پیرعلی جامی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



پیرْ عَلیِ جامی (زنده در ۹۴۰ق/۱۵۳۳م)، خوش‌نویس قلم نستعلیق است. او را یکی از ۵ تن شاگردان سلطان علی مشهدی، و هم‌پایۀ خوش‌نویسان نامداری چون سلطان محمد خندان، سلطان محمدنور، زین‌الدین محمود و سلطان محمد ابریشمی شمرده‌اند.
[۱] پیربوداق منشی، جواهر الاخبار، ج۴، ص۲۱۲-۲۱۳، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.



معرفی اجمالی

[ویرایش]

قاضی احمد قمی که بخش بزرگی از نوشته‌هایش را از کتاب پیربوداق منشی برگرفته، نام وی را میرعلی جامی ثبت کرده است و او را به همراه ۴ تن خوش‌نویس یاد شده از «سرآمدان زمان و خوش‌نویسان دوران» می‌داند.
[۲] قمی، قاضی احمد، گلستان هنر، ج۱، ص۶۲، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ۱۳۵۹ش.
اما تذکره‌نویس هم‌عصر او مصطفی عالی که او نیز کتاب خود را در ۹۹۵ق/۱۵۸۷م بر پایۀ تذکرۀ محمد قطب‌الدین یزدی نوشته،
[۳] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۳، ص۸۱۳، تهران، ۱۳۴۵ش.
جایگاه وی را در خوش‌نویسی با مقام عبدالرحمان جامی در دانش و سخنوری یکسان دانسته است و او را در قلمرو خوش‌نویسی استادی مجرد (بی‌همتا) می‌خواند.
[۴] عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.


گزارش گزافه‌آمیز از جایگاه پیرعلی

[ویرایش]

عالی در توصیف حسن خط پیرعلی جامی حکایتی به‌نقل از میرعلی هروی (خوش‌نویس نامدار و استاد بی‌چون و چرای قلم نستعلیق) در کتابش آورده، می‌نویسد: میرعلی گفته است که «از نگریستن به حرف «ع» در مفردات وی (پیرعلی) چشمم خیره... و اشک از چشمانم جاری و کوکبم تیره شد». عالی این نقل قول بی‌مأخذ را گواه مرتبۀ بلند او در خوش‌نویسی می‌داند.
[۵] عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.
اما بیانی خط ‌شناس بنام روزگار ما دربارۀ یک نسخۀ ظفرنامۀ کتابت شده به خط او می‌نویسد: اگر این اثر «رقم کامل نداشت، باور نمی‌کردم که این کاتب همان باشد که خط او، چشم میرعلی هروی را خیره کرده» است.
[۶] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.

گزارش گزافه‌آمیز و داستان خود ساختۀ مصطفی عالی در پیرامون جایگاه پیرعلی سبب لغزش پژوهشگران پس از او شده است.
[۷] مستقیم‌زاده، سلیمان، تحفۀ خطاطین، ج۱، ص۶۹۳، استانبول، ۱۹۲۸م.
[۸] Huart, Cl, Les Calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Paris, ۱۹۰۸، ج۱، ص۲۲۳.
عالی می‌نویسد: همان‌گونه که عبدالرحمان جامی در فضل و دانش سرآمد و میر مجلس بود، پیرعلی نیز یگانۀ «قلمرو کتابت» بود.
[۹] عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.


مقایسه جامی با نوایی

[ویرایش]

این مقایسه سبب شده است که نویسندگان تذکره‌های خوش‌نویسان زندگی پیرعلی جامی و امیر علیشیر نوایی را به هم پیوند دهند، هرچند که هیچ نشانه‌ای از زیستن پیرعلی در هرات و دستگاه نوایی دردست نیست. او در رقم‌های خود به محل کتابت آثارش اشاره‌ای ندارد و دو اثر تاریخ‌دار او نزدیک به۴دهه پس از مرگ نوایی کتابت شده است. افزون بر این، امیر علیشیر نوایی در تذکرۀ مجالس‌ النفائس خود که حاوی نام بیش از ۳۵۰ تن نامداران دانش و هنر معاصر خود اوست، از پیرعلی نام نمی‌برد. پس او نمی‌تواند «سال‌ها در سایۀ تربیت نوایی مرفه» زیسته باشد
[۱۰] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۶، تهران، ۱۳۴۵ش.
و یا به «حرمت پدرش (جامی) پروردۀ امیرعلیشیر» بوده باشد.
[۱۱] جغتایی، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعلیق، ج۱، ص۶۲، لاهور، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.

