ابن‌ ادریس‌ حلی‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابن‌ ادریس حلّی، از فقهای نامدار و تاثیرگذار شیعه و محدثان قرن ششم هجری قمری بود.
نام او محمد و کنیه‌اش ابوعبداللّه، ابومنصور، ابوجعفر و ابومحمد و لقبش فخرالدین و شمس‌الدین است. برخی از منابع ابن ‌ادریس را نوه دختری شیخ ‌طوسی دانسته‌اند. ابن زهره حلبی و ابن شهرآشوب از اساتید معروف او بودند. وی باب نقد آرای شیخ طوسی را گشوده و در حرکت اجتهادی فقه شیعه که بعد از شیخ طوسی رو به افول می‌رفت، تاثیر گذاشت؛ عده‌ای وی را به خاطر نپذیرفتن خبر واحد و مخالفت با آرای شیخ طوسی، مورد سرزنش قرار داده‌اند و عده‌ای دیگر او را به خاطر این شهامت كه اجتهاد را دوباره احیا كرد، مورد ستایش قرار داده‌اند. وی دارای تالیفات بسیاری است که مهم‌ترین آنها کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی می‌باشد. مرقد او در محله جامعین حلّه قرار دارد.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

ابن‌ ادریس حلّی منسوب به حلّه در عراق است. او را عِجلی و رَبَعی (منسوب به بنی‌ عجل، قبیله‌ای از بکر بن وائل از شاخه ربیعه ) نیز خوانده‌اند. نام او محمد و کنیه مشهور وی ابوعبداللّه و لقبش فخرالدین و شمس‌الدین است.
[۴] ابن ‌فوطی، عبدالرزاق بن احمد، تلخیص مجمع‌ الآداب فی معجم الالقاب، ج۴، قسم ۳، ص۳۰۸، چاپ مصطفی جواد، (دمشق ۱۹۶۵).
[۵] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ج۱، ص۳۸۵، تهران (۱۳۲۷ش).
از دیگر کنیه‌های او، ابومنصور، ابوجعفر و ابومحمد است.
[۹] مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون ۲۸۷، تهران ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴ش.

ابن ‌ادریس در پایان نسخه کتاب مصباح‌ المتهجد شیخ‌ طوسی نسب خود را به‌طور کامل ذکر کرده و نام پدرش را منصور بن احمد بن ادریس آورده است. از این‌رو، شهرت او از جد اعلایش ادریس گرفته شده است. در عین‌حال، در پاره‌ای منابع، نام پدرش احمد بن ادریس، ادریس بن محمد و ادریس‌ بن احمد بن ادریس ذکر شده است.
[۱۳] قمی، عباس، فوائدالرضویة: زندگانی علمای مذهب شیعه، ج۱، ص۳۸۵، تهران (۱۳۲۷ش).
[۱۴] مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج ۵، ستون ۲۸۷، تهران ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.

درباره نسب مادری ابن ‌ادریس نیز اختلاف وجود دارد. برخی منابع ابن ‌ادریس را نوه دختری شیخ ‌طوسی دانسته و گفته‌اند که او از طریق دایی خود، ابوعلی طوسی، از شیخ روایت کرده است،
[۱۷] یوسف ‌بن احمد بحرانی، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۳۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
[۱۸] یوسف ‌بن احمد بحرانی، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
اما محققان با توجه به فاصله زمانی زیاد میان سال وفات شیخ ‌طوسی (۴۶۰) و سال تولد ابن ‌ادریس و ادله دیگر، این نظر را نپذیرفته‌اند.
[۲۱] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ج۱، ص۳۸۶، تهران (۱۳۲۷ش).
برخی منابع ابن‌ ادریس را نوه دختری شیخ‌ مسعود ورّام دانسته‌اند،
[۲۲] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۳۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
[۲۳] علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌المقال، ج۶، ص۲۷۱، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.
اما اگر مراد، ورّام‌ بن ابوفراس (متوفی ۶۰۵) باشد، در درستی این نظر باید تردید کرد، مگر آن‌که شخص دیگری مراد باشد.

تاریخ ولادت

[ویرایش]

با توجه به آن‌که خود ابن‌ ادریس زمان بلوغش را ۵۵۸ ق دانسته است، حدس زده‌اند که وی در ۵۴۳ ق به دنیا آمده باشد.
[۲۷] علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌ المقال، ج۶، ص۲۷۴، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.


اساتید

[ویرایش]

فهرست فقیهان و دانشمندان بزرگ اسلامی که ایشان نزد آنان به تحصیل پرداخت و به درجه بالایی از فقاهت و كمال رسید. عبارتند از:
۱. ابوالمكارم حمزه بن علی بن زهره ‌حسینی، ‌معروف به سید ابوالمکارم ابن ‌زهره حلبی (صاحب غنیة‌ النزوع) (متوفا: ۵۸۵ ه ق.)
[۲۸] دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۳، ص۴۱۸.
[۲۹] امانی، محمدحسن، سیمای حله، ص۲۶.

۲. محمد بن علی بن شهر آشوب مازندرانی معروف به ابن ‌شهرآشوب (متوفا: ۵۸۸ ه ق)
[۳۱] گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقهاء.

۳. عبدالله بن جعفر دوریستی:‌ از شاگردان شیخ مفید، سید مرتضی و سید رضی است و از آنها نقل روایت می‌كند. ابن ادریس و شاذان بن جبرئیل از وی نقل روایت می‌كنند. كفایه در عبادات، یوم و لیله و كتاب اعتقادات از آثار اوست.
۴. شیخ ابوعلی طوسی فرزند شیخ طوسی و از فقیهان قرن پنجم و ششم هجری است.
[۳۳] جرفادقانی، محمد، علمای بزرگ شیعه از كلینی تا خمینی، ص۳۰.

۵. عمادالدین محمد بن علی طبری از شیخ ابوعلی بن شیخ الطائفه و قطب راوندی روایت می‌كند. بشارة المصطفی لشیعة المرتضی اثر او است.
۶. حسین بن هبةالله بن رطبه سوراوی از ابن ادریس روایت می‌كند.
[۳۶] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۱۲۵.

۷. شیخ عربی بن مسافر عبادی حلی.
[۴۰] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۲۶۲.

۸. شیخ الیاس بن ابراهیم حائری از شیخ ابوعلی طوسی نقل روایت می‌كند.
[۴۲] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص ۵۴.

۹. راشد بن ابراهیم بحرانی.
۱۰. سید عزالدین شرفشاه بن محمد افطسی.
۱۱. ابوالحسن علی‌ بن ابراهیم علوی عُرَیضی.
۱۲. سید نظام‌الشرف ابن عریضی.
۱۳. عمیدالرؤسا هبة‌اللّه ‌بن حامد.
[۴۵] ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۰، ص۱۷۵، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱-۱۴۰۹/ ۱۹۸۱- ۱۹۸۸.


