پیروزیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



موفقیت در نبرد و شکست دشمن به یاری خداوند را پیروزی گویند.


معنای پیروزی

[ویرایش]

پیروزی یا فیروزی به معنای غالب شدن بر دشمنان و نیز فوز و کامیابی است.
[۱] لغت‌نامه، ج۴، ص۵۱۹۱، «پیروزی».
معادل قرآنی این کلمه، ظفر، فتح و فوز است که هنگام کامیابی و گشایش به کار می‌رود.
[۴] ترتیب العین، ص۱۹۴.
کلمات متعدد دیگری مانند نصر ، غلبه، سلطه، اظهار و معنای فوقیت و علو نیز به نوعی در ارتباط با این مفهوم هستند، افزون بر این، معنای پیروزی از فحوای برخی آیات نیز برداشت می‌شود.
پیروزی و شکست دو مفهوم متضاد و دو روی یک سکه هستند، چنان‌که سخن از عوامل عدم پیروزی در واقع بررسی ادله شکست است.

کاربرد در قرآن

[ویرایش]


← واژگان مرتبط با پیروزی


معادل قرآنی این کلمه، ظفر، فتح و فوز است که هنگام کامیابیو گشایش به کار می‌رود.
[۸] فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب العین، ص۱۹۴.

کلمات متعدد دیگری مانند نصر، غلبه، سلطه، اظهار و معنای فوقیت و علو نیز به نوعی در ارتباط با این مفهوم هستند، افزون بر این، معنای پیروزی از فحوای برخی آیات نیز برداشت می‌شود.
[۱۰] دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۳.


← کاربرد واژگان پیروزی در قرآن


از کاربرد واژه‌های پیروزی در قرآن می‌توان نتیجه گرفت که سه ماده فتح، ظفر و علوّ در آن‌جا که به معنای پیروزی به کار رفته‌اند به خداوند ارتباط داده شده و مخصوص مؤمنان گشته و تنها در پیروزی‌های ظاهری به کار رفته‌اند. ماده «نصر» نیز همچون موارد گذشته، آنجا که به معنای پیروزی آمده به خداوند نسبت داده شده و به صراحت از دیگران نفی گردیده است اما ماده «غلبه» از سوی خداوند در بیش‌تر موارد برای مؤمنان به کار رفته و تنها در یک مورد برای غیر مؤمنان استفاده شده است. نیز برای وعده پیروزی غیر مؤمنان، آنگاه که گویندگان سخن، کافران مانند شیطان و ساحران هستند از این ماده استفاده شده است. ماده غلبه تنها برای پیروزی‌های ظاهری به کار رفته است. دو ماده اظهار و سلطه نیز دارای معنای گسترده‌تری بوده، در پیروزی صالحان و کافران هر دو به کار رفته‌اند.

← نگاه کلی قرآن به پیروزی


پیروزی در قرآن کریم در معنایی گسترده‌تر از پیروزی ظاهری و مادی به کار رفته و رسیدن به فلاح و فوز اخروی نیز‌از سوی خداوند پیروزی دانسته شده است.
قرآن کریم در آیات متعددی بر این اصل تأکید میورزد که پیروزی تنها از سوی خداوند استو به صراحت آن را از دیگران نفی می‌کند:«و مَا النَّصرُ اِلاّ مِن عِندِ اللّه».
قرآن کریم پیروزی و غلبه ایمان راستین بر کفر را سنت الهی می‌داندو به مؤمنان بشارت و وعده فتح و ظفر می‌دهد؛ مادامی که آنان به لوازم ایمان خود پای‌بند باشند.
وعده پیروزی اسلام، انبیا، حزب اللّهو جنداللّهنیز در همین راستاست.

←← ایجاد انگیزه


انتظار و امید دو عنصر اساسی برای ایجاد انگیزه در انسان است.
قرآن نیز با بهره‌گیری از این دو عنصر، مسلمانان را به انتظار برای فرا رسیدن وعده الهی بر پیروزی خود دعوت کرده،
[۴۹] شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، ج۴، ص۲۵۸.
توصیه می‌کند که همواره به این مطلب امید داشته باشند.
[۵۱] دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۴.
[۵۳] الوجیز، ج۱، ص۳۴۰.

خداوند پیروزی ظاهری کافران را حقیر می‌شمارد:«اَلَّذینَ یَتَرَبَّصونَ بِکُم فَاِن کَانَ لَکُم فَتحٌ مِنَ‌اللّهِ قَالوا اَلَم نَکُن مَعَکُم و اِن کَانَ لِلکـفِرینَ نَصیبٌ قالوا اَلَم نَستَحوِذ عَلَیکُم و نَمنَعکُم مِنَ المُؤمِنین...».
دراین آیه شریفه پیروزی و فتح مسلمانان به خداوند نسبت داده شده، در حالی که از پیروزی کافران به «نصیب» تعبیر شده است.
برخی از مفسران این مطلب را اشاره به کم مقدار بودن بهره کافران از پیروزی دانسته‌اند که تنها شامل دنیای آنان است.

