• خواندن
  • نمایش تاریخچه
  • ویرایش
 

ابوعلی حسن بن‌ هانی حکمی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابوعلی حسن بن‌ هانی حکمی، مشهور به ابونواس، (۱۴۵-۱۹۸ هـ)، از شاعران برجسته عراق در قرن دوم قمری بود که اشعاری در مدح خلفای عباسی و امام رضا (علیه‌السلام) دارد. ابونواس علاوه بر شاعری بر علوم مختلف از جمله علوم قرآن و حدیث، صرف و نحو، اخبار و ایام عرب، علم کلام، فقه، فلسفه، منطق و نجوم احاطه داشت.


۱ - معرفی اجمالی

[ویرایش]

ابونواس حسن بن‌ هانی بن صباح بن عبدالله بن جراح بن هنب حکمی، معروف به ابونواس (شاعر بلندآوازه عصر عباسی)، از آن‌رو که دو گیسوی پیچیده او در دو طرف شانه‌اش آویخته بود، به «ابونواس» مشهور شد و در عصر خود بزرگ‌ترین شاعر عراق بود.
بیشتر منابع کهن نیای وی صباح را از موالی جراح بن عبدالله حکمی، از قبیله حکم بن سعد دانسته‌اند.
تقریباً تمامی منابع در اینکه زادگاه ابونواس اهواز یا یکی از نواحی آن بوده، اتفاق نظر دارند. تنها ابن‌خلکان از قول ابن‌جراح، زادگاه وی را در بصره دانسته است.
ابونواس نه تنها در شعر و ادب، بلکه در علوم قرآن و حدیث، صرف و نحو، اخبار و ایام عرب نیز برجسته‌ترین دانشمندان را به استادی برگزید.
ابونواس به علم کلام نیز احاطه داشت و برخی اصطلاحات کلامی که در اشعار وی آمده، بیانگر این امر است، از همین‌رو برخی وی را از متکلمان برجسته به شمار آورده و گفته‌اند که ابونواس نخست به علم کلام پرداخت و سپس به شعر روی آورد. گروهی نیز او را فقیه دانسته و گفته‌اند که ابونواس بر خلاف شافعی، فقیهی است که شعر بر او غالب آمده است. همچنین برخی اشعار ابونواس بیانگر آن است که وی علاوه بر فقه، کلام و حدیث، به علوم اوایل از قبیل فلسفه، منطق و نجوم کاملاً آشنا بوده است.

۲ - تاریخ ولادت

[ویرایش]

در تاریخ ولادت ابونواس بین سال‌های ۱۳۶ تا ۱۴۹ هـ اختلاف است.

۳ - نسب

[ویرایش]

جد ابونواس، غلامِ جراح بن عبدالله حکمی، حاکم خراسان بود. از این‌رو، ابونواس را حَکَمَی گفته‌اند.
مادر ابونواس، گلبان یا گلنار اهوازی بود. پدرش‌ هانی به گفته اصمعی، ایرانی و به روایت برخی منابع، اهل شام و از لشگریان مروان بن محمد اموی، آخرین خلیفه اموی بود که برای داروغگی به اهواز آمد و گلبان را به همسری گرفت. در آن‌جا بود که پسرش، حسن به دنیا آمد.
به روایت ابن‌معتز، در حالی که وی شش سال داشت، مادرش او را به بصره برد و در آنجا به مکتب سپرد، از همین‌رو منابع کهن تاکید کرده‌اند که پرورش وی در بصره انجام گرفته است.

۴ - اساتید و شاگردان

[ویرایش]

حسن بن‌ هانی، زمانی که بزرگ شد، به بصره رفت و نزد علمای بزرگ آن‌جا لغت، نحو و حدیث آموخت. قرائت قرآن را از یعقوب بن اسحاق بن زید حضرمی که از قرای عشر (م ۲۰۵ هـ) و پیشوای قرای بصره بود، آموخت.
استادان وی در حدیث عبارت‌اند از: حماد ازدی (م ۱۷۹ هـ) و یحیی بن سعید قطان (م ۱۹۸ هـ). او نحو و ادبیات را از والبة بن حباب و خلف احمر آموخت و ایام اخبار و نوادر عرب را از زید انصاری و ابوعبیده معمر بن مثنی، برجسته‌ترین راویان بصره، فرا گرفت.
[۱۸] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۲، ص۲۴.

راویان و شاگردان بسیاری از او بهره گرفته و استفاده کرده‌اند که از آن میان نام بزرگانی چون محمد بن ادریس شافعی، عمرو بن بحر جاحظ و محمد بن جعفر غندر به چشم می‌خورد.

۵ - اشعار

[ویرایش]

به گفته ابن‌خلکان، ابونواس ده نوع شعر سروده و به گفته بروکلمان، در اشعار خود از زبان و واژه فارسی نیز بهره گرفته است.
[۲۱] کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۲، ص۲۴.
ابن‌شهرآشوب او را در زمره شاعران اهل بیت (علیهم‌السّلام) برشمرده است. ایشان به سبب اشعاری که در وصف و مدح امام رضا (علیه‌السّلام) سروده، مورد تشویق و دعای خیر امام واقع شد.
ابونواس پس از آنکه در بصره شهرتی به دست آورد، از بصره به بغداد رفت تا شاید بتواند به بزرگان دربار تقرب جوید،
[۲۸] ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۲۰۱.
از این‌رو در مدح خلفای بنی‌عباس اشعاری سروده است. ابونواس به‌ هارون الرشید پیوست و او را مدح کرد، لذا مقامی والا یافت. زمانی که خلافت به امین رسید، خود را وقف او کرده، همدم او شد و او را مدح کرد.
وی زمانی نیز بغداد را به قصد مصر ترک کرد و از طریق حمص و شام به مصر رفت و در مدح والی مصر، خصیب بن عبدالحمید اشعاری سرود. ولی سرانجام به بغداد بازگشت و تا آخر عمر در آنجا اقامت گزید.