شاگردان

[ویرایش]

برخی شاگردان ابن ‌ادریس و راویان حدیث از او عبارت بودند از:
فخار بن مَعْد موسوی (متوفای: ۶۳۰ ه ق) از فقیهان شهر تاریخی حله است. او وارث‌ اندوخته‌های علمی ابن ادریس است.
[۴۶] امانی، محمدحسن، سیمای حله، ص۷۹.
[۴۷] دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۰.
کتاب معروف او، «الحجة الذاهب الی تکفیر ابی طالب» درباره ایمان ابی‌طالب، پدر امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) است.
نجیب‌الدین محمد بن جعفر بن نما و پدربزرگش جعفر بن نما؛
[۴۸] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.

ابوالحسن علی ‌بن یحیی خیاط؛
[۵۲] علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌ المقال، ج ۶، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.

سید محیی‌الدین حسینی حلبی، برادرزاده ابن‌ زهره حلبی؛
جعفر بن احمد قمرویه حائری؛
بهاءالدین ورّام؛
حسن‌ بن یحیی بن سعید حلّی، پدر محقق حلی؛
[۵۴] قمی، عباس، هدیة‌ الاحباب فی ذکر المعروف بالکنی و الالقاب و الانساب، ج۱، ص۲۷۲، تهران ۱۳۶۳ش.
[۵۷] گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقهاء، ص۲۲۲.

محیی‌الدین محمد بن عبدالله بن علی بن زهره؛
احمد بن مسعود اسدی.

پیروان مكتب فقهی

[ویرایش]

فقیهانی كه از روش فقهی ابن ادریس پیروی می‌كردند، عبارتند از:
۱. ابوالقاسم جعفر بن حسن، معروف به محقق حلی؛
۲. یحیی بن سعید هذلی (متوفای: ۶۹۰ ه ق
۳. ابومنصور جمال‌الدین حسن بن سعید بن سدیدالدین یوسف بن علی بن طالب حلّی. (متوفای: ۷۲۶ ه ق
۴. جمال‌الدین مقداد بن عبدالله سیوری (متوفای: ۷۲۶ ه ق)؛
۵. زین‌الدین جباعی عاملی، (معروف به شهید ثانی) (متوفای: ۹۶۶ ه ق
۶. ابومنصور جمال‌الدین حسن بن زین‌الدین، ‌فرزند شهید ثانی (متوفای: ۱۰۱۱ ه ق
۷. شیخ بهایی (متوفای: ۱۰۳۱ ه ق
۸. علامه عبدالله بن محمد بشروی خراسانی، معروف به فاضل تونی (متوفای: ۱۰۷۱ ه ق
۹. علامه سید جمال‌الدین، فرزند سید حسین خوانساری (متوفای: ۱۱۲۵ ه ق).

حرکت اجتهادی در فقه

[ویرایش]

به نظر محققان، بیشتر فقیهانِ پس از شیخ‌ طوسی، به‌سبب اعتماد و حسن اعتقادی که به شیخ طوسی داشتند، در آرای فقهی و غیرفقهی، از او پیروی می‌کردند، از این‌رو استنباط و اجتهاد در فقه شیعه، رو به افول نهاد. در این میان شماری معدود از فقها مانند ابن‌ ادریس، که به ضرورت استقلال فکری فقیه سخت پایبند بود، به تقلید از آرا و افکار گذشتگان خرده گرفتند و باب نقد آرای شیخ‌ طوسی را گشودند. این شیوه بر فقهای ادوار بعد تأثیر گذاشت و به حرکت اجتهادی در فقه شیعه جانی دوباره بخشید.
[۵۹] ابن‌ طاووس، کشف المَحَجَّة لثمرة‌ المُهْجَة، ج۱، ص۱۸۵، چاپ محمد حسون، قم ۱۳۷۵ش.
[۶۱] شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۹، ص۹۴.
[۶۲] صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۳، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).


آرای فقهی

[ویرایش]

آرای فقهی ابن‌ ادریس در منابع فقهی بعدی همواره مورد توجه قرار گرفته است
[۶۷] حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۱۰، ص۳۳۶، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹ـ۱۴۲۳.
و گاهی آرای او همراه با نظر گروهی از فقهای حلّه (اصطلاحاً : حِلّیون) ذکر شده است.

شیوه طرح مباحث فقهی

[ویرایش]

نسبت کنار نهادن تمامی روایات به ابن‌ ادریس را نادرست شمرده‌اند، زیرا وی خبر متواتر و خبر مقرون به قراین قطعی را حجت می‌دانسته و فقط عمل کردن به خبر واحد را نفی می‌کرده است که برخی علمای پیش از او، مانند سید مرتضی علم‌الهدی (متوفی ۴۳۶ ق) و نیز برخی از علمای دیگر قرن ششم، مانند ابن‌ شهرآشوب (ذیل إسراء: ۳۶)، طَبْرِسی (ذیل حجرات: ۶) و ابن ‌زهره هم بدان قائل بوده‌اند و پذیرش این نظر به هیچ‌وجه نمی‌تواند موجب طعن و ضعف ابن ‌ادریس باشد.
[۸۲] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۶۳، قم ۱۳۸۱ش.
هرچند ابن ‌ادریس در بسیاری موارد به خبر واحد استناد نکرده و آن را علم‌آور ندانسته است، آثار وی مملو از احادیث، همراه با استناد به آنهاست زیرا وی علاوه بر اخبار متواتر، استناد به اخبار آحادی را که با ادله دیگر مانند کتاب، سنّت یا اجماع تأیید شود، جایز شمرده است. از جمله پیامدهای انکار حجیت خبر واحد از جانب ابن‌ ادریس، توجه بیشترِ او به ظواهر قرآن و سنّت، اتفاق فقها و اصول عملیه است.
[۹۲] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۷۳-۲۷۵، قم ۱۳۸۱ش.

به نقل منتجب‌الدین رازی،
[۹۳] منتجب‌الدین رازی، علی ‌بن عبیداللّه، الفهرست، ج۱، ص۱۱۳، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
شیخ‌ سدیدالدین محمود حِمِّصی (از فقهای معاصر ابن‌ ادریس) معتقد بود که ابن ‌ادریس دچار خلط بوده و از این‌رو، تصانیف او قابل اعتماد نیست. این نظر را برخی محققان تا حدودی صحیح دانسته‌اند، زیرا مثلا ابن ‌ادریس در بخش مُستَطْرَفات السرائر از اَبان ‌بن تَغْلِب با واسطه کسی که یک یا دو طبقه متأخر از اوست، از امام حدیث نقل کرده یا سیّاری (احمد بن محمد بن‌ سیّار) را از اصحاب امام کاظم و امام رضا (علیهماالسلام) ذکر کرده در حالی که او از اصحاب دوران امام هادی و امام حسن عسکری (علیهماالسلام) بوده است. در عین‌حال گفته‌اند که آثار او در خور اعتماد است، زیرا می‌توان به تألیفات عالمان بزرگ اعتماد نمود، مگر در مواردی که خلاف آن ثابت شود.
[۹۷] شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۴، ص۳۸۱.
[۹۸] شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۹، ص۹۳.