←← اهمیت اطاعت از خداوند


در آیات قرآن آنجا که هدف اطاعت الهی است پیروزی و شکست یکسان است: «...‌و مَن یُقـتِل فی سَبیلِ اللّهِ فَیُقتَل اَو یَغلِب فَسَوفَ نُؤتیهِ اَجرًا عَظیما»، با این حال یاری اسلام و اعمال نیک وقتی قبل از پیروزی و سیادت ظاهری باشد ارزشمندتر است: «... لا یَستَوی مِنکُم مَن اَنفَقَ مِن قَبلِ الفَتحِ و قـتَلَ اُولئِکَ اَعظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذینَ اَنفَقوا مِن بَعد».
[۶۲] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۷، ص۱۵۶.


←← پیروزی نهایی از نگاه قرآن


پیروزی نهایی چنان‌که قرآن آن را ترسیم می‌کند، رهایی از آتش جهنم و ورود به بهشت است.
[۶۴] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۸، ص۱۷۱.

و‌پیروزی مادی وسیله‌ای برای امتحان و آزمایش است.
[۶۸] طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۱۵۵.

قرآن مسلمانان را هنگام پیروزی به تسبیح‌خداوند و استغفار دعوت می‌کند.
و با یادآوری پیروزیهای گذشته به‌تقواو شکرگزاریفرا می‌خواند.

←← راه‌های کسب پیروزی


از منظر قرآن پیروزی مادی تنها از راه جنگ و جهاد به دست نمی‌آید، بلکه گاهی این صلح است که پیروزی را تضمین می‌کند.
صلح حدیبیه نمونه روشنی برای این مطلب است: «اِنّا فَتَحنا لَکَ فَتحـًا مُبینـا».مفسران این صلح را برترین پیروزی شمرده‌اند.
در میان آیات قرآن به مواردی از پیروزیهای مسلمانان اشاره شده است.
البته مفسران در مورد این آیات آرای گوناگونی دارند و در مورد شأن نزول آنها اتفاق نظر وجود ندارد.
این پیروزیها عبارت است از پیروزی در بدر، حدیبیه
[۸۳] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۳۱.
[۸۴] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۱.
[۸۵] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۵.
، بنی‌قریظه
[۸۹] بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۳، ص۳۷۹.
، بنی‌نضیر، تبوک، حنین، خیبر
[۱۰۴] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۰.
[۱۰۵] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۶.
و مکه.
[۱۰۹] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۳۱.
[۱۱۰] زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۸۱۰.
[۱۱۱] بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۵۸.
[۱۱۲] بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۱۶۰.
[۱۱۳] دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۵.


←← کافران در برابر پیروزی مؤمنان


قرآن کریم در آیاتی به امید کافران برای پیروزی بر صالحان اشاره می‌کند.
کافران برای دستیابی به این پیروزی به غیر خدا دل بستهو به رفتارهایی غیر منطقی متوسل می‌شوند.
کافران پیروزی خود بر صالحان را دلیلی بر پای‌بندی به مذهب خویش و عدم پیروی از پیامبران الهی می‌شمرند.
[۱۲۳] بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۲۳۷.
[۱۲۴] منهج الصادقین، ج۶، ص۴۴۳.
[۱۲۵] فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، الصافی، ج۴، ص۳۴.

شیطان نیز در این میان به کافران وعده یاری و غلبه بر مؤمنان می‌دهد؛ اگرچه با رسیدن نصرت و پیروزی الهی، کافران را تنها گذاشته و از عمل به وعده خود ناتوان می‌ماند.
[۱۲۶] جامع البیان، مج ۶، ج۱۰، ص۲۵ـ۲۸.

قرآن کریم با اشاره به پرسش همراه با تمسخر کافران از زمانِ فرا رسیدن پیروزی مؤمنان،آنان را به پیروزی نهایی صالحان توجه داده و غلبه کافران بر آنان را نفی کرده است.
[۱۳۱] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، مج ۱۰، ج۱۷، ص۴۲.
[۱۳۲] سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، ج۴، ص۶۸.


←← منافقان در برابر پیروزی مؤمنان


قرآن کریم به واکنش منافقان در برابر پیروزی مسلمانان نیز توجه کرده است.
منافقان در ابتدا سعی می‌کنند با یاری دشمنان اسلام از پیروزی مسلمانان جلوگیری کنند.
آنان با وارونه نشان دادن امور به پیامبر سعی در جلوگیری از غلبه حق دارندو در این راه از ایجاد اختلاف در صفوف مسلمانان نیز دریغ ندارندآنان وعده الهی به پیروزی مؤمنان را دروغ و فریب می‌انگارند.
[۱۳۸] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۵، ص۱۶۱ـ۱۶۳.
[۱۳۹] بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۳۶۶.

