بسمله در قرآن

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بسمله ، عبارتی کوتاه برای گفتن یا نوشتن «بِسمِ‌اللّه» یا «بِسمِ اللّهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» است.


ریشه کلمه

[ویرایش]

بسمله مصدری است که از آیه «بِسمِ اللّهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» گرفته شده است و در صورت فعلی «بَسْمَلَ» برای کار کسی که آن را گفته یا نوشته باشد
[۴] المنجد، ص‌۳۸، «بسمل».
و به صورت اسم فاعلی «مُبَسْمِل» برای گوینده آن به کار می‌رود، افزون بر این واژه بسمله در جایگاه نامی برای آیه «بِسمِ اللهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» نیز می‌نشیند؛ مانند: «البسملة آیة من الکتاب و الفاتحة».

واژه نوپدید

[ویرایش]

به نقل برخی واژه پژوهان، بسمله از واژه‌های عربی نوپدید است که از عرب فصیح شنیده نشده؛ اما ابن سکیت و مطرزی با نقل شواهدی از شعرای عرب، فصاحت و عربی اصیل بودن آن را ثابت کرده‌اند. به هر حال استفاده از این‌گونه کلمات در زبان عربی شایع است که از جمله می‌توان به «حَمْدَ لَه» برای «اَلحَمدُ لِلّهِ رَبِّ‌العلَمین» و « حَوْقَلَه » برای «لا حول و لا قوة إلاّ باللّه» اشاره کرد.

کاربرد واژه بسمله

[ویرایش]

کاربرد واژه بسمله نزد مفسران و غیر آنان رایج است؛ اما در میان روایتهای شیعه و سنی تنها شهید ثانی در تفسیر آیه بسمله روایتی را به صورت «لا تترک البسملة...» نقل کرده است که درباره آن نیز این گمان وجود دارد که روایت «لاتدع بسم‌الله الرحمن الرحیم...» در عبارت شهید ثانی تغییر لفظ یافته باشد.
[۱۰] علوم الحدیث، ش ۴، ص‌۱۷۷.
از آیه «بِسمِ اللهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» یا‌ «بسم‌الله» به صورت مختصر با واژه «تسمیه» نیز یاد می‌شود. این واژه در مباحث فقهی، به ویژه بحث وجوب ذکر نام خدا در ذبح ، کاربرد بیشتری دارد.

آغازگر سوره‌ها

[ویرایش]

همه سوره‌های قرآن جز سوره برائت با «بِسمِ اللّهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» آغاز می‌شود. این آیه شریفه در آیه ۳۰‌ سوره نمل هم آمده است: «اِنَّهُ مِن سُلَیمنَ و اِنَّهُ بِسمِ اللّهِ الرَّحمنِ الرَّحیم» که در مجموع ذکر بسمله در قرآن به ۱۱۴ مورد می‌رسد، افزون بر این، آیه «بِسمِ اللّهِ مَجرها ومُرسها» و دسته‌ای از آیات که مربوط به ذکر نام خدا (اسم‌الله) و احکام فقهی آن است و آیاتی که موضوع ذکر، تکریم ، قرائت و تسبیح با نام پروردگار را بیان کرده با بسمله مرتبط است.

روی‌گرداندن مشرکان

[ویرایش]

آیه کریمه «و اِذا ذَکَرتَ رَبَّکَ فِی القُرءانِ وَحدَهُ ولَّوا عَلی اَدبرِهِم نُفورا» درباره «بِسمِ‌اللّهِ الرَحمنِ الرَحیمِ» نازل شده است. روایت است که مشرکان هنگامی که به تلاوت رسول خدا گوش فرا می‌دادند با شنیدن بسمله روی می‌گرداندند و می‌رفتند و چون پیامبر از قرائت این‌ آیه فارغ می‌شد باز می‌گشتند.

فهرست منابع

[ویرایش]