۶ - آثار

[ویرایش]

به گفته ابن‌ندیم، عده زیادی اشعار ابونواس را جمع‌آوری کرده‌اند از جمله یحیی بن فضل سروده‌های وی را در ده گروه قرار داده است و یعقوب بن سکیت حدود هشتصد ورقه، و ابوسعید سکری حدود هزار ورقه از اشعار او را در مجموعه‌ای گردآوری کرده‌اند. دیوان او نیز به چاپ رسیده است.
[۳۴] سزگين، محمد فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۴، ص۱۱۷.


۷ - تاریخ وفات

[ویرایش]

تاریخ دقیق درگذشت ابونواس معلوم نیست، او‌ اندکی قبل از ورود مامون به بغداد درگذشت و به گفته برخی منابع، او در سال ۱۹۸ یا ۱۹۵ هـ در بغداد درگذشت و در مقبره شونیزیه به خاک سپرده شد. تاریخ‌های دیگری نیز در منابع آمده است که وفات او را به اختلاف بین سال‌های ۱۹۵ تا ۲۰۰ هـ نشان می‌دهد.

۸ - مطالعه بیشتر

[ویرایش]

برای مطالعه بیشتر به منابع زیر مراجعه شود.
[۴۵] كحاله، عمر رضا، المستدرک علی معجم المؤلفین، ص۸۴۳.


۹ - پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۵.    
۲. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۲۰۱.    
۳. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۷۷.    
۴. ابن‌قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، الشعر و الشعراء، ج۲، ص۷۸۷.    
۵. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۲۰۱.    
۶. ابوالبرکات انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، ص۶۷.    
۷. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، مختصر تاریخ دمشق، ج۷، ص۸۳.    
۸. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۱۹۳.    
۹. الیان سرکیس، یوسف، معجم المطبوعات، ج۱، ص۳۵۱.    
۱۰. ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۵.    
۱۱. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۱۹۴.    
۱۲. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۴۹.    
۱۳. ابوالبرکات انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، ص۶۵.    
۱۴. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۷۷.    
۱۵. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، مختصر تاریخ دمشق، ج۷، ص۷۷.    
۱۶. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۴۹.    
۱۷. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۱۹۴.    
۱۸. کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۲، ص۲۴.
۱۹. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۰۷.    
۲۰. ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۶.    
۲۱. کارل بروکلمان، تاریخ الادب العربی، ج۲، ص۲۴.
۲۲. ابن‌شهرآشوب، محمدعلی، معالم العلماء، ص۱۵۱.    
۲۳. افندی، عبدالله بن عیسی‌بیگ، ریاض العلماء، ج۱، ص۳۵۵.    
۲۴. موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۳، ص۵۲.    
۲۵. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۲، ص۳۰.    
۲۶. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۵، ص۳۴۸.    
۲۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۴۹.    
۲۸. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۲۰۱.
۲۹. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۷۸.    
۳۰. کحاله، عمر رضا، معجم المؤلفین، ج۳، ص۳۰۰.    
۳۱. ابن‌عساکر، علی بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۳، ص۴۰۷ -۴۱۰.    
۳۲. ابن‌خلکان، احمد بن محمد، وفیات الاعیان، ج۲، ص۹۵.    
۳۳. ابن‌ندیم، محمد بن اسحاق، الفهرست، ص۱۹۶.    
۳۴. سزگين، محمد فؤاد، تاریخ التراث العربی، ج۴، ص۱۱۷.
۳۵. زرکلی، خیرالدین بن محمود، الاعلام، ج۲، ص۲۲۵.    
۳۶. حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص۷۷۴.    
۳۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۷، ص۴۵۹.    
۳۸. ابن‌معتز، عبدالله بن محمد، طبقات الشعراء، ص۱۹۳.    
۳۹. ابوالبرکات انباری، عبدالرحمن بن محمد، نزهة الالباء، ص۶۷.    
۴۰. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۵، ص۳۳۱.    
۴۱. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۱۲، ص۱۷۸.    
۴۲. الیان سرکیس، یوسف، معجم المطبوعات، ج۱، ص۳۵۲.    
۴۳. بابانی، اسماعیل بن محمد، هدیة العارفین، ج۱، ص۲۶۵.    
۴۴. ابوالفرج اصفهانی، علی بن حسین، الاغانی، ج۲۰، ص۲۵۴.    
۴۵. كحاله، عمر رضا، المستدرک علی معجم المؤلفین، ص۸۴۳.
۴۶. آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه، ج۱۰، ص۱۴.    


۱۰ - منبع

[ویرایش]

پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلامی، ج۱، ص۲۵۴، برگرفته از مقاله «ابوعلی حسن بن‌ هانی حکمی».
عبدالسلام ترمانینی، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمه پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۴۴۳.






جعبه ابزار