اما باز هم با برخوردی دوگانه خود را از سویی به مسلمانان و از سوی دیگر به کافران نزدیک می‌کنند تا در صورت پیروزی هریک از دو طرف بی‌نصیب نمانند: «اَلَّذینَ یَتَرَبَّصونَ بِکُم فَاِن کَانَ لَکُم فَتحٌ مِنَ اللّهِ قَالوا اَلَم نَکُن مَعَکُم و اِن کَانَ‌لِلکـفِرینَ نَصیبٌ قالوا اَلَم نَستَحوِذ عَلَیکُم و نَمنَعکُم مِنَ‌المُؤمِنین...».
خداوند آنان را از پشیمانی، هنگام پیروزی مسلمانان بیم می‌دهد: «...‌فَعَسَی اللّهُ اَن یَأتِیَ بِالفَتحِ اَو اَمر مِن عِندِهِ فَیُصبِحوا عَلی ما اَسَرّوا فی اَنفُسِهِم نـدِمین».
[۱۴۴] دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۶.

پس از پیروزی اسلام، منافقان اگرچه از این مطلب ناراحت هستند: «... حَتّی جاءَ الحَقُّ و ظَهَرَ اَمرُ اللّهِ و هُم کـرِهون»؛ اما برای بهره‌گیری از غنیمت و امکانات مادی پیروزی، خود را به مسلمانان نزدیک کرده
[۱۵۰] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۵، ص۲۲۹.
[۱۵۱] دمشقی، اسماعیل بن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۶۸.
، آرزوی همراهی با مسلمانان را دارند.
[۱۵۴] قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۵، ص۲۲۹.


عوامل پیروزی

[ویرایش]

قرآن کریم از منظری هدایتی و تربیتی به برخی عوامل پیروزی مؤمنان اشاره کرده است:

← آرامش قلبی


آرامش از مهم‌ترین شاخصه‌هایی است که به موفقیت انسان کمک می‌کند. خداوند نیز آرامش و سکینه را موهبتی برمی‌شمرد که با اعطای آن به مسلمانان راه برای پیروزی آنان هموار می‌شود.
[۱۵۵] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۶، ص۱۳۴.
[۱۵۹] ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، ج۹، ص۱۸۸.
در این آیات خداوند سکینه و آرامش را به خود منسوب می‌کند که نشان از الهی بودن این آرامش نازل بر قلوب مؤمنان دارد. مفسران ذیل این آیات بحث‌های فراوانی داشته و درباره حقیقت و چیستی «سکینه» اختلاف نظر دارند. برخی از آنان سکینه را از جنود الهی دانسته‌اند.

← تأییدات الهی


در آیات متعددی پیروزی حاصل تأیید و یاری خداوند دانسته شده است: «فَاَیَّدنَا الَّذینَ ءامَنوا عَلی عَدُوِّهِم فَاَصبَحوا ظهِرین» و به مسلمانان یادآوری می‌کند که حتی عوامل ظاهری یاری آنان نیز از خود اختیاری ندارند و یاری و کمک تنها از سوی خداوند صورت می‌گیرد: «و مَا النَّصرُ اِلاّ مِن عِندِ اللّهِ العَزیزِ‌الحَکیم».
[۱۶۷] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۳، ص۱۱۲.
[۱۶۸] ثعالبی، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر الثعالبی، ج۱، ص۳۰۸.
این یاری به صورت‌های گوناگون به مؤمنان عرضه شده است؛ از جمله اعطای معجزه به پیامبران الهی،
[۱۷۱] طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۷، ص۳۹۵.
[۱۷۲] بغوی، ابومحمد، تفسیر البغوی، ج۳، ص‌۳۸۳.
ارسال ملائکه ، ایجاد رعب در دل کافران
[۱۸۰] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۳، ص۶۳.
و باد و طوفان .(امدادهای غیبی)
[۱۸۶] سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۵، ص۱۸۵.
[۱۸۷] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۱، ص‌۱۸۲.


← ایمان


در قرآن کریم پیروزی و یاری خداوند منوط به ایمان اشخاص و گروه‌ها یاد شده است؛ به عبارت دیگر شاخص دستیابی به وعده الهی برای پیروزی، ایمان است: «اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن‌کُنتُم مُؤمِنین».
[۱۸۹] بغوی، ابومحمد، تفسیر البغوی، ج۱، ص۲۷۸.


