• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

باب جبرئیل

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف




باب جبرئیل از درهای اصلی برجا مانده از روزگار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است که در دیوار شرقی مسجدالنبی و شمال شرقی مرقد پیامبر نزدیک باب النساء قرار دارد. این باب، در دوره‌های مختلف بازسازی شده و گسترش پیدا کرد.


۱ - موقعیت

[ویرایش]

باب جبرئیل از درهای اصلی بر جا مانده از روزگار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)
[۱] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
است که در دیوار شرقی مسجدالنبی و شمال شرقی مرقد پیامبر نزدیک باب النساء قرار دارد.
[۳] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۷۹.


۲ - وجه تسمیه

[ویرایش]

در علت نام‌گذاری این در، نزدیک بودن به مقام جبرئیل
[۶] قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۱.
یا آمد و رفت جبرئیل از این در برای دیدار با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)
[۸] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۸۰.
را یاد کرده‌اند. در روایاتی آمده که جبرئیل در این مکان به شکل دحیه کلبی در حال گفت‌وگو با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) دیده شده است. نیز گویند در غزوه بنی‌قریظه (۵ق) جبرئیل سوار بر مرکب، برابر این در به انتظار پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ایستاده بود.

۳ - نام‌های دیگر

[ویرایش]

از این در با نام‌هایی دیگر نیز یاد شده است: باب آل عثمان و باب عثمان
[۱۳] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
[۱۵] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۸۰.
به دلیل روبه‌رو بودن این در با خانه عثمان بن عفان،
[۱۶] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۴.
باب الجنائز به علت نزدیکی آن به مکان خواندن نماز بر می‌تواند؛ و باب الجبر بدین دلیل که تشییع‌کنندگان مجبور بودند جنازه‌های خود را از این در بیرون برند.
[۱۷] قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۳.


۴ - فضیلت

[ویرایش]

گویند که پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) از این در وارد مسجد می‌شد.
[۱۸] مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
شاید از همین رو است که برخی فقیهان ورود از این باب را برتر دانسته‌اند. به ‌گزارش منابع، پس از تغییر قبله (۲ق) پیامبر همه درهای ورودی مسجد جز باب جبرئیل را بست.

۵ - باب جبرئیل در دوره‌های مختلف

[ویرایش]

این باب در دوران‌های مختلف توسط خلفای معاصر خود، بازسازی شده و تغیراتی در آن ایجاد شد که به طور اجمال به آن می‌پردازیم:

۵.۱ - دوره ربیعة بن عثمان


ربیعة بن عثمان (م،۱۵۴ق) مدعی شده است که در زمانه وی، همه درهایی که پیامبر از آن‌ها وارد مسجد می‌شده، جز باب عثمان بسته بود. در اواخر دوره عباسی، از ۱۹ در مسجد، باب جبرئیل همراه سه در دیگر باز بود.
مکان این در چندین بار تغییر یافت. در نخستین جابه‌جایی که پس از غزوه خیبر (۷ق) صورت گرفت، مکان در که نخست در قسمت پایانی دیوار شرقی خانه فاطمه (سلام‌الله‌علیها) و حجره و ضریح پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) بود، حدود چهار متر به سوی شمال تغییر یافت.

۵.۲ - دوره عثمان بن عفان


در گسترش دوره عثمان بن عفان (حک: ۲۳ق-۳۵ق) از این مکان نیز همراه با دیوار شرقی مسجد النبی، حدود سه متر عقب‌تر رفت و محل نخستین آن درون مسجد قرار گرفت.
[۲۶] قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۳-۲۱۴.


۵.۳ - دوره مهدی عباسی


پس از گسترش دوره مهدی عباسی (حک: ۱۶۱ق-۱۶۴ق) در سمت راست و چپ باب جبرئیل، عبارت: «عمَل اهلُ حمص» و بر سمت بیرونی، آیات «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم‌• لَقَد جاءَکُم رَسُولٌ مِن اَنفُسِکُم‌» تا پایان سوره توبه نقش بسته بود.
[۲۸] حربی، ابراهیم، المناسک، ص۱۴۴.


