چشمهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



چشمه محلّ جوشش آب از زمین به طور طبیعی است و آب چشمه‌ای که جریان دارد، آب جاری به شمار می‌رود و احکام خاص آن را دارد از احکام چشمه در بابهای طهارت، صلات و احیاء موات سخن گفته‌اند.

فهرست مندرجات

۱ - کاربرد آب چشمه در فقه
       ۱.۱ - الحاق آب چشمه به آّب جاری
       ۱.۲ - کراهت در استفاده از آب گرم
       ۱.۳ - کم شدن آّب چشمه
       ۱.۴ - مالکیت آّب چشمه
              ۱.۴.۱ - حدّ حریم چشمه
              ۱.۴.۲ - اول
              ۱.۴.۳ - دوم
۲ - کاربردهای قرآنی چشمه
۳ - جوشش دوازده چشمه آب
       ۳.۱ - اختصاص هر چشمه به یک طایفه
       ۳.۲ - پیدایش چشمه‌های بزرگ و کوچک
       ۳.۳ - در خواست مشرکان از پیامبر
       ۳.۴ - چشمه آب برای مریم
       ۳.۵ - چشمه آب برای خوشحالی مریم
       ۳.۶ - جوشیدن چشمه آب برای ایوب
       ۳.۷ - زیبایی چشمه و باغ
              ۳.۷.۱ - نکته
       ۳.۸ - تفضل خدا بر قوم هود
       ۳.۹ - برخورداری قوم ثمود
       ۳.۱۰ - برخورداری فرعونیان
       ۳.۱۱ - خدا فراهم کننده آب چشمه
       ۳.۱۲ - چشمه‌ها از آیات الهی
       ۳.۱۳ - لزوم شکر بر نعمت آب
       ۳.۱۴ - قدرت خدا بر جریان چشمها
       ۳.۱۵ - منابع آب
       ۳.۱۶ - میراث فرعونیان برای بنی اسرائیل
       ۳.۱۷ - نقش چشمه‌ها در ایجاد طوفان نوح
۴ - پانویس
۵ - منبع

کاربرد آب چشمه در فقه

[ویرایش]

آب چشمه در فقه اسلامی کاربردهایی دارد که به برخی از ان ها اشاره می نماییم.

← الحاق آب چشمه به آّب جاری


در الحاق آب چشمه‌ای که به جهت کم بودن آن جریان ندارد به آب جاری و عدم الحاق، اختلاف است. مشهور قول دوم است. [۱] [۲]

← کراهت در استفاده از آب گرم


استشفا به چشمه‌های آب گرم مکروه است.
برخی، وضو یا غسل با آن، و برخی دیگر هر نوع استفاده از چنین آبهایی را مکروه دانسته‌اند. [۳] [۴] [۵]در مقابل، بسیاری کراهت را به استفاده از آن به قصد درمان اختصاص داده‌اند. [۶] [۷] [۸]

← کم شدن آّب چشمه


از موارد مشروعیت نماز استسقا (نماز باران)، هنگام خشک یا کم شدن آب چشمه‌ها است. [۹]

← مالکیت آّب چشمه


چشمه‌ای که ملک کسی نیست از مشترکات است و همگان در استفاده از آن یکسانند و اگر کسی به قصد تملّک، آب آن را حیازت کند (مثلا با ظرفی از آن آب بردارد) مالک آب می‌شود؛ [۱۰] لیکن چشمه‌ای که با احداث کسی در زمین موات جاری شده، ملک احداث کننده آن است و کسی بدون اجازه او حقّ تصرّف در آن ندارد. [۱۱]

←← حدّ حریم چشمه


چشمه احداث شده در زمین موات دارای حریم است. چشمه دو حریم دارد:

←← اول


محدوده‌ای از اطراف چشمه که در بهره وری از آن و نیز اصلاح و تمیز کردن (ریختن گل و خاک چشمه) به طور عادت مورد نیاز است. در این محدوده کسی بدون اجازه حق تصرف ندارد. [۱۲]