← صبر


صبر وسیله‌ای برای افزایش قدرت و در نهایت پیروزی و از عوامل نزول یاری خداست. البته برخی صبر را در آیه شریفه به شجاعت تفسیر کرده‌اند.
[۱۹۵] انوار العرفان، ج۶، ص۴۴۸.
اهمیت این عامل تا جایی است که کاهش و افزایش میزان صبر مسلمانان، نقش مستقیمی در قدرت رویارویی آنان با دشمنان داشته است همچنین صبر از سوی برخی مفسران از ملاک‌های پیروزی دانسته شده است.

← توکل


توکل بر نصر الهی از عوامل کلیدی در کسب پیروزی است. در آیه ۲۳ مائده و از زبان دو تن از مؤمنان بنی‌اسرائیل بر این مطلب تأکید شده است که ورود به عرصه کارزار با توکل بر خدا غلبه و فتح را در پی دارد: «فَاِذا دَخَلتُموهُ فَاِنَّکُم غلِبونَ و عَلَی اللّهِ فَتَوَکَّلوا اِن کُنتُم مُؤمِنین» همچنین بر کفایت خداوند از کسی که بر او توکل کند در آیات متعددی تأکید شده است.
[۲۰۰] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۷، ص۱۹۲.
[۲۰۴] دمشقی، اسماعیل بن کثر، تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۵۳۰.


← دعا


دعا برای پیروزی نیز از جمله راه‌هایی است که خداوند برای دستیابی به فتح آن را توصیه می‌کند و پیروزی و ظفر، استجابت خداوند برای این دعای مؤمنان است.
[۲۰۵] طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۱۲-۱۳.
[۲۰۹] ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، ج۵، ص۸۸.
به دعا برای پیروزی قبل از ورود به عرصه جهاد در آیات دیگری نیز اشاره شده است.

← رضایت الهی


در آیه ۱۸ فتح رضایت الهی نیز از عوامل فتح به شمار آمده است: «لَقَد رَضِیَ اللّهُ عَنِ المُؤمِنینَ... و اَثبَهُم فَتحًا قَریبا». ‌برخی از مفسران ذیل این آیه تصریح کرده‌اند که پیروزی وعده داده شده، نتیجه رضایت الهی از مسلمانان است.
[۲۱۵] زادالمسیر، ج۷، ص۱۶۷.


← ولایت الهی


پذیرفتن ولایت خداوند و پیامبرش در قرآن از عوامل ورود در حزب خداوند و به دست آوردن پیروزی نهایی دانسته شده است.
[۲۱۸] طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۴، ص۳۹۰.


← تقوا


تقوا در کنار دیگر عوامل می‌تواند فتح و ظفر را به همراه داشته باشد
[۲۲۱] الوجیز، ج۱، ص۵۲۳.
: «فَاصبِر اِنَّ العقِبَةَ لِلمُتَّقین».
برخی از مفسران تقوا را به همراه صبر دو ملاک پیروزی دانسته‌اند.
افزون بر این موارد، در قرآن از عوامل شکست نیز سخن به میان آمده است که می‌توان از آن به «زمینه‌های پیروزی دشمن» نیز، تعبیر کرد. برخی از این عوامل عبارت‌است از: سستی، تفرقه ، درگیری، سرپیچی از دستورات و ترس .
در بخشی از آیات به برخی آثار پیروزی مؤمنان اشاره شده است. بعضی از این آثار مانند شادمانی مؤمنان، ذلت کافران و اندوه منافقان و پشیمانی آنان از همراهی نکردن مؤمنان پیامدی است که در همه پیروزی‌های مؤمنان خود را نشان می‌دهد؛ اما بعضی دیگر مانند گرویدن دسته‌های بسیاری به اسلام در فتح مکه، ایمان ساحران پس از پیروزی حضرت موسی و... آثار پیروزی خاصی را بازگو می‌کنند. در آیات دیگری پاره‌ای از آثار پیروزی کافران مانند آزمایش مؤمنان و شناسایی مؤمنان از منافقان آمده است.


عوامل شکست

[ویرایش]

افزون بر این موارد، در قرآن از عوامل شکست نیز سخن به میان آمده است که می‌توان از آن به «زمینه‌های پیروزی دشمن» نیز، تعبیر کرد.
برخی از این عوامل عبارت‌است از: سستی، تفرقه، درگیری، سرپیچی از دستوراتو ترس.

آثار پیروزی

[ویرایش]

در بخشی از آیات به برخی آثار پیروزی مؤمنان اشاره شده است.
بعضی از این آثار مانند شادمانی مؤمنان، ذلت کافرانو اندوه منافقانو پشیمانی آنان از همراهی نکردن مؤمنانپیامدی است که در همه پیروزیهای مؤمنان خود را نشان می‌دهد؛ اما بعضی دیگر مانند گرویدن دسته‌های بسیاری به اسلام در فتح مکه، ایمان ساحران پس از پیروزی حضرت موسیو... آثار پیروزی خاصی را بازگو می‌کنند.
در آیات دیگری پاره‌ای از آثار پیروزی کافران مانند آزمایش مؤمنانو شناسایی مؤمنان از منافقانآمده است.