پیرعلی در پایان نسخۀ دیوان نورالدین عبدالرحمان جامی شاعر نامدار ایرانی (د ۸۹۸ ق/۱۴۹۳م) خود را «بن عبدالرحمن جامی» می‌خواند. بیانی نخستین پژوهشگری است که برپایۀ این رقم، در جایی او را به «احتمال»،
[۱۲] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۶، تهران، ۱۳۴۵ش.
و در جای دیگر با ذکر «باید»،
[۱۳] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
فرزند جامی شاعر دانسته است؛ در حالی‌که خود او می‌افزاید که هیچ‌یک از «مورخان» از فرزندی به این نام برای جامی یاد نکرده‌اند. او بر آن است که پیرعلی «شاید» فرزند عبدالرحمان جامی دیگری هم‌زمان با جامی شاعر و دانشمند مشهور باشد.
[۱۴] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
بررسی زندگانی جامی این نظر بیانی را تأیید می‌کند؛ زیرا از ۴ تن پسران نورالدین عبدالرحمان جامی، ۳ تن در کودکی در گذشته‌اند و چهارمین آن‌ها نیز خواجه ضیاءالدین نام داشته است.
[۱۵] حکمت، علی‌اصغر، جامی، ج۱، ص۷۶- ۷۹، تهران، ۱۳۲۰ش.
با این‌همه، هنوز در برخی از تذکره‌های خوش‌نویسان معاصر این نسبت را می‌توان دید.

آثار علمی

[ویرایش]

۱. یک نسخۀ پرآرایۀ ان عبدالرحمان جامی، به قلم نستعلیق کتابت خوش، با رقم «العبد الفقیر الحقیر پیرعلی بن عبدالرحمٰن جامی... فی اواخر رجب المرجب سنة ۹۳۳ق»، در کتابخانۀ فردوسی شهر دوشنبه در جمهوری تاجیکستان.
[۱۶] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
[۱۷] بهرامیان، علی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی تاجیکستان (ابوالقاسم فردوسی)، ج۱، ص۳۹، قم، ۱۳۸۰ش.

۲. یک نسخۀ ظفرنامۀ هاتفی به قلم نستعلیق، کتابت جلی متوسط با رقم «العبد الفقیر پیرعلی الکاتب الجامی» بدون تاریخ، در کتابخانۀ مدرسۀ عالی سپهسالار.
[۱۸] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
[۱۹] دانش‌پژوه، محمدتقی و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، ج۳، ص۵۰۴، تهران، ۱۳۴۰ش.

۳. نسخۀ دیگری از همان اثر به قلم کتابت متوسط، با رقم «پیرعلی الجامی» در گالری هنری والترز در بالتیمور آمریکا.
[۲۰] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.

۴. نسخۀ مصور و پرآرایۀ دیگری از همان اثر (با عنوان تیمورنامه)، قطع وزیری (۱۷×۵/۲۴ سانتی‌متر) در ۱۷۶ برگ، به قلم نستعلیق خوش، با ۵ نگاره، وقفی شاه‌عباس بزرگ بر بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی، به یغما رفته در۱۲۴۴ق/۱۸۲۸م، اکنون در کتابخانۀ سالتیکف شچدرین سن پترزبورگ.
[۲۱] Dorn, B, Catalogue des manuscrits et xylographes orientaux, St Petersbourg, ۱۸۵۲، ج۱، ص۳۸۳.
[۲۲] دانش‌پژوه، محمدتقی، نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی، ج۱، ص۱۴۶، تهران، ۱۳۵۸ش.
[۲۳] Persidskie i tadzhikskie rukopisi gosudarstvennoĮ publichnoĮ biblioteki, Leningrad, ۱۹۸۸، ج۱، ص۱۱۶.

۵. یک نسخۀ پرآرایۀ بوستان سعدی به قلم نستعلیق، با رقم «پیرعلی بن عبدالرحمان جامی» به تاریخ صفر ۹۴۰ در کتابخانۀ توپکاپی‌سرای استانبول.
[۲۴] TS، ج۱، ص۱۹۴.

۶. قطعه‌ای به قلم نستعلیق کتابت خفی خوش با رقم «العبد الفقیر پیرعلی الجامی»، در مرقع بهرام میرزا، در همان کتابخانه.
[۲۵] بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.

۷. قطعه‌ای شامل دو بیت از سعدی با رقم «... فقیر پیرعلی...».
[۲۶] جغتایی، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعلیق، ج۱، تصویر۳۱، لاهور، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.