←← دوم


محدوده‌ای که در آن، احداث چشمه برای دیگری ممنوع است؛ هر چند دیگر تصرفات جایز است.
حدّ آن از چهار طرف بنابر مشهور، هزار ذراع در زمینهای سست و پانصد ذراع در زمینهای سخت و محکم است. [۱۳] [۱۴]در مقابل، برخی گفته‌اند:
حد حریم تا جایی است که چشمه جدید زیانی برای آب چشمه موجود نداشته باشد. بنابراین، چنانچه احداث چشمه در فاصله‌ای بیش از هزار ذراع برای آب چشمه موجود زیان‌آور باشد، جایز نیست؛ چنان که احداث چشمه در فاصله‌ای کمتر از آن در صورت زیان نرساندن، جایز خواهد بود. [۱۵] [۱۶]

کاربردهای قرآنی چشمه

[ویرایش]

واژه چشمه آب در موارد متعددی در قرآن بکار رفته است.

جوشش دوازده چشمه آب

[ویرایش]

جوشش دوازده چشمه آب از سنگ با ضربه عصای موسی - علیه السلام- آمده است.
و اذ استسقـی موسی لقومه فقلنا اضرب بعصاک الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عینا.... . [۱۷]
.. و اوحینا الی موسی اذ استسقـه قومه ان اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عینا... [۱۸]
لزوم استفاده بجا و مناسب از آب چشمه به عنوان روزی خدادادی در سوره بقره آمده است.
و اذ استسقی موسی لقومه فقلنا اضرب بعصاک الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عینا قد علم کل اناس مشربهم کلوا و اشربوا من رزق الله و لاتعثوا فی الارض مفسدین. (بنابراین که جمله «و لاتعثوا فی الارض» به دو امر «کلوا و اشربوا» ناظر باشد می‌توان نکته یاد شده را استفاده کرد.) [۱۹]

← اختصاص هر چشمه به یک طایفه


اختصاص آب هر یک از چشمه‌های دوازده گانه به طایفه‌ای از بنی اسرائیل در سوره بقره آمده است.
و اذ استسقی موسی لقومه فقلنا اضرب بعصاک الحجر فانفجرت منه اثنتا عشرة عینا قد علم کل اناس مشربهم... [۲۰]
و قطعنهم اثنتی عشرة اسباطا امما و اوحینا الی موسی اذ استسقیه قومه ان اضرب بعصاک الحجر فانبجست منه اثنتا عشرة عینا قد علم کل اناس مشربهم... [۲۱]

← پیدایش چشمه‌های بزرگ و کوچک


پیدایش چشمه‌های بزرگ و کوچک از برخی سنگ‌ها به طور خاص در قرآن آمده است..... و ان من الحجارة لما یتفجر منه الانهر و ان منها لما یشقق فیخرج منه الماء... [۲۲]

← در خواست مشرکان از پیامبر


در سوره اسراء درخواست مشرکان، برای چشمه آب از سوی پیامبر - صلی‌الله‌علیه‌وآله - آمده است.
و قالوا لن نؤمن لک حتی تفجر لنا من الارض ینبوعا • او تکون لک جنة من نخیل و عنب فتفجر الانهر خللها تفجیرا. [۲۳]

← چشمه آب برای مریم


جوشش چشمه آب برای مریم - علیهاالسلام - با ضربه پای عیسی - علیه السلام- اتفاق افتاده است.
فنادیها من تحتها الا تحزنی قد جعل ربک تحتک سریا. [۲۴]
(در روایتی از امام باقر - علیه السلام- آمده است: جوشیدن آب از زیر پای مریم- علیهاالسلام - با ضربه پای عیسی - علیه السلام- بوده است.) [۲۵]