از نگاه دیگران

[ویرایش]

فقها و شرح‌حال‌نگاران، از اهل سنّت و شیعه، ابن ‌ادریس را به علو مقام و کثرت فهم و علم ستوده و از وی با اوصافی چون بی‌نظیر در علم فقه، یگانه عصر خویش، محقق و رئیس مذهب یاد کرده‌اند.
[۱۰۱] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
وی با برخی از عالمان اهل سنّت درباره مسائل فقهی مکاتباتی داشت.
اظهار نظرهای مختلفی درباره ابن ادریس وجود دارد؛ عده‌ای وی را به خاطر نپذیرفتن خبر واحد و مخالفت با آرای شیخ طوسی، مورد سرزنش قرار داده‌اند و عده‌ای دیگر او را به خاطر این شهامت كه اجتهاد را دوباره احیا كرد، مورد ستایش قرار داده‌اند، در ذیل، چند نمونه از سخنان بزرگان را متذكر می‌شویم:

← قاضی نورالله شوشتری


«در اشتغال فهم و بلند پروازی، از فخرالدین رازی پیش و در علم فقه و نكته طرازی (پردازی) از محمد بن ادریس شافعی در پیش است. كتاب السرائر كه از جمله مصنفات شریفه اوست، در دقت فهم و كثرت او، دلیلی ظاهر و برهانی باهر است و او را بر تصانیف شیخ اجل ابوجعفر طوسی، ابحاث بسیار است و در اكثر مسایل فقهی او را خلافی یا اعتراضی و یا استدراكی هست.»
[۱۰۴] شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ص۵۶۹.


← محدث نوری


«ابوعبدالله محمد بن احمد بن ادریس عجلی حلی عالم بزرگوار و معروفی است كه بزرگان فقها در اجازه‌های خود به عظمت مقام علمی، فهم و دقت او اعتراف كرده‌اند و او را ستوده‌اند.»
[۱۰۵] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۱۰۹.


← یوسف بحرانی


«شیخ فقیه و اصولی خالص و مجتهدی صرف و او اولین فردی بود كه باب طعن (منظور از طعن، عبارت است از انتقاد سخت و تندی كه ابن ادریس نسبت به شیخ طوسی بیان داشته است.) بر شیخ طوسی را گشود.
[۱۰۶] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ص۲۷۶.


← سید محمدباقر صدر


«در نگاهی گذرا این مقارنه و تطبیق دست یازیده و یادآوری كرده‌اند كه السرائر ابن ادریس در بكارگیری قواعد اصول و تكیه بر مبانی استنباط و نیز بهره‌گیری از استدلال و توسّع در احتجاج، بر المبسوط شیخ الطائفه برتری دارد.»
[۱۰۷] مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.


← شهید مطهری


«ابن ادریس حلی از فحول علمای شیعه است ... و به حریت فكر معروف است. صولت و هیبت جدّش، شیخ طوسی را شكست و به علما و فقهاء تا حد اهانت، انتقاد می‌كرد.»
شهید مرتضی مطهری شجاعت ابن ادریس در نقد آرای شیخ طوسی را می‌ستاید و می‌فرماید:
«ابن ادریس با این عمل خود اولاً ثابت كرد كه از ضمیری آگاه برخوردار است و نیاز عصر خویش را درک می‌كند. ثانیاً ثابت كرد كه از موهبت شجاعت عقلی و ادبی بهره‌مند است او از كسانی نیست كه فقط نیاز را احساس كند، ولی جرأت اقدام را نداشته باشد. با جرأت و جسارتی كم‌نظیر این گام خطیر را برمی‌دارد.»
[۱۰۹] مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.


← محمد بن سلیمان


«این بزرگوار در بیست و پنج سالگی به درجه اجتهاد رسید و صحیفه سجادیه را روایت می‌كند.»
[۱۱۰] تنکابنی، محمد بن سلیمان، تذكرة العلماء، ص۲۲۷.


← ابن فوطی


ابن فوطی، دانشمند مشهور سنی در كتاب «تلخیص مجمع الاداب فی معجم الالقاب» از ابن ادریس این‌گونه یاد می‌كند:
«فخرالدین ابوعبدالله محمد بن ادریس بن محمد عجلی حلی، فقیه شیعه از فضلاء و فقهای شیعه و دانایان اصول شریعت است.»
[۱۱۱] دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۱۹.


← ابن حجر عسقلانی


ابن حجر عسقلانی، عالم شهیر سنی در كتاب «تاریخ اسلام» خود این‌گونه از ابن ادریس یاد می‌كند:
«محمد بن ادریس عجلی حلی فقیه شیعه و دانشمند بزرگ آنان است. او راست تصانیفی در فقه امامیه، شیعه در زمان وی دانشمندی چون او را نداشتند.»
[۱۱۲] دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۱۹.


← عبدالرحمن صفدی


عبدالرحمن صفدی، دانشمند سنّی در كتاب «الوافی بالوفیات» می‌گوید:
«وی را در فقه عدیم‌النظیر دانسته.»

← از دیدگاه رجالیان


برخی رجالیان با استناد به عبارتی در السرائر، بر آن‌اند که ابن ‌ادریس به شیخ‌ طوسی بی‌احترامی نموده است. آنها حتی دلیل عمر کوتاه حلّی را همین امر دانسته‌اند
[۱۱۳] مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال فی علم الرجال، بخش ۲، ص ۷۷، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹-۱۳۵۲.
اما چنین تعبیر اهانت‌آمیزی در السرائر وجود ندارد و این نظر مردود شمرده شده است، حتی ابن ‌ادریس بارها از شیخ‌ طوسی با احترام یاد کرده و پس از ذکر نام او عبارت «رضی‌اللّه‌عنه» و «رَحِمَه‌اللّه» را آورده است.
[۱۲۰] هدائی، علیرضا، ابن‌ ادریس حلّی و کتاب السرائر، ج۱، ص۱۲۶، مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۵۹ـ۶۰ (زمستان ۱۳۷۵).
وی از التبیان شیخ‌ طوسی به عظمت یاد نموده و هنگام نقد دیدگاه‌های شیخ نیز هرگز به ناسزاگویی نپرداخته و حتی گاه سخن او را توجیه یا اقوالِ به ظاهر متعارضِ او را به گونه‌ای جمع کرده است.
[۱۲۲] مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.
[۱۲۳] هدائی، علیرضا، ابن‌ ادریس حلّی و کتاب السرائر، ج۱، ص۱۲۶، مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۵۹-۶۰ (زمستان ۱۳۷۵).

محقق حلّی گاه با تعبیری چون المتأخر به ابن‌ ادریس اشاره و آرای او را نقد کرده است. به نوشته خوانساری، علامه‌ حلّی از او با عنوانی طعنه‌آمیز (الشاب المترف) یاد کرده است، ولی مدرک این سخن معلوم نیست. به‌علاوه، علامه در بسیاری موارد آرای ابن ‌ادریس را نقل کرده و پذیرفته است و چه‌بسا از او با احترام نام برده است.
به نظر ابن ‌داوود حلّی ابن ‌ادریس به‌طور کلی از احادیث اهل بیت (علیهم‌السلام) اعراض کرده، لذا از او در بخش ضعفا نام برده است. بحرانی
[۱۴۰] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
این دیدگاه را نپذیرفته و بر آن است که علو مرتبه علمی و فضل ابن‌ ادریس انکارناپذیر است و اشتباه او در برخی مسائل، موجب قدح او نیست. به نظر بحرانی
[۱۴۱] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
با توجه به این‌که خودِ ابن‌ داوود حلّی ابن ‌ادریس را شیخ فقها و سرآمد در علوم وصف کرده است، بهتر بود نام وی را در شمار ممدوحان ذکر می‌کرد.