آشنائی با قرآن؛ الاتقان فی علوم القرآن؛ اسباب النزول، واحدی؛ بحارالانوار؛ البیان فی تفسیر القرآن؛ البیان فی عدّ آی القرآن؛ بیان المعانی؛ تاج‌العروس من جواهر القاموس؛ تاریخ ترجمه از عربی به فارسی؛ تاریخ الامم و‌الملوک، طبری؛ تاریخ قرآن؛ التبیان فی تفسیرالقرآن؛ تحریرالوسیله؛ تفسیر آیات الاحکام؛ تفسیر سوره حمد؛ تفسیر‌العیاشی؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن‌کثیر؛ تفسیر القرآن الکریم، سیدمصطفی خمینی؛ تفسیر القمی؛ التفسیر الکاشف؛ التفسیر الکبیر؛ تفسیر المراغی؛ تفسیر المنار؛ التفسیر‌المنسوب الی الامام العسکری (علیه‌السلام)؛ تفسیر منهج‌الصادقین؛ تفسیر نورالثقلین؛ توضیح المسائل مراجع؛ تهذیب الاحکام؛ جامع احادیث‌الشیعة فی احکام الشریعه؛ جامع‌البیان عن تأویل آی القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی؛ جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام؛ الدرالمنثور فی التفسیر بالمأثور؛ روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم؛ سنن ابی داود؛ السنن الکبری؛ سیرة النبویه، ابن‌هشام؛ العروة‌الوثقی؛ علوم‌الحدیث (مجله)؛ عون المعبود شرح سنن ابی داود؛ عیون اخبار الرضا (علیه‌السلام)؛ الفتوحات المکیه؛ فرهنگ‌فارسی؛ الفقه علی المذاهب الخمسه؛ الفواتح‌الالهیه؛ الکافی؛ کتاب الخلاف؛ الکشاف؛ کشف‌الاسرار و عدة الابرار؛ الکشف عن وجوه القراءات السبع عللها و حججها؛ لسان‌العرب؛ لطائف الاشارات؛ لغت‌نامه؛ المبسوط؛ مجمع البیان فی تفسیر القرآن؛ المزهر‌فی علوم اللغة و انواعها؛ المستدرک علی الصحیحین؛ مستمسک‌العروة الوثقی؛ مستند‌العروة الوثقی؛ مسند احمد‌بن حنبل؛ المغنی و‌الشرح الکبیر؛ المنجد فی اللغه؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ النشر فی القراءات العشر؛ النکت و‌العیون، ماوردی؛ وسائل‌الشیعه.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. زبیدی، مرتضی، تاج العروس، ج‌۲۸، ص۸۶‌، «بسمل».    
۲. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، المزهر، ج‌۱، ص۳۷۲-۳۷۳.    
۳. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج‌۱، ص‌۴۱۲.    
۴. المنجد، ص‌۳۸، «بسمل».
۵. ماوردی، النکت و العیون، ج‌۱، ص‌۵۰‌.    
۶. خمینی، مصطفی، تفسیر القرآن الکریم، ج‌۱، ص‌۶۵.    
۷. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، المزهر، ج‌۱، ص۳۷۲-۳۷۳.    
۸. زبیدی، مرتضی، تاج العروس، ج‌۱۴، ص‌۵۴‌.    
۹. خمینی، مصطفی، تفسیر القرآن الکریم، ج‌۱، ص‌۳۷‌.    
۱۰. علوم الحدیث، ش ۴، ص‌۱۷۷.
۱۱. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج‌۱، ص‌۲۴.    
۱۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج‌۱، ص‌۷۲‌.    
۱۳. طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، ج‌۶‌، ص‌۱۰.    
۱۴. طباطبایی حکیم، محسن، مستمسک العروه، ج‌۲، ص‌۳۱۵.    
۱۵. نمل/سوره۲۷، آیه۳۰.    
۱۶. هود/سوره۱۱، آیه۴۱.    
۱۷. مائده/سوره۵، آیه۴.    
۱۸. انعام/سوره۶، آیه۱۱۸ ۱۱۹.    
۱۹. انعام/سوره۶، آیه۱۲۱.    
۲۰. انعام/سوره۶، آیه۱۳۸.    
۲۱. حجّ/سوره۲۲، آیه۲۸.    
۲۲. حجّ/سوره۲۲، آیه۳۴.    
۲۳. حجّ/سوره۲۲، آیه۳۶.    
۲۴. حجّ/سوره۲۲، آیه۴۰.    
۲۵. بقره/سوره۲، آیه۱۱۴.    
۲۶. نور/سوره۲۴، آیه۳۶.    
۲۷. مزمّل/سوره۷۳، آیه۸‌.    
۲۸. انسان/سوره۷۶، آیه۲۵.    
۲۹. اعلی/سوره۸۷، آیه۱۵.    
۳۰. رحمن/سوره۵۵، آیه۷۸.    
۳۱. علق/سوره۹۶، آیه۱.    
۳۲. واقعه/سوره۵۶، آیه۷۴.    
۳۳. واقعه/سوره۵۶، آیه۹۶.    
۳۴. حاقّه/سوره۶۹، آیه۵۲‌.    
۳۵. اعلی/سوره۸۷، آیه۱.    
۳۶. اسراء/سوره۱۷، آیه۴۶.    
۳۷. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج‌۲، ص۲۰.    
۳۸. عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج‌۱، ص‌۱۰.    


منبع

[ویرایش]

دائرة‌المعارف قرآن کریم، مقاله بسمله.    



جعبه ابزار