همچنین در سوره مریم عنایت خدا به مریم - علیهاالسلام - با ایجاد چشمه آب برای اوآمده است.
فنادیها من تحتها الا تحزنی قد جعل ربک تحتک سریا. [۲۶]

← چشمه آب برای خوشحالی مریم


جوشش چشمه آب برای خوشحالی و رفع اندوه از مریم- علیهاالسلام - آمده است.
فنادیها من تحتها الا تحزنی قد جعل ربک تحتک سریا • فکلی و اشربی و قری عینا... [۲۷]

← جوشیدن چشمه آب برای ایوب


دستور خداوند به ایوب به کوبیدن پای خود بر زمین جهت جوشیدن چشمه آب در سوره صاد آمده است.
ارکض برجلک هـذا مغتسل بارد و شراب. [۲۸]

← زیبایی چشمه و باغ


در آیات زیر به زیبایی کنار هم قرار گرفتن چشمه و باغ در قرآن اشاره شده است.
ان المتقین فی جنـت و عیون. (با توجه به این که در آیه‌های متعددی، چشمه و باغ در کنار یک دیگر ذکر شده است می‌توان استفاده کرد که چنین صحنه و فضایی با اهمیت و زیبا است.) [۲۹]
و قالوا لن نؤمن لک حتی تفجر لنا من الارض ینبوعا • او تکون لک جنة من نخیل و عنب فتفجر الانهر خللها تفجیرا. [۳۰]
کلتا الجنتین ءاتت اکلها ولم تظـلم منه شیـا وفجرنا خلــلهما نهرا. (« نهر » در آیه ، به قرینه «فجرنا» به معنای چشمه است.) [۳۱]
فاخرجنهم من جنـت و عیون. [۳۲]
و جنـت و عیون. [۳۳]
فی جنـت و عیون. [۳۴]
و جعلنا فیها جنـت من نخیل و اعنب و فجرنا فیها من العیون. [۳۵]
کم ترکوا من جنـت و عیون. [۳۶]
فی جنـت و عیون. [۳۷]
ان المتقین فی جنـت و عیون. [۳۸]
ولمن خاف مقام ربه جنتان • فیهما عینان تجریان • ومن دونهما جنتان • فیهما عینان نضاختان. [۳۹] [۴۰] [۴۱] [۴۲]
ان المتقین فی ظلل و عیون. [۴۳]

←← نکته


(منظور از «ظلـل» سایه‌های درختان بهشت است.) [۴۴]

← تفضل خدا بر قوم هود


در سوره شعراء تفضل خدا بر قوم هود با اعطای باغ و چشمه به آنان برای مدتی طولانی ذکر شده است.
و اتقوا الذی امدکم بما تعلمون • امدکم بانعم و بنین • و جنـت و عیون. [۴۵]

← برخورداری قوم ثمود


برخورداری قوم ثمود از باغ‌ها و چشمه‌ها در آیه ۱۴۱ سوره شعراء آمده است.
کذبت ثمود المرسلین • اذ قال لهم اخوهم صلح الا تتقون • اتترکون فی ما ههنا ءامنین • فی جنـت وعیون. [۴۶] [۴۷] [۴۸] [۴۹]

← برخورداری فرعونیان


برخورداری فرعونیان از چشمه سارها و باغ‌ها در سوره شعراء آمده است.
فاخرجنهم من جنـت و عیون. [۵۰]
و لقد فتنا قبلهم قوم فرعون • کم ترکوا من جنـت و عیون. [۵۱] [۵۲]

← خدا فراهم کننده آب چشمه


خداوند، یگانه فراهم کننده آب چشمه‌هاست.
قل ارءیتم ان اصبح ماؤکم غورا فمن یأتیکم بماء معین. [۵۳]

(استفاده فوق براین اساس است که معین از «عین» به معنای چشمه گرفته شده باشد و میم آن زائده باشد.) [۵۴] [۵۵]

