادگی باشد که صوفیان آن را در نوشته‌های خود رعایت می‌کردند؛ زیرا مخاطبان آنان عامه مردم بودند نه دربارها. محتوای دوبیتی نیز سادگی را می‌طلبید؛ زیرا برای بیان احساسات بی‌شائبه و آتشین و عشق‌های بی‌ریا به کار می‌رفت و به تناسب کلمات شکسته و محاوره‌ای را در خود جای می‌داد؛ برخلاف رباعی که برای بیان اشعار حکمی و فلسفی و عرفانی به کار می‌رفت.
[۴] زیب سخن یا علم بدیع فارسی، نشاط، سید محمود؛ تهران، ۱۳۴۲، چاپخانه رنگین، ص۹۵.

در دو بیتی کمتر آرایه بدیعی می‌بینیم؛ حتی در بسیاری از این دوبیتی‌ها عیب قافیه هم است.
[۵] چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، ص۸۰.


دوبیتی‌سرایان

[ویرایش]

از دوبیتی‌سرایان معروف در تاریخ می‌توان از شاعرانی مثل «بندار رازی» (وفات:۴۰۱.هق)، بابا طاهر (سده پنجم)، پورفریدون (احتمالاً سده هفتم و هشتم)، شرفشاه گیلانی (سده هشتم)، شمس مغربی (وفات:۸۰۹ هق) و در سده اخیر فایز دشستانی (۱۳۳۰ – ۱۲۵۰ هق) را نام برد.
[۶] ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۴۹.

از میان مجموعه دوبیتی‌ها، دوبیتی‌های باباطاهر معروف‌تر است.
باوجود محبوبیت و شهرت دوبیتی، شعر دری در این قالب کمتر دیده می‌شود. شعرهایی که به صورت دوبیتی در دست است، دارای جنبه ملی است و با لهجه‌های مختلف سروده شده است؛
[۷] سبک خراسانی در شعر فارسی، محجوب؛ تهران، فردوسی و جامی، چاپ اول، سال نشر، ص ۱۶۶.

اما امروز از لحاظ معنا و مضمون، دوبیتی نیز مانند قالب‌های دیگر شعری بسیار گسترش یافته است.

احتمالاً اولین کسی که در عصر جدید از قالب دوبیتی برای بیان مسائل اجتماعی ـ سیاسی استفاده کرد، اقبال لاهوری بود. تنها در کتاب پیام مشرق او بیش از ۱۶۰ دوبیتی آمده که اکثر آنها دارای مضامین اجتماعی است:
[۸] چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، ص۱۱۰.

جهان مشت گل و دل حاصل اوست ••• همین یک قطه خون مشکل اوست
نگاه ما دو بین افتاد ورنه ••• جهان هر کسی اندر دل اوست (اقبال لاهوری)

علاوه بر آن در ۳۰ سال اخیر تحول شگرفی در محتوای دوبیتی‌ها دیده می‌شود. اگر در گذشته عشق و غمی پر‌ راز ‌و‌ رمز در دو‌بیتی‌ها جان‌مایه اصلی بود، در این سالها مضمون افزود. با در نظر گرفتن این مضامین باید شاعرانی چون زنده‌یاد حسن حسینی و قیصر امین‌پور را نیز به جمع دوبیتی سرایان بیفزاییم.
[۹] چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، صص۸۳ و ۱۰۳.



دوبیتی‌های به هم پیوسته یا چهارپاره

[ویرایش]

این قالب که پس از مشروطه در ایران رواج زیادی یافت، شعری است شامل دوبیتی‌هایی که از نظر قافیه متفاوت‌اند؛ اما از نظر معنا با هم ارتباط دارند. چهارپاره وزن آزاد است و رایج‌ترین شکل خود فقط مصراع نو بود امروزه هم شاعران بدان گرایشی دارند به خصوص آنها که هنوز نمی‌خواهند حریم تقلید سنت‌ها را بشکنند از آن استفاده می‌کنند. اما این قالب با همه آزادی و گشادگی مجالی که به شاعر می‌بخشد از مثنوی و همان آفاق تجاوز نمی‌کند جز اینکه ارتباط عمودی آن بیش از چارپاره است.
[۱۰] موسیقی شعر، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، آگاه، چاپ پنجم، ۱۳۷۶، صص۲۱۹-۲۱۷.

محتوای چارپاره معمولاً غنایی و اجتماعی است. فریدون توللی، پرویز خانلری و فریدون مشیری از چهارپاره سرایان مشهورند.

← نمونه‌هایی از دوبیتی


ته دوری از برم دل در برم نیست ••• هوای دیگری اندر سرم نیست
به جان دلبرم کز هر دو عالم ••• تمنای دگر جز دلبرم نیست (باباطاهر)

اگر صد تیر ناز از دلبر آید ••• مکن باور که آه از دلبر آید
پس از صد سال بعد از مرگ فایز ••• هنوز آواز دلبر دلبر آید (فایز دشتستانی)

دوچشم شرمگین شد ماه و خورشید ••• حضور آتشین شد ماه و خورشید
حسین آمد به بالین برادر ••• به یکدیگر قرین شد ماه و خورشید (محمد رضا سهرابی نژاد)

چون نی به نوای خسته خوانیم نماز ••• افتاده ز پا نشسته خوانیم نماز
دور از وطن اصلی خویشیم و رواست ••• در حال سفر شکسته خوانیم نماز (قیصرامین پور)


← نمونه‌ای از آغاز چارپاره‌


بلم آرام چون قویی سبکبار ••• به نرمی بر سر کارون همی رفت
به نخلستان ساحل قرص خورشید ••• ز دامان افق بیرون همی رفت
شفق بازی‌کنان در جنبش باد ••• شکوه دیگر و راز دگر داشت
به دشت پرشقایق باد سرمست ••• تو پنداری که پاورچین گذر داشت (فریدون توللی)



پانویس

[ویرایش]
 
۱. ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۷.
۲. موسیقی شعر، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، آگاه، چاپ پنجم، ۱۳۷۶، صص۲۱۹-۲۱۷.
۳. ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۸.
۴. زیب سخن یا علم بدیع فارسی، نشاط، سید محمود؛ تهران، ۱۳۴۲، چاپخانه رنگین، ص۹۵.
۵. چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، ص۸۰.
۶. ترانه و ترانه‌سرایی در ایران، پناهی، محمد احمد؛ تهران، سروش، چاپ دوم، ۱۳۸۳، ص۵۴۹.
۷. سبک خراسانی در شعر فارسی، محجوب؛ تهران، فردوسی و جامی، چاپ اول، سال نشر، ص ۱۶۶.
۸. چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، ص۱۱۰.
۹. چارجوی بهشتی، (رباعی و دوبیتی دیروز و امروز)، تاکی، مسعود؛ تهران، چشمه، چاپ اول ۱۳۸۱، صص۸۳ و ۱۰۳.
۱۰. موسیقی شعر، شفیعی کدکنی، محمدرضا؛ تهران، آگاه، چاپ پنجم، ۱۳۷۶، صص۲۱۹-۲۱۷.


منبع

[ویرایش]

پژوهشکده باقرالعلوم.    


رده‌های این صفحه : قالب‌های شعر فارسی




جعبه ابزار