۵.۴ - دوره عبدالحمید عثمانی


عبدالحمید عثمانی (حک: ۱۱۸۷ق-۱۲۰۳ق) به سال ۱۲۰۱ق باب جبرئیل را بازسازی کرد و پیرامون آن را با سنگ مرمر تزیین نمود. بر بالای طاق آن، با خطی زیبا آیات «وَاِنَّهُ لَتَنزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ» و از سمت راست به چپ طاق، آیه «قُلْ مَن كَانَ عَدُوًّا لِّجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلَى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللّهِ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَهُدًى وَبُشْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ» و «قُلْ نَزَّلَهُ رُوحُ الْقُدُسِ مِن رَّبِّکَ بِالْحَقِّ لِیُثَبِّتَ الَّذِینَ آمَنُواْ وَهُدًی وَبُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ» و زیر آن، آیه «جَنَّاتِ عَدنٍ مُفَتَّحَةً لَهُمُ الاَبوابُ‌» و نیز این بیت نگاشته شد:
وحطّ فِی بَابِنا مَا شئتَ مِن ثقل
وَکلُّ شَی‌ءٍ یری صَعباً یهونُ بِنَا

«و فروریز در آستانه ما هر چه را بر تو سنگینی می‌کند. هر آن چه که مشکل می‌نماید، برای ما آسان است.»
در پایان نیز آیه: «سَلامٌ عَلَیکُم طِبتُم فَادخُلُوها خالِدِینَ‌» نگاشته شد. در بالای دیوار سمت چپ آن، جمله «امَر بعمارةِ هذا الحرمِ الشریف النبوی حضرة مولانا السلطانُ عبدالحمید خان بنظر المعتمدِ الحاج محمد سلاحشوری سنة ۱۲۰۱» به چشم می‌خورد.
باب جبرئیل در گسترش دوره عبدالمجید عثمانی (حک: ۱۲۵۵ق-۱۲۷۷ق) به سال ۱۲۶۵ق برای آسان ساختن ورود و خروج زائران یا امکان اقامه نماز در بیرون مسجد بسته شد. نیز درِی دیگر به موازات آن، حدود سه تا چهار متر پایین‌تر، به سوی شمال، در همان دیوار باز شد. «باب جبرئیل» کنونی همین در است. به جای درِ قدیمی، پنجره‌ای نهادند تا مکان نخست آن مشخص باشد. نیز آیه: «اِنَّ اللهَ وَمَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیهِ وَسَلِّمُوا تَسلِیمًا» را با خطی زیبا بر بالای آن نگاشتند. بالای طاق بیرونی درِ کنونی، نوشته شده است: قال اللّهُ العلیمُ الخبیر فی کتابِه العزیز: «فَاِنَّ اللهَ هُوَ مَولاهُ وَ جبرئیل وَ صالِحُ المُؤمِنِینَ وَ المَلائِکَةُ بَعدَ ذلِکَ ظَهِیرٌ» در طاق داخلی، آیه: «جَنَّاتِ عَدْنٍ مُّفَتَّحَةً لَّهُمُ الْأَبْوَابُ» همراه بیت یاد شده و عبارت «عَمره السلطانُ عبدالمجید» به رشته تحریر درآمده است. بر حلقه‌های چپ و راست، نیز عبارت «لا اله الا الله محمد رسول الله» نقش بسته است.
[۴۰] رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۷۹.


۵.۵ - دوره سلطان سلیم سوم


در سال ۱۲۱۲ق بار دیگر باب جبرئیل به فرمان سلطان سلیم سوم (حک: ۱۲۰۳ق-۱۲۲۲ق) بازسازی شد.
[۴۲] عبدالقادر انصارى ، محمدحسن، تعمیر و توسعه مسجد نبوی، ص۱۵۵.


۶ - منابع

[ویرایش]

(۱) اعانة الطالبین، سید بکری دمیاطی (م،۱۳۱۰ق)، بیروت، دار الفکر، ۱۴۱۸ق.
(۲) تاریخ المدینة المنوره، ابن شبه (م،۲۶۲ق)، به کوشش شلتوت، قم، دار الفکر، ۱۴۱۰ق.
(۳) تاریخ معالم المدینة المنوره، احمدیاسین خیاری، ریاض، ۱۴۱۹ق.
(۴) تاریخ مکة المشرفه، محمد ابن الضیاء (م،۸۵۴ق)، به کوشش علاء و ایمن، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۴ق.
(۵) تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، اصغر قائدان، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
(۶) التحفة اللطیفه، شمس‌الدین سخاوی (م،۹۰۲ق)، قاهره، دار الثقافه، ۱۳۹۹ق.
(۷) التعریف بما آنست الهجره، محمد مطری (م،۷۴۱ق)، به کوشش الرحیلی، ریاض، دار الملک عبدالعزیز، ۱۴۲۶ق.
(۸) تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی، ناجی محمد حسن الانصاری، ترجمه: آیتی، مشعر، ۱۳۷۸ش.
(۹) الدرة الثمینة فی اخبار المدینه، محمد بن محمود النجار (م،۶۴۳ق)، به کوشش شکری، بیروت، دار الارقم.
(۱۰) دلائل النبوه، بیهقی (م،۴۵۸ق)، به کوشش عبدالمعطی، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۰۵ق.
(۱۱) رحلة ابن جبیر، محمد بن احمد (م،۶۱۴ق)، بیروت، دار مکتبة الهلال، ۱۹۸۶م.
(۱۲) السیرة الحلبیه، حلبی (م،۱۰۴۴ق)، بیروت، دار المعرفه، ۱۴۰۰ق.
(۱۳) مرآة الحرمین، ابراهیم رفعت پاشا (م،۱۳۵۳ق)، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیه.
(۱۴) المغازی، واقدی (م،۲۰۷ق)، به کوشش مارسدن جونس، بیروت، اعلمی، ۱۴۰۹ق.
(۱۵) مفاتیح الشرائع، فیض کاشانی (م،۱۰۱۹ق)، قم، مکتبة النجفی.
(۱۶) من لا یحضره الفقیه، صدوق (م،۳۸۱ق)، به کوشش غفاری، قم، نشر اسلامی، ۱۴۰۴ق.
(۱۷) المناسک و اماکن طرق الحج، الحربی (م،۲۸۵ق)، به کوشش حمد الجاسر، ریاض، دار الیمامه، ۱۴۰۱ق.
(۱۸) موسوعة مرآة الحرمین الشریفین، ایوب صبری پاشا (م،۱۲۹۰ق)، قاهره، دار الآفاق العربیه، ۱۴۲۴ق.
(۱۹) وفاء الوفاء، سمهودی (م،۹۱۱ق)، به کوشش محمد عبدالحمید، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.