وفات

[ویرایش]

به نظر برخی مؤلفان، ابن ‌ادریس در حدود ۵۹۷ ق،
[۱۴۳] منتجب‌الدین رازی، علی ‌بن عبیداللّه، الفهرست، ج۱، ص۳۹۸، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
و به گفته فرزندش صالح در حدود ۵۹۸ ق درگذشته است، بنابراین، وفات او در ۲۵ یا ۳۵ سالگی، که در بعضی منابع به آن اشاره شده، نادرست است و به نظر برخی ناشی از تصحیف کلمه تسعین به سبعین بوده است. به‌علاوه، این مطلب با گفته خود ابن ‌ادریس درباره سال تألیف السرائر و نیز تصریح فخار، شاگرد او، که در ۵۹۳ ق از او حدیث شنیده ناسازگار است.
ابن ‌ادریس در حلّه وفات یافت. مرقد او در محله «جامعین» حلّه قرار دارد و در ۱۳۴۰ ش تجدید بنا شده است.
[۱۵۳] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۷ـ۲۷۸، پانویس۲۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.


آثار

[ویرایش]

ابن ادریس چندین تالیف دارد.

← السرائر


مهم‌ترین و تأثیرگذارترین اثر ابن ‌ادریس، کتاب السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، معروف به السرائر، شامل تمام ابواب فقه (عبادات، عقود، ایقاعات و احکام) است که آن را در ۵۸۷ ق و ۵۸۸ ق تألیف کرد. این کتاب از نظر تعداد ابواب و فصول جامع‌ترین کتابی است که تا عصر ابن‌ادریس نگارش یافته است.
[۱۵۸] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۳۵، قم ۱۳۸۱ش.
[۱۵۹] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۳۱۸، قم ۱۳۸۱ش.
در پایان کتاب فصلی با نام زیادات آمده که به مُستَطرَفات السرائر شهرت یافته و در آن احادیث جالب توجهی از آثار متقدمان گردآوری شده است و در میان آنها، احادیث نادر و منحصر به فردی نیز دیده می‌شود. (برای منابع مورد استفاده در مستطرفات رجوع شود به،
[۱۶۱] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۹۴-۹۵، قم ۱۳۸۱ش.
) مستطرفات السرائر در ۱۴۰۸ در قم جداگانه چاپ شده است.

←← هدف از تألیف


ابن ‌ادریس حلّی هدف از تألیف سرائر را نگارش کتابی مستند به دلایل و براهین صحیح و به دور از تقلید دیگران و بدون پیروی از اخبار آحاد ذکر کرده است. وی در این کتاب، علاوه بر بیان دیدگاه‌های خود، آرای فقهای معاصرش را نیز ذکر و احیانا نقد کرده که گاه واکنش آن‌ها را برانگیخته است
[۱۶۳] صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۲، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).
(برای مناظره ابن ‌ادریس با حمصی رجوع شود به و برای مناظره ابن ‌ادریس با ابن‌ زهره رجوع شود به)

←← نقد آثار شیخ ‌طوسی


هرچند ابن ‌ادریس در السرائر اقوال فقهای بسیاری را نقل و احیانآ نقد کرده، (برای نام فقها رجوع شود به
[۱۶۶] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۱۶-۲۲۳، قم ۱۳۸۱ش.
) اما عمدتاً به نقد و بررسی آرای فقهی و احیاناً اصولی شیخ ‌طوسی پرداخته و با ذکر ادله و مستندات، برخی از آن‌ها را پذیرفته و شماری دیگر را نپذیرفته است، به‌طوری که می‌توان السرائر را کتابی در نقد آثار شیخ به‌شمار آورد.
تألیف این کتاب و نیز کتاب غنیة ‌النزوع (اثر ابن زهره) در چند سال پیشتر، که به نقد آرای اصولی شیخ ‌طوسی در عدة‌ الاصول پرداخته بود، بیانگر پیشرفت علم فقه و اصول تا مرحله مناقشه‌جویی و نقادی در آرای شیخ بود.
[۱۷۶] صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۴، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).

ابن‌ ادریس حلّی گاهی از رجوع شیخ از فتواهای قبلیِ خود یاد کرده و عملا فهمانده که نپذیرفتن برخی فتاوای شیخ بر دیگران نیز جایز است. وی در برخی موارد توضیح داده که آنچه شیخ آورده، ممکن است صرفآ از باب نقل قول یا مجادله باشد و نه رأی و فتوای او. نکته دیگری که ابن ‌ادریس، گاه به آن اشاره کرده، اقتباس برخی آرای شیخ ‌طوسی از اهل سنّت است،
[۱۸۸] مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۳-۲۴.
همچنان که خود او نیز، در موارد متعدد، آرای اهل سنّت را به‌گونه تطبیقی مورد توجه قرار داده و گاه پذیرفته است.

←← ویژگی‌ها


کتابِ سرائر را در به‌کارگیری قواعد اصولی و تکیه بر مبانی استنباط و نیز بهره‌گیری از استدلال ، برتر از کتاب المبسوط شیخ طوسی دانسته‌اند. بهره‌گیری از اصول فقه در استنباط مسائل فقهی در سرائر بسیار چشمگیر است.
[۱۹۳] صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۰۵، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
استفاده فراوان او از ادبیات عرب در تبیین اصطلاحات فقهی و بازشناسی واژه‌ها و یاری جستن از کتب تاریخ و متخصصان این فن در مسائل تاریخی و توجه به برخی مباحث کلامی، از ویژگی‌های مهم سرائر است.
[۲۰۶] مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۵.
[۲۰۷] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۶۳-۱۷۳، قم ۱۳۸۱ش.
[۲۰۸] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۰۳-۲۰۷، قم ۱۳۸۱ش.


←← فتاوای نادر


در السرائر فتاوای نادری نیز دیده می‌شود، از جمله شرط نبودن فقر در استحقاق یتیم هاشمی برای دریافت خمس و جواز شستن دست و صورت از پایین در وضو (برای فتاوایی دیگر به این منابع رجوع کنید )

←← نسخ و چاپ


از السرائر نسخه‌های خطی متعددی موجود است، از جمله در کتابخانه‌های آستان قدس رضوی (متعلق به ۶۰۳)، مجلس شورای اسلامی (متعلق به ۶۳۹) و دانشگاه تهران. سرائر در ۱۲۴۷ و ۱۲۷۰ در قطع رحلی به چاپ رسید
[۲۱۸] مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون۲۸۷، تهران ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.
و در ۱۴۱۰ در قم و در ۱۴۲۸ با تحقیق محمدمهدی موسوی خرسان در نجف (همراه منتخب‌ التبیان و حاشیه الصحیفة السجادیه) چاپ شد.