بازتاب آیات پیروزی در عرفان

[ویرایش]

فتح در نظر عارفان عبارت است از گشایش ابواب معارف و علوم و مکاشفات از جانب حق بعد از آنکه آن ابواب بر او بسته است.
[۲۵۰] چهل حدیث، ص۳۴۱.

در برخی تفاسیر عرفانی آیاتی که در آنها از پیروزی سخن گفته شده بر همین معنا حمل شده است.
[۲۵۱] مخزن العرفان، ج۱۲، ص۱۸۸.

از سوی دیگر بعضی از آیات پیروزی در کتب عرفانی برای تقسیم بندی عالم فتح (از عوالم دوازده‌گانه و از مقدمات عالم خلوص) استفاده شده است.
[۲۵۲] تحفة الملوک، ص۱۱۶.


← اقسام فتح از دیدگاه عرفاء


از منظر عارفان فتح به سه قسم تقسیم می‌شود و برای هریک از این اقسام به آیاتی از قرآن استناد کرده‌اند:
۱. فتح قریب و آن عبارت است از ظهور به کمالات روحی و قلبی، پس از عبور از منازل نفسی، با استفاده از آیه شریفه «نَصرٌ مِنَ اللّهِ و فَتحٌ قَریب».
۲. فتح مبین و آن ظهور به مقام ولایت و تجلیات انوار اسمای الهی است که صفات روح و قلب را فانی و کمالات سرّ را ثابت می‌کند، با استناد به آیه «اِنّا فَتَحنا لَکَ فَتحـًا مُبینـا».
۳. فتح مطلق و آن همان تجلی ذات احدیت و استغراق در عین جمع با فنای رسوم خلقی است، با بهره‌گیری از آیه «اِذا جاءَ نَصرُ اللّهِ والفَتح».
[۲۵۶] مصباح الانس، ص۴۹ـ۵۲.