← چشمه‌ها از آیات الهی


وجود چشمه سارها بر روی زمین، از آیات الهی‌اند.
و ءایة لهم الارض المیتة احیینها... • ... و فجرنا فیها من العیون. [۵۶]
الم تر ان الله انزل من السماء ماء فسلکه ینبیع فی الارض... ان فی ذلک لذکری لاولی الالبب. [۵۷]

← لزوم شکر بر نعمت آب


وجود باغ و چشمه، از نعمت‌های الهی و سزاوار شکرگزاری است
و جعلنا فیها جنـت من نخیل و اعنب و فجرنا فیها من العیون • ... افلایشکرون. [۵۸]

← قدرت خدا بر جریان چشمها


جریان چشمه‌ها به قدرت خداوند است.
... و فجرنا خللهما نهرا. [۵۹]
وجعلنا فیها جنت من نخیل واعنـب وفجرنا فیها من العیون. [۶۰]
وفجرنا الارض عیونا فالتقی الماء علی امر قد قدر. [۶۱]

← منابع آب


به وجود منابع آب از قبیل چشمه و قنات در زمین در سوره مومنون اشاره شده است.
وانزلنا من السماء ماء بقدر فاسکنه فی الارض وانا علی ذهاب به لقـدرون. [۶۲]
الم تر ان الله انزل من السماء ماء فسلکه ینبیع فی الارض... [۶۳]

← میراث فرعونیان برای بنی اسرائیل


چشمه‌های جاری در کنار باغ‌ها، در سوره شعراء به عنوان میراث فرعونیان برای بنی اسرائیل است.
فاخرجنهم من جنـت و عیون • کذلک و اورثنها بنی اسرائیل. [۶۴]
و لقد فتنا قبلهم قوم فرعون... • کم ترکوا من جنـت و عیون ... • کذلک و اورثنها قوما ءاخرین ... • و لقد نجینا بنی اسرائیل من العذاب المهین. [۶۵] [۶۶] [۶۷] [۶۸]

← نقش چشمه‌ها در ایجاد طوفان نوح


نقش چشمه‌های جوشان در ایجاد طوفان نوح - علیه السلام- در سوره قمر بیان شده است.
و فجرنا الارض عیونا فالتقی الماء علی امر قد قدر. [۶۹]
و غروب خورشید در چشمه بدبو، گل آلود و سیاه در پندار ذوالقرنین:
حتی اذا بلغ مغرب الشمس وجدها تغرب فی عین حمئة.... [۷۰]
حمئه » در لغت به معنای گل سیاه بدبو است.) [۷۱]

پانویس

[ویرایش]
 