← المنتخب من تفسیر القرآن


کتاب دیگر ابن‌ ادریس، المنتخبُ من تفسیر القرآن و النُکَتُ المُسْتخرَجَةُ مِنْ کتاب التبیان یا مختصر تفسیر التبیان است.
[۲۲۰] قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، ج۱، ص۴۴۴، چاپ سنگی نجف ۱۳۵۲-۱۳۵۵، چاپ افست بیروت.
صفدی، نام آن را به اشتباه منتخب کتاب البیان ذکر کرده است. تألیف این کتاب که گزیده‌ای است از التبیان (اثر شیخ ‌طوسی)، در ۵۸۲ ق پایان یافته است.
[۲۲۳] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۹۸، قم ۱۳۸۱ش.
این کتاب با تحقیق محمدمهدی موسوی خرسان در نجف به چاپ رسیده است. چاپ دیگری از آن نیز در ۱۴۰۹ در قم در دو جلد، به کوشش سید مهدی رجائی، صورت گرفته است.

← تعلیقات بر التبیان


برخی از کتابی با عنوان تعلیقات بر التبیان شیخ‌ طوسی، که نسخه‌هایی از آن موجود است، در شمار آثار ابن‌ ادریس نام برده‌اند.
[۲۲۵] صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۰۵، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
آقا بزرگ طهرانی این اثر را کتابی جز مختصر تفسیر التبیان می‌داند، اما از آن‌جا که ابن‌ ادریس هریک از نه جزء کتاب مختصر تفسیر التبیان را تعلیق نامیده، احتمال داده شده است که این دو کتاب یک اثر باشد.
[۲۲۸] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۰۰-۱۰۵، قم ۱۳۸۱ش.


← سایر آثار


آثار دیگر ابن‌ ادریس عبارت‌اند از:
خلاصة الاستدلال فی المُواسَعَة و المُضایَقَة یا المختصر فی المضایقه که جعفر بن احمد قمرویه حائری، شاگرد ابن ‌ادریس، نسخه آن را در ۵۸۸ ق کتابت کرده است. هرچند در برخی منابع فقهی به آرای ابن‌ ادریس در این کتاب اشاره شده، اما نسخه‌ای از این کتاب در دسترس نیست.
رسالة فی معنی الناصب، که محقق کرکی آن را به ابن‌ ادریس نسبت داده است.
المسائل که برخی پرسش‌های فقهی را پاسخ داده و جعفر بن احمد قمرویه حائری آن را در ۵۸۸ با املای ابن‌ ادریس نوشته است.
[۲۳۷] بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹-۲۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.