گرچه آن‌گونه که از تعبیرهای برخی عارفان برمی‌آید مقصود آنان از فتح، معنای لغوی آن (گشایش) است و در پاره‌ای از مکتوبات خود به این معنا تصریح کرده‌اند
[۲۵۷] دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۹.
[۲۵۸] الانوار الساطعه، ج۴، ص‌۵۲۴.
؛ اما با توجه به قرار گرفتن عالم فتح پس از عالم جهاد اکبر در زمره مقدمات عالم خلوص، نوعی پیوند معنایی بین اصطلاح عرفا و مفهوم متداول پیروزی برقرار می‌شود. این پیوند نیز از سوی برخی عارفان مورد توجه قرار گرفته است.
[۲۵۹] تحفة الملوک، ص۱۰۶ـ۱۰۷.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. لغت‌نامه، ج۴، ص۵۱۹۱، «پیروزی».
۲. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۴، ص۵۱۹، «ظفر».    
۳. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۳، ص‌۴۳۷، «فوز».    
۴. ترتیب العین، ص۱۹۴.
۵. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۲، ص۵۳۶، «فتح».    
۶. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۳، ص‌۴۳۷، «فوز».    
۷. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۴، ص۵۱۹، «ظفر».    
۸. فراهیدی، خلیل بن احمد، ترتیب العین، ص۱۹۴.
۹. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج۲، ص۵۳۶، «فتح».    
۱۰. دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۳.
۱۱. فتح/سوره۴۸، آیه۱.    
۱۲. صف/سوره۶۱، آیه۱۳.    
۱۳. فتح/سوره۴۸، آیه۲۴.    
۱۴. آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۹.    
۱۵. طه/سوره۲۰، آیه۲۰.    
۱۶. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۶.    
۱۷. انفال/سوره۸، آیه۱۰.    
۱۸. انفال/سوره۸، آیه۶۵.    
۱۹. مائده/سوره۵، آیه۵۶.    
۲۰. روم/سوره۳۰، آیه۲.    
۲۱. روم/سوره۳۰، آیه۳.    
۲۲. انفال/سوره۸، آیه۴۸.    
۲۳. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۴.    
۲۴. توبه/سوره۹، آیه۳۳.    
۲۵. توبه/سوره۹، آیه۸.    
۲۶. نساء/سوره۴، آیه۹۰.    
۲۷. حشر/سوره۵۹، آیه۶.    
۲۸. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۲، ص۲۸۱، «زکو».    
۲۹. طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، ج۳، ص۴۲۶، «فلح».    
۳۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۱، ص۹۰.    
۳۱. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱، ص۱۸۲.    
۳۲. صف/سوره۶۱، آیه۱۴.    
۳۳. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۶.    
۳۴. انفال/سوره۸، آیه۱۰.    
۳۵. شبر، عبدالله، تفسیر شبر، ص۱۰۲.    
۳۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۴۳۸.    
۳۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۲۷.    
۳۸. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۲۸.    
۳۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۱۶.    
۴۰. توبه/سوره۹، آیه۳۳.    
۴۱. صف/سوره۶۱، آیه۹.    
۴۲. صافّات/سوره۳۷، آیه۱۷۱.    
۴۳. مجادله/سوره۵۸، آیه۲۱.    
۴۴. مائده/سوره۵، آیه۵۶.    
۴۵. مجادله/سوره۵۸، آیه۲۲.    
۴۶. صافّات/سوره۳۷، آیه۱۷۳.    
۴۷. سجده/سوره۳۲، آیه۳۰.    
۴۸. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۴، ص۱۱۲.    
۴۹. شوکانی، محمد بن علی، فتح القدیر، ج۴، ص۲۵۸.
۵۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۶، ص۲۶۸.    
۵۱. دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۴.
۵۲. نساء/سوره۴، آیه۱۰۴.    
۵۳. الوجیز، ج۱، ص۳۴۰.
۵۴. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۶۳.    
۵۵. نساء/سوره۴، آیه۱۴۱.    
۵۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۱۶.    
۵۷. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۲، ص۲۶۹.    
۵۸. ابی سعود، محمد بن محمد، تفسیر ابی السعود، ج۲، ص۲۴۵.    
۵۹. نساء/سوره۴، آیه۷۴.    
۶۰. حدید/سوره۵۷، آیه۱۰.    
۶۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۹، ص۳۸۶.    
۶۲. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۷، ص۱۵۶.
۶۳. شبر، عبدالله، تفسیر شبر، ج۱، ص۵۰۳.    
۶۴. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۸، ص۱۷۱.
۶۵. نسفی، عبدالله بن احمد، تفسیر النسفی، ج۱، ص۱۹۶.    
۶۶. توبه/سوره۹، آیه۱۱۱.    
۶۷. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۸۵.    
۶۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱، ص۱۵۵.
۶۹. نصر/سوره۱۱۰، آیه۳-۱.    
۷۰. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۳.    
۷۱. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۳.    
۷۲. انفال/سوره۸، آیه۲۶.    
۷۳. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۹، ص۱۸۱.    
۷۴. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶، ص۲۶۰.    
۷۵. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۵، ص۱۹۹.    
۷۶. فتح/سوره۴۸، آیه۱.    
۷۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۹، ص۱۸۲.    
۷۸. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۶، ص۲۶۰.    
۷۹. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۲۹.    
۸۰. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۸۰۸.    