۱. خویی، ابوالقاسم، تنقیح فی شرح العروة الوثقی، ج۱، ص۱۱۲.    
۲. طباطبایی، سید محمدکاظم، العروة الوثقیٰ، ج۱، ص۶۵.    
۳. اردبیلی، محقق مقدس، مجمع الفائدة، ج۱۱، ص۲۸۸-۲۸۹.    
۴. طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل، ج۱۲، ص۲۴۹.    
۵. معالم الدین (قسم الفقه)، ج۱، ص۴۰۲.
۶. حلی، ابن ادریس، کتاب السرائر، ج۱، ص۹۵.    
۷. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱، ص۳۳۵.    
۸. فاضل هندی، محمد بن حسن (محقق اصفهانی)، کشف اللثام، ج۱، ص۳۸۳.    
۹. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۱۲، ص۱۵۱-۱۵۲.    
۱۰. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۲۳-۱۲۴.    
۱۱. نجفی جواهری، محمدحسن، جواهر الکلام، ج۳۸، ص۱۱۶.    
۱۲. موسوی خویی، سید ابوالقاسم، منهاج الصالحین، ج۲، ص۱۵۳.    
۱۳. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة، ج۷، ص۱۶۲ ۱۶۳.    
۱۴. محقق سبزواری، محمدباقر بن محمد مؤمن، کفایة الاحکام، ج۲، ص۵۵۵.    
۱۵. حلی، حسن‌بن یوسف، مختلف الشیعة، ج۶ ص۲۰۸.    
۱۶. ابن جنید اسکافی، محمد بن احمد، فتاوی ابن الجنید، ص۲۲۳.    
۱۷. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۱۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۱۹. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۲۰. بقره/سوره۲، آیه۶۰.    
۲۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۶۰.    
۲۲. بقره/سوره۲، آیه۷۴.    
۲۳. اسراء/سوره۱۷، آیه۹۰ - ۹۱.    
۲۴. مریم/سوره۱۹، آیه۲۴.    
۲۵. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۶، ص۴۱۷، ذیل آیه.    
۲۶. مریم/سوره۱۹، آیه۲۴.    
۲۷. مریم/سوره۱۹، آیه۲۴ - ۲۶.    
۲۸. ص/سوره۳۸، آیه۴۲.    
۲۹. حجر/سوره۱۵، آیه۴۵.    
۳۰. اسراء/سوره۱۷، آیه۹۰ - ۹۱.    
۳۱. کهف/سوره۱۸، آیه۳۳.    
۳۲. شعراء/سوره۲۶، آیه۵۷.    
۳۳. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۳۴.    
۳۴. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۷.    
۳۵. یس/سوره۳۶، آیه۳۴.    
۳۶. دخان/سوره۴۴، آیه۲۵.    
۳۷. دخان/سوره۴۴، آیه۵۲.    
۳۸. ذاریات/سوره۵۱، آیه۱۵.    
۳۹. رحمان/سوره۵۵، آیه۴۶.    
۴۰. رحمان/سوره۵۵، آیه۵۰.    
۴۱. رحمان/سوره۵۵، آیه۶۲.    
۴۲. رحمان/سوره۵۵، آیه۶۶.    
۴۳. مرسلات/سوره۷۷، آیه۴۱.    
۴۴. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۱۰، ص۲۳۶، ذیل آیه.    
۴۵. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۳۲-۱۳۴.    
۴۶. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۱.    
۴۷. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۲.    
۴۸. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۶.    
۴۹. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۴۷.    
۵۰. شعراء/سوره۲۶، آیه۵۷.    
۵۱. دخان/سوره۴۴، آیه۱۷.    
۵۲. دخان/سوره۴۴، آیه۲۵.    
۵۳. ملک/سوره۶۷، آیه۳۰.    
۵۴. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۱۳، ص۳۰۷، ذیل واژه.    
۵۵. طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، ج۱۰، ص۸۱، ذیل آیه.    
۵۶. یس/سوره۳۶، آیه۳۳ - ۳۴.    
۵۷. زمر/سوره۳۹، آیه۲۱.    
۵۸. یس/سوره۳۶، آیه۳۴ - ۳۵.    
۵۹. کهف/سوره۱۸، آیه۳۳.    
۶۰. یس/سوره۳۶، آیه۳۴.    
۶۱. قمر/سوره۵۴، آیه۱۲.    
۶۲. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۱۸.    
۶۳. زمر/سوره۳۹، آیه۲۱.    
۶۴. شعراء/سوره۲۶، آیه۵۷ - ۵۹.    
۶۵. دخان/سوره۴۴، آیه۱۷.    
۶۶. دخان/سوره۴۴، آیه۲۵.    
۶۷. دخان/سوره۴۴، آیه۲۸.    
۶۸. دخان/سوره۴۴، آیه۳۰.    
۶۹. قمر/سوره۵۴، آیه۱۲.    
۷۰. کهف/سوره۱۸، آیه۸۶.    
۷۱. اصفهانی، راغب، مفردات فی غریب القرآن، ج۱، ص۱۳۳، ذیل واژه.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ قرآن، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، برگرفته از مقاله «آب چشمه».    

فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج۳، ص۱۸۰-۱۸۱.    


رده‌های این صفحه : احکام طهارت | فقه




جعبه‌ابزار