مناسک الحج.
( برای آثار دیگر رجوع شود به
[۲۴۱] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۸۵-۸۷، قم ۱۳۸۱ش.
)
ابن‌ ادریس از برخی کتب پیشین نسخه‌برداری کرده است، از جمله صحیفه سجادیه، که به آن حاشیه نیز زده و نسخه خطی کامل آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. مؤلف این نسخه خود را ابن ‌ادریس معرفی کرده و نام کامل خود را نیاورده،
[۲۴۳] ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، ج۱، ص۳۲۳، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.
اما وجود نام ابن‌ ادریس حلّی در سلسله سند صحیفه سجادیه و استفاده عالمان معاصر ابن ‌ادریس از این نسخه همراه با انتساب آن به او و مؤیدات دیگر حاکی از درستی انتساب این نسخه به ابن ‌ادریس است.
[۲۴۴] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹، قم ۱۳۸۱ش.
ابن ‌ادریس در این کتاب به توضیح واژگان مهم صحیفه سجادیه پرداخته (حدود ششصد لغت) و توضیحات خود را با حرف «س» و توضیحات منقول از منابع لغوی، مانند الصحاح جوهری، را با حروف دیگر مشخص کرده است.
[۲۴۷] همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ادریس، ج۱، ص۱۰۹-۱۱۰، قم ۱۳۸۱ش.
این حاشیه با تحقیق محمدمهدی موسوی خرسان در ۱۴۲۸ در نجف چاپ شد.
از دیگر آثاری که ابن‌ ادریس استنساخ کرده، قرب ‌الاسناد عبداللّه‌ بن جعفر حِمْیَری قمی (متوفی ح۳۱۰) در ۵۷۴ ق و مصباح المُتَهَجِّد شیخ‌ طوسی است.
[۲۵۱] آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۲۵۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲) آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة: الثقات العیون فی سادس القرون، چاپ علی‌نقی منزوی، بیروت ۱۳۹۲/۱۹۷۲.
(۳) ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.
(۴) ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.
(۵) ابن‌ حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، چاپ محمد عبدالرحمان مرعشلی، بیروت ۱۴۱۵-۱۴۱۷/ ۱۹۹۵-۱۹۹۶.
(۶) ابن‌ داوود حلّی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم.
(۷) ابن ‌زهره، غنیة‌ النزوع الی علمی الاصول و الفروع، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۱۷.
(۸) ابن ‌شهرآشوب، متشابه القرآن و مختلفه، تهران ۱۳۲۸ش، چاپ افست قم ۱۴۱۰.
(۹) ابن‌ طاووس، کشف المَحَجَّة لثمرة‌ المُهْجَة، چاپ محمد حسون، قم ۱۳۷۵ش.
(۱۰) ابن ‌فُوَطی، تلخیص مجمع‌ الآداب فی معجم الالقاب، ج ۴، قسم ۳، چاپ مصطفی جواد، (دمشق ۱۹۶۵).
(۱۱) افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، تعلیقة امل‌الآمل، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.
(۱۲) افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، ریاض‌العلماء و حیاض الفضلاء، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.
(۱۳) امین، سید محسن، اعیان الشیعه.
(۱۴) انصاری، مرتضی ‌بن محمدامین، فرائدالاصول، قم ۱۴۲۷.
(۱۵) بحرالعلوم، محمدمهدی‌ بن مرتضی، رجال السید بحرالعلوم، المعروف بالفوائد الرجالیة، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
(۱۶) بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
(۱۷) همت‌بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، قم ۱۳۸۱ش.
(۱۸) تفرشی، مصطفی ‌بن حسین، نقد الرجال، قم ۱۴۱۸.
(۱۹) حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل‌ الآمل، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۳۸۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش.
(۲۰) حسینی‌ اشکوری، احمد، تراجم الرجال، قم ۱۴۱۴.
(۲۱) حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعدالعلامة، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.
(۲۲) موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات.
(۲۳) خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث.
(۲۴) ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ‌ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات ۵۹۱-۶۰۰ه، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.
(۲۵) ذهبی، محمد بن احمد، سیراعلام‌النبلاء، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱-۱۴۰۹/ ۱۹۸۱-۱۹۸۸.
(۲۶) سمعانی، عبدالكريم، الانساب.
(۲۷) شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین.
(۲۸) شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.
(۲۹) شهید ثانی، الرعایة فی علم الدرایة، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸.
(۳۰) صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
(۳۱) صدر، محمدباقر، «پیدایش و تطور علم اصول»، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).
(۳۲) صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات.
(۳۳) طبرسی.
(۳۴) علامه‌ حلّی، تحریرالاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۲۰-۱۴۲۲.
(۳۵) علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.
(۳۶) علم‌الهدی، علی‌ بن حسین، رسائل‌ الشریف المرتضی، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵-۱۴۱۰.
(۳۷) علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌الآمال فی شرح زبدة‌المقال، ج ۶، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.
(۳۸) قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، چاپ سنگی نجف ۱۳۵۲-۱۳۵۵، چاپ افست بیروت.
(۳۹) قمی، عباس، فوائد الرضویة: زندگانی علمای مذهب شیعه، تهران (۱۳۲۷ش).
(۴۰) قمی، عباس، هدیة‌ الاحباب فی ذکر المعروف بالکنی و الالقاب و الانساب، تهران ۱۳۶۳ش.
(۴۱) کنتوری، اعجاز حسین‌ بن محمدقلی، کشف‌ الحجب و الاستار عن اسماءالکتب و الاسفار، قم ۱۴۰۹.
(۴۲) مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی‌المقال فی احوال الرجال، قم ۱۴۱۶.
(۴۳) مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹-۱۳۵۲.
(۴۴) مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار.
(۴۵) محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج ۱ و ۲، قم ۱۳۶۴ش.
(۴۶) مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، تهران ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.
(۴۷) منتجب‌الدین رازی، علی ‌بن عبیداللّه، الفهرست، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
(۴۸) مهدوی‌راد، محمدعلی، «تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن»، آینه پژوهش، سال ۱، ش ۴ (آذر و دی ۱۳۶۹).
(۴۹) نجفی، محمدحسن ‌بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت ۱۹۸۱.
(۵۰) محدث نوری، حسین‌، خاتمة مستدرک الوسائل، قم ۱۴۱۵-۱۴۲۰.
(۵۱) هدائی، علیرضا، «ابن‌ ادریس حلّی و کتاب السرائر»، مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۵۹-۶۰ (زمستان ۱۳۷۵).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. سمعانی، عبدالکریم، الانساب، ج۹، ص۲۳۹.    
۲. مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال فی علم الرجال، ج۸، ص۱۰۶.    
۳. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۳، ص۱۳۸.    
۴. ابن ‌فوطی، عبدالرزاق بن احمد، تلخیص مجمع‌ الآداب فی معجم الالقاب، ج۴، قسم ۳، ص۳۰۸، چاپ مصطفی جواد، (دمشق ۱۹۶۵).
۵. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ج۱، ص۳۸۵، تهران (۱۳۲۷ش).
۶. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۲۰.    
۷. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج۹، ص۱۲۰.    
۸. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۲، ص۱۵۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۹. مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون ۲۸۷، تهران ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴ش.
۱۰. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، ریاض‌ العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۳۱، پانویس ۱، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.    
۱۱. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، تعلیقة امل‌ الآمل، ج۱، ص۲۴۴، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.    
۱۲. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۲، ص۱۵۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۱۳. قمی، عباس، فوائدالرضویة: زندگانی علمای مذهب شیعه، ج۱، ص۳۸۵، تهران (۱۳۲۷ش).
۱۴. مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج ۵، ستون ۲۸۷، تهران ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.
۱۵. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ‌ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج۴۲، ص۳۱۴، حوادث و وفیات ۵۹۱۶۰۰ه، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.    
۱۶. حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل‌ الآمل، ج۱، ص۲۴۳، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۳۸۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش.    
۱۷. یوسف ‌بن احمد بحرانی، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۳۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۸. یوسف ‌بن احمد بحرانی، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۹. موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۶، ص۲۷۴.    
۲۰. محدث نوری، حسین‌، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۳۴۵، قم ۱۴۱۵-۱۴۲۰.    
۲۱. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ج۱، ص۳۸۶، تهران (۱۳۲۷ش).
۲۲. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۳۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۲۳. علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌المقال، ج۶، ص۲۷۱، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.
۲۴. محدث نوری، حسین‌، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۳۴۵، قم ۱۴۱۵-۱۴۲۰.    
۲۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱۰۴، ص۱۹.    
۲۶. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی‌ المقال فی احوال الرجال، ج۵، ص۳۴۸، قم ۱۴۱۶.    
۲۷. علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌ المقال، ج۶، ص۲۷۴، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.
۲۸. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۳، ص۴۱۸.
۲۹. امانی، محمدحسن، سیمای حله، ص۲۶.
۳۰. حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل‌ الآمل، ج۲، ص۱۰۶، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۳۸۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش.    
۳۱. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقهاء.
۳۲. قمی، عباس، الکنی و الالقاب، ج۲، ص۲۳۳.    
۳۳. جرفادقانی، محمد، علمای بزرگ شیعه از كلینی تا خمینی، ص۳۰.
۳۴. قمی، عباس، الکنی و الالقاب، ج۲، ص۴۴۲.    
۳۵. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، ریاض‌ العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۳۲، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.    
۳۶. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۱۲۵.
۳۷. آقا بزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، ج۲، ص۸۳.    
۳۸. حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل‌ الآمل، ج۲، ص۸۰، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۳۸۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش.    
۳۹. حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل الآمل ج۲، ص۱۶۹.    