۸۱. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۶.    
۸۲. انفال/سوره۸، آیه۱۰.    
۸۳. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۳۱.
۸۴. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۱.
۸۵. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۵.
۸۶. فتح/سوره۴۸، آیه۱.    
۸۷. فتح/سوره۴۸، آیه۲۴.    
۸۸. فتح/سوره۴۸، آیه۲۷.    
۸۹. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۳، ص۳۷۹.
۹۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۷-۲۶.    
۹۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۹، ص۳۸۷.    
۹۲. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۹، ص۳۹۱.    
۹۳. حشر/سوره۵۹، آیه۲.    
۹۴. حشر/سوره۵۹، آیه۶.    
۹۵. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۵، ص۵۱.    
۹۶. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۵، ص۵۵.    
۹۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۵، ص۸۶.    
۹۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۵، ص۹۳.    
۹۹. توبه/سوره۹، آیه۴۲.    
۱۰۰. توبه/سوره۹، آیه۴۸.    
۱۰۱. توبه/سوره۹، آیه۸۳.    
۱۰۲. توبه/سوره۹، آیه۹۴.    
۱۰۳. توبه/سوره۹، آیه۲۶-۲۵.    
۱۰۴. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۰.
۱۰۵. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۴۶.
۱۰۶. فتح/سوره۴۸، آیه۱۸.    
۱۰۷. فتح/سوره۴۸، آیه۲۰.    
۱۰۸. فتح/سوره۴۸، آیه۲۷.    
۱۰۹. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۳۳۱.
۱۱۰. زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۸۱۰.
۱۱۱. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۵۸.
۱۱۲. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۱۶۰.
۱۱۳. دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۵.
۱۱۴. فتح/سوره۴۸، آیه۱.    
۱۱۵. فتح/سوره۴۸، آیه۱۸.    
۱۱۶. نصر/سوره۱۱۰، آیه۲-۱.    
۱۱۷. صف/سوره۶۱، آیه۱۳.    
۱۱۸. اعراف/سوره۷، آیه۱۱۳.    
۱۱۹. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۱.    
۱۲۰. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۴.    
۱۲۱. فصّلت/سوره۴۱، آیه۲۶.    
۱۲۲. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۰.    
۱۲۳. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۲۳۷.
۱۲۴. منهج الصادقین، ج۶، ص۴۴۳.
۱۲۵. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، الصافی، ج۴، ص۳۴.
۱۲۶. جامع البیان، مج ۶، ج۱۰، ص۲۵ـ۲۸.
۱۲۷. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۴، ص۴۷۷.    
۱۲۸. انفال/سوره۸، آیه۴۸.    
۱۲۹. سجده/سوره۳۲، آیه۲۸.    
۱۳۰. انبیاء/سوره۲۱، آیه۴۴.    
۱۳۱. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، مج ۱۰، ج۱۷، ص۴۲.
۱۳۲. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدر المنثور، ج۴، ص۶۸.
۱۳۳. دمشقی، اسماعیل بن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۳، ص۱۸۹.    
۱۳۴. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۱۳۵. توبه/سوره۹، آیه۴۸.    
۱۳۶. توبه/سوره۹، آیه۴۸.    
۱۳۷. احزاب/سوره۳۳، آیه۱۲.    
۱۳۸. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۵، ص۱۶۱ـ۱۶۳.
۱۳۹. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۴، ص۳۶۶.
۱۴۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۶، ص۲۸۶.    
۱۴۱. نساء/سوره۴، آیه۱۴۱.    
۱۴۲. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص۱۱۶.    
۱۴۳. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۵، ص۴۱۹.    
۱۴۴. دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۶.
۱۴۵. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۱۴۶. دمشقی، اسماعیل بن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۷۱.    
۱۴۷. توبه/سوره۹، آیه۴۸.    
۱۴۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۵، ص۶۵.    
۱۴۹. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۲۹۰۲۹۱.    
۱۵۰. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۵، ص۲۲۹.
۱۵۱. دمشقی، اسماعیل بن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۴۶۸.
۱۵۲. نساء/سوره۴، آیه۷۳.    
۱۵۳. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۲، ص۲۱۷.    
۱۵۴. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۵، ص۲۲۹.
۱۵۵. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۶، ص۱۳۴.
۱۵۶. توبه/سوره۹، آیه۲۵.    
۱۵۷. توبه/سوره۹، آیه۲۶.    
۱۵۸. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۵، ص۱۹۹.    
۱۵۹. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، ج۹، ص۱۸۸.
۱۶۰. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص‌۲۲۰.    
۱۶۱. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۵، ص۱۹۹.    
۱۶۲. تفسیر قرطبی، ج۳، ص۲۴۸-۲۴۹.    
۱۶۳. دمشقی، اسماعیل بن کثیر، تفسیر ابن کثیر، ج۲، ص۳۵۸.    
۱۶۴. طباطبایی، محمدحسین، المزان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۲۸۰.    
۱۶۵. صفّ/سوره۶۱، آیه۱۴.    
۱۶۶. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۶.    