۷ - پانویس

[ویرایش]
 
۱. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
۲. سخاوی، شمس‌الدین، التحفة اللطیفه، ج۱، ص۲۷.    
۳. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۷۹.
۴. ابن شبه، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۵.    
۵. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۳۷.    
۶. قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۱.
۷. خیاری، احمدیایسن، تاریخ معالم المدینه، ص۸۹.    
۸. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۸۰.
۹. سمهودی، علی بن عبد الله، وفاء الوفاء، ج۲، ص۱۳۸.    
۱۰. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج۲، ص۴۹۷.    
۱۱. بیهقی، ابوبکر، دلائل النبوه، ج۴، ص۱۲.    
۱۲. ابن شبه، عمر بن شبه، تاریخ المدینه، ج۱، ص۵.    
۱۳. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
۱۴. ابن الضیاء، محمد، تاریخ مکة المشرفه، ص۲۹۱.    
۱۵. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۸۰.
۱۶. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۴.
۱۷. قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۳.
۱۸. مطری، محمد، التعریف بما آنست الهجره، ص۱۰۳.
۱۹. ابن الضیاء، محمد، تاریخ مکة المشرفه، ص۲۹۱.    
۲۰. صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۵۶۶.    
۲۱. فیض کاشانی، محسن، مفاتیح الشرائع، ج۱، ص۳۹۷.    
۲۲. سید بکری دمیاطی، ابوبکر بن محمد، اعانة الطالبین، ج۲، ص۳۵۵-۳۵۶.    
۲۳. حلبی شافعی، ابوالفرج، السیرة الحلبیه، ج۱، ص۵۳۲.    
۲۴. نجار، محمد بن محمود، الدرة الثمینه، ص۱۲۱.    
۲۵. ابن جبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، ص۱۵۴.    
۲۶. قائدان، اصغر، تاریخ و آثار اسلامی، ص۲۱۳-۲۱۴.
۲۷. توبه/سوره۹، آیه۱۲۸.    
۲۸. حربی، ابراهیم، المناسک، ص۱۴۴.
۲۹. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۹۲-۱۹۴.    
۳۰. بقره/سوره۲، آیه۹۷.    
۳۱. نحل/سوره۱۶، آیه۱۰۲.    
۳۲. ص/سوره۳۸، آیه۵۰.    
۳۳. زمر/سوره۳۹، آیه۷۳.    
۳۴. صبری پاشا، ایوب، موسوعة مرآة الحرمین، ج۴، ص۶۲۵.    
۳۵. خیاری، احمدیاسین، تاریخ معالم المدینه، ص۹۰-۹۱.    
۳۶. احزاب/سوره۳۳، آیه۵۶.    
۳۷. خیاری، احمدیاسین، تاریخ معالم المدینه، ص۹۱.    
۳۸. تحریم/سوره۶۶، آیه۴.    
۳۹. ص/سوره۳۸، آیه۵۰.    
۴۰. رفعت پاشا، ابراهیم، مرآة الحرمین، ج۱، ص۴۷۹.
۴۱. صبری پاشا، ایوب، موسوعة مرآة الحرمین، ج۴، ص۶۲۵.    
۴۲. عبدالقادر انصارى ، محمدحسن، تعمیر و توسعه مسجد نبوی، ص۱۵۵.


۸ - منبع

[ویرایش]

دانشنامه حج و حرمین شرفین، برگرفته از مقاله «باب جبرئیل»، تاریخ بازیابی۱۴۰۰/۰۴/۱۱.    


رده‌های این صفحه : درب های مسجد النبی




جعبه ابزار