۴۰. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۲۶۲.
۴۱. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، تعلیقة امل‌الآمل، ج۱، ص۲۴۵، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۱۰.    
۴۲. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص ۵۴.
۴۳. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۱، ص۳۳۲، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱۱۴۰۹/ ۱۹۸۱- ۱۹۸۸.    
۴۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱۰۶، ص۶۹.    
۴۵. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۰، ص۱۷۵، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱-۱۴۰۹/ ۱۹۸۱- ۱۹۸۸.
۴۶. امانی، محمدحسن، سیمای حله، ص۷۹.
۴۷. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۴۰.
۴۸. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۴۹. موسوی خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، ج۶، ص۲۷۷.    
۵۰. حرّ عاملی، محمد بن حسن، امل‌ الآمل، ج۲، ص۲۱۰، چاپ احمد حسینی، بغداد (۱۳۸۵)، چاپ افست قم ۱۳۶۲ش.    
۵۱. حسینی‌ اشکوری، احمد، تراجم الرجال، ج۱، ص۳۹۱، قم ۱۴۱۴.    
۵۲. علیاری تبریزی، علی ‌بن عبداللّه، بهجة‌ الآمال فی شرح زبدة‌ المقال، ج ۶، چاپ جعفر حائری، تهران ۱۳۶۶ش.
۵۳. حسینی‌ اشکوری، احمد، تراجم الرجال، ج۲، ص۸۵۷، قم ۱۴۱۴.    
۵۴. قمی، عباس، هدیة‌ الاحباب فی ذکر المعروف بالکنی و الالقاب و الانساب، ج۱، ص۲۷۲، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۵. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، ریاض‌ العلماء و حیاض الفضلاء، ج۱، ص۳۵۱، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.    
۵۶. جناتی، محمدابراهیم، ادوار اجتهاد، ص۲۸۵.    
۵۷. گرجی، ابوالقاسم، تاریخ فقه و فقهاء، ص۲۲۲.
۵۸. جناتی، محمدابراهیم، ادوار اجتهاد، ص ۲۷۸ -۲۸۱.    
۵۹. ابن‌ طاووس، کشف المَحَجَّة لثمرة‌ المُهْجَة، ج۱، ص۱۸۵، چاپ محمد حسون، قم ۱۳۷۵ش.
۶۰. شهید ثانی، الرعایة فی علم الدرایة، ج۱، ص۹۳، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، قم ۱۴۰۸.    
۶۱. شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۹، ص۹۴.
۶۲. صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۳، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).
۶۳. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۱، ص۵۱۴، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۶۴. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۹، ص۹، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۶۵. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۱۰، ص۵۷، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۶۶. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۱۰، ص۱۷۷، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۶۷. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۱۰، ص۳۳۶، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹ـ۱۴۲۳.
۶۸. نجفی، محمدحسن ‌بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۳، ص۷۷-۷۸، بیروت ۱۹۸۱.    
۶۹. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۱، ص۴۲۰، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.    
۷۰. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۱، ص۳۱۵، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.    
۷۱. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۲، ص۱۴۴، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.    
۷۲. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۲، ص۲۰۶، قم ۱۴۱۲۱۴۱۴.    
۷۳. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۳، ص۲۳۲، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.    
۷۴. شهید اول، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، ج۳، ص۲۳۷، قم ۱۴۱۲-۱۴۱۴.    
۷۵. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۶، ص۱۵۳، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۷۶. نجفی، محمدحسن ‌بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۲۵، ص۳۲۱، بیروت ۱۹۸۱.    
۷۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۷۸. علم‌الهدی، علی‌ بن حسین، رسائل‌ الشریف المرتضی، ج۱، ص۵۰-۵۱، چاپ مهدی رجائی، قم ۱۴۰۵۱۴۱۰.    
۷۹. ابن ‌زهره، غنیة‌ النزوع الی علمی الاصول و الفروع، ج۱، ص۳۲۹، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۱۷.    
۸۰. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی‌ المقال فی احوال الرجال، ج۵، ص۳۴۶، قم ۱۴۱۶.    
۸۱. تفرشی، مصطفی ‌بن حسین، نقد الرجال، ج۴، ص۱۳۲، قم ۱۴۱۸.    
۸۲. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۶۳، قم ۱۳۸۱ش.
۸۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۲۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۸۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۹۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۸۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۲۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۸۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۳۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۸۷. خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، ج۱۶، ص۶۸.    
۸۸. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۴۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۸۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۳۷۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۹۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۷۸، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۹۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۳۷۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۹۲. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۷۳-۲۷۵، قم ۱۳۸۱ش.
۹۳. منتجب‌الدین رازی، علی ‌بن عبیداللّه، الفهرست، ج۱، ص۱۱۳، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۵۶۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۹۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۵۶۸، قم ۱۴۱۰۱۴۱۱.    
۹۶. خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، ج۱۶، ص۶۸.    
۹۷. شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۴، ص۳۸۱.
۹۸. شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ج۹، ص۹۳.
۹۹. ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ‌ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج۴۲، ص۳۱۴، چاپ عمر عبدالسلام تدمری، حوادث و وفیات ۵۹۱-۶۰۰ه، بیروت ۱۴۱۷/۱۹۹۶.    
۱۰۰. ابن‌ حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، ج۵، ص۶۵.    
۱۰۱. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۶، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۰۲. قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، ج۳، ص۳۹.    
۱۰۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۶۷۸، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۰۴. شوشتری،‌ نورالله، مجالس المؤمنین، ص۵۶۹.
۱۰۵. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۱۰۹.
۱۰۶. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ص۲۷۶.
۱۰۷. مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.
۱۰۸. مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی ج۱، ص۸۵.    
۱۰۹. مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.
۱۱۰. تنکابنی، محمد بن سلیمان، تذكرة العلماء، ص۲۲۷.
۱۱۱. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۱۹.
۱۱۲. دوانی، علی، مفاخر اسلام، ج۴، ص۱۹.
۱۱۳. مامقانی، عبداللّه، تنقیح المقال فی علم الرجال، بخش ۲، ص ۷۷، چاپ سنگی نجف ۱۳۴۹-۱۳۵۲.
۱۱۴. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی‌ المقال فی احوال الرجال، ج۵، ص۳۴۷، قم ۱۴۱۶.    
۱۱۵. خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، ج۱۶، ص۶۸.    
۱۱۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۱۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۶۹، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۱۸. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۰۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۱۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۹۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۲۰. هدائی، علیرضا، ابن‌ ادریس حلّی و کتاب السرائر، ج۱، ص۱۲۶، مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۵۹ـ۶۰ (زمستان ۱۳۷۵).
۱۲۱. بحرالعلوم، محمدمهدی‌ بن مرتضی، الفوائد الرجالیة، ج۳، ص۲۲۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۱۲۲. مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۴.
۱۲۳. هدائی، علیرضا، ابن‌ ادریس حلّی و کتاب السرائر، ج۱، ص۱۲۶، مقالات و بررسی‌ها، دفتر ۵۹-۶۰ (زمستان ۱۳۷۵).
۱۲۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۱۴، قم ۱۴۱۰۱۴۱۱.    
۱۲۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۵۴، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۲۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۳۶۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۲۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۴۳۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۲۸. محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۳۵۱، قم ۱۳۶۴ش.    
۱۲۹. محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۳۴۲، قم ۱۳۶۴ش.    
۱۳۰. محقق حلّی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۲، ص۷۰۲، قم ۱۳۶۴ش.    
۱۳۱. موسوی خوانساری، محمد باقر، روضات الجنات، ج۶، ص۲۷۷.    
۱۳۲. علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۱۵۳، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.    
۱۳۳. علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۱۶۸-۱۶۹، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.    
۱۳۴. علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۸، ص۱۷۰، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.    
۱۳۵. علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۹، ص۷۶، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.    
۱۳۶. علامه‌ حلّی، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۹، ص۲۹۹-۳۰۰، قم ۱۴۱۲-۱۴۲۰.    
۱۳۷. علامه‌ حلّی، تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، ج۴، ص۶۲۲، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۲۰-۱۴۲۲.    
۱۳۸. علامه‌ حلّی، تحریر الاحکام الشرعیة علی مذهب الامامیة، ج۵، ص۶۰۰، چاپ ابراهیم بهادری، قم ۱۴۲۰-۱۴۲۲.    
۱۳۹. ابن‌ داوود حلّی، الرجال، ص۲۶۹، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم.    
۱۴۰. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۴۱. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۴۲. ابن‌ داوود حلّی، الرجال، ص۲۶۹، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم.    
۱۴۳. منتجب‌الدین رازی، علی ‌بن عبیداللّه، الفهرست، ج۱، ص۳۹۸، چاپ جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۱۴۴. ابن‌ حجر عسقلانی، لسان‌ المیزان، ج۵، ص۶۵.    