۱۶۷. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۳، ص۱۱۲.
۱۶۸. ثعالبی، عبدالرحمان بن محمد، تفسیر الثعالبی، ج۱، ص۳۰۸.
۱۶۹. تفسیر ابی‌السعود، ج۲، ص۸۲.    
۱۷۰. قصص/سوره۲۸، آیه۳۵.    
۱۷۱. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۷، ص۳۹۵.
۱۷۲. بغوی، ابومحمد، تفسیر البغوی، ج۳، ص‌۳۸۳.
۱۷۳. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۳، ص۲۸۷.    
۱۷۴. انفال/سوره۸، آیه۹.    
۱۷۵. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۴، ص۱۹۳.    
۱۷۶. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۳، ص۹۲.    
۱۷۷. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۹، ص۹۰.    
۱۷۸. احزاب/سوره۳۳، آیه۲۶.    
۱۷۹. حشر/سوره۵۹، آیه۲.    
۱۸۰. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۳، ص۶۳.
۱۸۱. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۸، ص۳۳۳.    
۱۸۲. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۶، ص۲۴۱.    
۱۸۳. احزاب/سوره۳۳، آیه۹.    
۱۸۴. مجاهد بن جبر، تفسیر مجاهد، ج۲، ص۵۱۵.    
۱۸۵. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۸، ص۳۲۰.    
۱۸۶. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، الدرالمنثور، ج۵، ص۱۸۵.
۱۸۷. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۱۱، ص‌۱۸۲.
۱۸۸. آل عمران/سوره۳، آیه۱۳۹.    
۱۸۹. بغوی، ابومحمد، تفسیر البغوی، ج۱، ص۲۷۸.
۱۹۰. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۲۰، ص۲۰.    
۱۹۱. انفال/سوره۸، آیه۱۹.    
۱۹۲. روم/سوره۳۰، آیه۴۷.    
۱۹۳. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۲۷.    
۱۹۴. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۵.    
۱۹۵. انوار العرفان، ج۶، ص۴۴۸.
۱۹۶. انفال/سوره۸، آیه۶۵.    
۱۹۷. انفال/سوره۸، آیه۶۶.    
۱۹۸. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۲۷.    
۱۹۹. مائده/سوره۵، آیه۲۳.    
۲۰۰. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۷، ص۱۹۲.
۲۰۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۳.    
۲۰۲. طلاق/سوره۶۵، آیه۳.    
۲۰۳. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج۱۸، ص۱۶۲.    
۲۰۴. دمشقی، اسماعیل بن کثر، تفسیر ابن کثیر، ج۱، ص۵۳۰.
۲۰۵. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۳، ص۱۲-۱۳.
۲۰۶. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۴۷.    
۲۰۷. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۴۸.    
۲۰۸. طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۴۱۲.    
۲۰۹. ابوالفتوح رازی، حسین بن علی، روض الجنان، ج۵، ص۸۸.
۲۱۰. بقره/سوره۲، آیه۲۵۰.    
۲۱۱. بقره/سوره۲، آیه۲۵۱.    
۲۱۲. بقره/سوره۲، آیه۲۸۶.    
۲۱۳. فتح/سوره۴۸، آیه۱۸.    
۲۱۴. طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۹، ص۳۲۸-۳۲۹.    
۲۱۵. زادالمسیر، ج۷، ص۱۶۷.
۲۱۶. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۸، ص۲۸۵.    
۲۱۷. مائده/سوره۵، آیه۵۶.    
۲۱۸. طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۴، ص۳۹۰.
۲۱۹. بیضاوی، عبدالله بن عمر، تفسیر البیضاوی، ج۲، ص۳۴۰.    
۲۲۰. سیوطی، عبدالرحمان بن ابی بکر، تفسیر الجلالین، ج۱، ص۱۴۷.    
۲۲۱. الوجیز، ج۱، ص۵۲۳.
۲۲۲. هود/سوره۱۱، آیه۴۹.    
۲۲۳. طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۲۷.    
۲۲۴. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۵۲.    
۲۲۵. حشر/سوره۵۹، آیه۲.    
۲۲۶. توبه/سوره۹، آیه۱۴.    
۲۲۷. توبه/سوره۹، آیه۵۰.    
۲۲۸. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۲۲۹. نصر/سوره۱۱۰، آیه۱.    
۲۳۰. نصر/سوره۱۱۰، آیه۳.    
۲۳۱. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۰.    
۲۳۲. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۲.    
۲۳۳. طه/سوره۲۰، آیه۷۰.    
۲۳۴. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۶.    
۲۳۵. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۷.    
۲۳۶. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۰.    
۲۳۷. آل عمران/سوره۳، آیه۱۲۱.    
۲۳۸. آل عمران/سوره۳، آیه۱۶۷.    
۲۳۹. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۵۲.    
۲۴۰. حشر/سوره۵۹، آیه۲.    
۲۴۱. توبه/سوره۹، آیه۱۴.    
۲۴۲. توبه/سوره۹، آیه۵۰.    
۲۴۳. مائده/سوره۵، آیه۵۲.    
۲۴۴. نصر/سوره۱۱۰، آیه۳-۱.    
۲۴۵. اعراف/سوره۷، آیه۱۲۲-۱۲۰.    
۲۴۶. طه/سوره۲۰، آیه۷۰.    
۲۴۷. شعراء/سوره۲۶، آیه۴۷-۴۶.    
۲۴۸. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۲۱-۱۲۰.    
۲۴۹. آل‌عمران/سوره۳، آیه۱۶۷.    
۲۵۰. چهل حدیث، ص۳۴۱.
۲۵۱. مخزن العرفان، ج۱۲، ص۱۸۸.
۲۵۲. تحفة الملوک، ص۱۱۶.
۲۵۳. صف/سوره۶۱، آیه۱۳.    
۲۵۴. فتح/سوره۴۸، آیه۱.    
۲۵۵. نصر/سوره۱۱۰، آیه۱.    
۲۵۶. مصباح الانس، ص۴۹ـ۵۲.
۲۵۷. دائرة المعارف قرآن کریم، ج۶، ص۵۵۹.
۲۵۸. الانوار الساطعه، ج۴، ص‌۵۲۴.
۲۵۹. تحفة الملوک، ص۱۰۶ـ۱۰۷.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه موضوعی قرآن    
دانشنامه موضوعی قرآن کریم، برگرفته از مقاله «پیروزی».    






جعبه‌ابزار