۸. یک نسخۀ سبحة الابرار به خط او که فکری سلجوقی در هرات دیده است.
[۲۷] فکری سلجوقی، ذکر برخی از خوش‌نویسان و هنرمندان، ج۱، ص۵۶، کابل، ۱۳۴۹ش.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) بهرامیان، علی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی تاجیکستان (ابوالقاسم فردوسی)، قم، ۱۳۸۰ش.
(۲) بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ۱۳۴۵ش.
(۳) پیربوداق منشی، جواهر الاخبار، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
(۴) جغتایی، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعلیق، لاهور، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
(۵) حکمت، علی‌اصغر، جامی، تهران، ۱۳۲۰ش.
(۶) دانش‌پژوه، محمدتقی، نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی، تهران، ۱۳۵۸ش.
(۷) دانش‌پژوه، محمدتقی و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، تهران، ۱۳۴۰ش.
(۸) عالی، مصطفی، مناقب هنروران، استانبول، ۱۹۲۶م.
(۹) فکری سلجوقی، ذکر برخی از خوش‌نویسان و هنرمندان، کابل، ۱۳۴۹ش.
(۱۰) قمی، قاضی احمد، گلستان هنر، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ۱۳۵۹ش.
(۱۱) مستقیم‌زاده، سلیمان، تحفۀ خطاطین، استانبول، ۱۹۲۸م.
(۱۲) Dorn, B, Catalogue des manuscrits et xylographes orientaux, St Petersbourg, ۱۸۵۲.
(۱۳) Huart, Cl, Les Calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Paris, ۱۹۰۸.
(۱۴) Persidskie i tadzhikskie rukopisi gosudarstvennoĮ publichnoĮ biblioteki, Leningrad, ۱۹۸۸.
(۱۵) TS.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. پیربوداق منشی، جواهر الاخبار، ج۴، ص۲۱۲-۲۱۳، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز.
۲. قمی، قاضی احمد، گلستان هنر، ج۱، ص۶۲، به کوشش احمد سهیلی خوانساری، تهران، ۱۳۵۹ش.
۳. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۳، ص۸۱۳، تهران، ۱۳۴۵ش.
۴. عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.
۵. عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.
۶. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۷. مستقیم‌زاده، سلیمان، تحفۀ خطاطین، ج۱، ص۶۹۳، استانبول، ۱۹۲۸م.
۸. Huart, Cl, Les Calligraphes et les miniaturistes de l'orient musulman, Paris, ۱۹۰۸، ج۱، ص۲۲۳.
۹. عالی، مصطفی، مناقب هنروران، ج۱، ص۳۸، استانبول، ۱۹۲۶م.
۱۰. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۶، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۱. جغتایی، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعلیق، ج۱، ص۶۲، لاهور، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
۱۲. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۶، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۳. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۴. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۵. حکمت، علی‌اصغر، جامی، ج۱، ص۷۶- ۷۹، تهران، ۱۳۲۰ش.
۱۶. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۷. بهرامیان، علی، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ ملی تاجیکستان (ابوالقاسم فردوسی)، ج۱، ص۳۹، قم، ۱۳۸۰ش.
۱۸. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۱۹. دانش‌پژوه، محمدتقی و علینقی منزوی، فهرست کتابخانۀ سپهسالار، ج۳، ص۵۰۴، تهران، ۱۳۴۰ش.
۲۰. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۲۱. Dorn, B, Catalogue des manuscrits et xylographes orientaux, St Petersbourg, ۱۸۵۲، ج۱، ص۳۸۳.
۲۲. دانش‌پژوه، محمدتقی، نسخه‌های خطی در کتابخانه‌های اتحاد جماهیر شوروی، ج۱، ص۱۴۶، تهران، ۱۳۵۸ش.
۲۳. Persidskie i tadzhikskie rukopisi gosudarstvennoĮ publichnoĮ biblioteki, Leningrad, ۱۹۸۸، ج۱، ص۱۱۶.
۲۴. TS، ج۱، ص۱۹۴.
۲۵. بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، ج۱، ص۱۰۷، تهران، ۱۳۴۵ش.
۲۶. جغتایی، محمدعبدالله، سرگذشت خط نستعلیق، ج۱، تصویر۳۱، لاهور، ۱۳۹۰ق/۱۹۷۰م.
۲۷. فکری سلجوقی، ذکر برخی از خوش‌نویسان و هنرمندان، ج۱، ص۵۶، کابل، ۱۳۴۹ش.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «پیرعلی جامی»، شماره۵۶۱۲.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه بزرگ اسلامی




جعبه ابزار