۱۴۵. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۲، ص۱۵۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۱۴۶. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی‌ المقال فی احوال الرجال، ج۵، ص۳۴۸، قم ۱۴۱۶.    
۱۴۷. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱۰۴، ص۱۹.    
۱۴۸. محدث نوری، حسین‌، خاتمة مستدرک الوسائل، ج۳، ص۴۲، قم ۱۴۱۵-۱۴۲۰.    
۱۴۹. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، مقدمه، ص۱۹۸.    
۱۵۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۷۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۵۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۲۵۸، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۵۲. مجلسی، بحار الانوار، مقدمه، ص۱۹۸.    
۱۵۳. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۷ـ۲۷۸، پانویس۲۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۱۵۴. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲، ص۱۲۹.    
۱۵۵. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۲، ص۱۵۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۱۵۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۷۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۵۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۲۵۸، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۵۸. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۳۵، قم ۱۳۸۱ش.
۱۵۹. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۳۱۸، قم ۱۳۸۱ش.
۱۶۰. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱، ص۱۶.    
۱۶۱. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۹۴-۹۵، قم ۱۳۸۱ش.
۱۶۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۵۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۶۳. صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۲، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).
۱۶۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج ۲، ص۱۹۰-۱۹۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۶۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج ۲، ص۴۴۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۶۶. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۱۶-۲۲۳، قم ۱۳۸۱ش.
۱۶۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۲۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۶۸. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۳۴-۳۳۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۶۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۶۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۰۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۲۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۶۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۲۵۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۵۲۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۵۶۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۶. صدر، محمدباقر، پیدایش و تطور علم اصول، ج۱، ص۴۴، حوزه، ش ۹ (فروردین ۱۳۶۴).
۱۷۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۸۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۸. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۸۹، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۷۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۲۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۴۳۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۶۹، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۴۹۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۷۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۶۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۵۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۱۷۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۳۸۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۸۸. مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۳-۲۴.
۱۸۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۱۷۹، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۳۴۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۳۶۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، مقدمه، ص۲۱۲۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۳. صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۰۵، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
۱۹۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۳۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۷۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۳۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۷. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۱۸۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۸. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۴۹۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۱۹۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۱۹۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۱۲۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۲۰۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۶۵۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۷۵، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۲۵۱-۲۵۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۳۶-۳۷، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۰۶. مهدوی‌راد، محمدعلی، تطور فقه شیعه و جایگاه سرائر در آن، ج۱، ص۲۵.
۲۰۷. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۶۳-۱۷۳، قم ۱۳۸۱ش.
۲۰۸. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۲۰۳-۲۰۷، قم ۱۳۸۱ش.
۲۰۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۹۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۰. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۹۹، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۱. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۳۷۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۲۱، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۳. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۲۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۴. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۴۴۰، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۵. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۲، ص۲۶، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۶. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۳، ص۵۳۲، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۱۷. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۱، ص۱۱-۱۲، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۱۸. مشار، خان‌بابا، مؤلّفین کتب چاپی فارسی و عربی، ج۵، ستون۲۸۷، تهران ۱۳۴۰-۱۳۴۴ش.
۲۱۹. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۰، ص۱۸۴-۱۸۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۲۰. قمی، عباس، سفینة البحار و مدینة الحکم و الآثار، ج۱، ص۴۴۴، چاپ سنگی نجف ۱۳۵۲-۱۳۵۵، چاپ افست بیروت.
۲۲۱. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲، ص۱۲۹.    
۲۲۲. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۷.    
۲۲۳. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۹۸، قم ۱۳۸۱ش.
۲۲۴. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۲۵.    
۲۲۵. صدر، حسن، تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام، ج۱، ص۳۰۵، (بغداد ۱۳۷۰)، چاپ افست تهران.
۲۲۶. خویی، ابوالقاسم، معجم الرجال الحدیث، ج۱۶، ص۶۷.    
۲۲۷. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، ج۲، ص۲۹۰، چاپ علی‌نقی منزوی، بیروت ۱۳۹۲/۱۹۷۲.    
۲۲۸. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۰۰-۱۰۵، قم ۱۳۸۱ش.
۲۲۹. ابن ‌ادریس حلّی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج۱، ص۲۷۳، قم ۱۴۱۰-۱۴۱۱.    
۲۳۰. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۷، ص۲۱۱، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۳۱. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۰، ص۱۷۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۳۲. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعدالعلامة، ج۹، ص۶۲۶، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۲۳۳. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، ج۹، ص۶۳۲، چاپ محمدباقر خالصی، قم ۱۴۱۹-۱۴۲۳.    
۲۳۴. نجفی، محمدحسن ‌بن باقر، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ج۱۳، ص۷۷ ۷۸، بیروت ۱۹۸۱.    
۲۳۵. انصاری، مرتضی ‌بن محمدامین، فرائد الاصول، ج۱، ص۳۳۷، قم ۱۴۲۷.    
۲۳۶. افندی اصفهانی، عبداللّه‌ بن عیسی، ریاض‌ العلماء و حیاض الفضلاء، ج۵، ص۳۳، چاپ احمد حسینی، قم ۱۴۰۱.    
۲۳۷. بحرانی، یوسف ‌بن احمد، لؤلؤة‌ البحرین، ج۱، ص۲۷۹-۲۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، قم.
۲۳۸. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۰، ص۳۳۰-۳۳۱، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۳۹. ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام‌ النبلاء، ج۲۱، ص۳۳۲، چاپ شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت ۱۴۰۱-۱۴۰۹/ ۱۹۸۱- ۱۹۸۸.    
۲۴۰. صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۲، ص۱۲۹.    
۲۴۱. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۸۵-۸۷، قم ۱۳۸۱ش.
۲۴۲. ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، مقدمه موسوی خرسان، ص ۴۹-۵۲، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.    
۲۴۳. ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، ج۱، ص۳۲۳، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.
۲۴۴. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ ادریس، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹، قم ۱۳۸۱ش.
۲۴۵. ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، مقدمه موسوی خرسان، ص ۳۸-۳۹، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.    
۲۴۶. ابن ‌ادریس حلّی، حاشیة ابن‌ ادریس علی‌ الصحیفة السجادیة، ج۱، ص۱۰۰، چاپ حسن موسوی خرسان، قم ۱۳۸۷ش.    
۲۴۷. همت بناری، علی‌، زندگی و اندیشه‌های ابن‌ادریس، ج۱، ص۱۰۹-۱۱۰، قم ۱۳۸۱ش.
۲۴۸. کنتوری، اعجاز حسین‌ بن محمدقلی، کشف‌ الحجب و الاستار عن اسماءالکتب و الاسفار، ج۱، ص۳۴۲، قم ۱۴۰۹.    
۲۴۹. کنتوری، اعجاز حسین‌ بن محمدقلی، کشف‌ الحجب و الاستار عن اسماءالکتب و الاسفار، ج۱، ص۳۶۹، قم ۱۴۰۹.    
۲۵۰. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۲۲۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۲۵۱. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۲۵۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۲۵۲. آقا بزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۷، ص۶۸، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    


منبع

[ویرایش]

مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «ابن ادریس فخرالدین»، ج۹، ص۳.    
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «ابن ادریس حلی»، تاریخ بازیابی ۱۴۰۰/۰۳/۰۱.    






جعبه ابزار