ولایت مطلقه فقیه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بحث از ولایت فقیه ، ویژگی‌ها، شرط‌ها و اختیارها، به دیرینگی دانش فقه و همزاد آن است.

فهرست مندرجات

۱ - معنا
۲ - دیدگاه فقهاء
       ۲.۱ - شیخ مفید
              ۲.۱.۱ - در بحث حدود
              ۲.۱.۲ - در بحث زکات
       ۲.۲ - دیگر فقهاء
۳ - زمینه‌های سیاسی اجتماعی
       ۳.۱ - در عصر صفویان
       ۳.۲ - دوره قاجار
۴ - امام خمینی و ولایت فقیه
۵ - پس ازانقلاب اسلامی
۶ - ریشه‌های شبهه در ولایت فقیه
       ۶.۱ - مبانی و مبادی باورهای علمی
       ۶.۲ - ناآگاهی نظریه پردازان
       ۶.۳ - گرایش‌های فکری
       ۶.۴ - ارزیابی ریشه‌ها
۷ - دیدگاه‌های کلی
۸ - اصل اولی در حاکمیت
۹ - ولایت پیامبر و امام (ع)
۱۰ - ادله ولایت پیامبر و امام از دیدگاه شیخ انصاری
       ۱۰.۱ - گستره ولایت
۱۱ - ولایت در امور جزئی و عرفی
۱۲ - حکومت در عصر غیبت
۱۳ - مقام‌های فقیه جامع الشرایط
       ۱۳.۱ - دیدگاه شیخ انصاری
۱۴ - ارزیابی مقامات سه‌گانه
۱۵ - پایه و پایگاه ولایت و رهبری اجتماعی
۱۶ - نکته مورد بحث
۱۷ - دیدگاه امام خمینی
       ۱۷.۱ - نتیجه
۱۸ - ادله
۱۹ - استدلال به روایات
       ۱۹.۱ - نظر فقیهان به استدلال روایات
              ۱۹.۱.۱ - تمام بودن دلالت
              ۱۹.۱.۲ - عدم تمام بودن
              ۱۹.۱.۳ - ادعای تواتر اجمالی
              ۱۹.۱.۴ - قول به تفصیل
       ۱۹.۲ - نتیجه بحث
       ۱۹.۳ - دلالت اقتضإ
۲۰ - استدلال به اجماع
       ۲۰.۱ - محقق اردبیلی
       ۲۰.۲ - محقق کرکی
       ۲۰.۳ - ملا احمد فاضل نراقی
       ۲۰.۴ - صاحب جواهر
       ۲۰.۵ - محقق اصفهانی
       ۲۰.۶ - نقد
۲۱ - دیدگاه سید محسن حکیم
       ۲۱.۱ - نقد
۲۲ - استدلال به ولایت حسبه
       ۲۲.۱ - تعریف حسبه
              ۲۲.۱.۱ - نکات مورد توجه در تعریف
       ۲۲.۲ - دیدگاه فقیهان
              ۲۲.۲.۱ - امام خمینی
              ۲۲.۲.۲ - میرزای نائینی
              ۲۲.۲.۳ - شیخ جواد تبریزی
       ۲۲.۳ - چگونگی استدلال
       ۲۲.۴ - خلاصه
       ۲۲.۵ - مناقشه در استدلال
       ۲۲.۶ - پاسخ به اشکال
۲۳ - استدلال به روش عقلی
       ۲۳.۱ - جایگاه عقل در استنباط احکام
              ۲۳.۱.۱ - نظر شهید مطهری
              ۲۳.۱.۲ - نظر آقای خوئی
       ۲۳.۲ - نتیجه
۲۴ - چگونگی استدلال عقلی
       ۲۴.۱ - دلیل عقلی در طول ادله دیگر
       ۲۴.۲ - شیوه امام خمینی
              ۲۴.۲.۱ - جامع بودن اسلام
              ۲۴.۲.۲ - بایستگی حکومت
              ۲۴.۲.۳ - تاسیس اصل
              ۲۴.۲.۴ - حکومت در عصر غیبت
              ۲۴.۲.۵ - بایستگی ولایت فقیه
۲۵ - فرق دلیل عقلی با دلیل حسبه
۲۶ - بررسی دیدگاه‌های مخالف
۲۷ - نقد ولایت فقیه
       ۲۷.۱ - اعتبار عصمت و حضور امام درتشکیل حکومت
              ۲۷.۱.۱ - پاسخ
       ۲۷.۲ - ویژه بودن ولایت مطلقه به فقیه
              ۲۷.۲.۱ - پاسخ
       ۲۷.۳ - دیدگاه نظارت
              ۲۷.۳.۱ - پاسخ
       ۲۷.۴ - محدود بودن توانایی‌های فقیه
              ۲۷.۴.۱ - پاسخ
۲۸ - خلاصه سخن
۲۹ - فهرست منابع
۳۰ - پانویس
۳۱ - منبع

معنا

[ویرایش]

ولایت مطلقه که گاهی به نیابت عامه و زمانی به ولایت بر عامه امور از او یاد می‌شود، با توجه به کارگیری و شرح بزرگان فقه ، در عین برخورداری از یک نوع اطلاق و رهایی نسبت به یک سلسله مرزها و قیدها، مانند: قید ضرورت، قید اضطرار، یعنی حسبه و یا قید چهارچوب احکام شرعی ، دارای نوعی حد و مرز است مانند قید رعایت مصالح اجتماعی.
اگر در تفسیر واقعی ولایت مطلقه فقیه درست درنگ شود و از هرگونه برداشت شتاب زده در داوری پرهیز، به خوبی روشن می‌شود که اعتقاد و پای بندی به ولایت مطلقه فقیه، به معنای یکسان و همسان داشتن فقیه با پیامبر و امام است و نه در پی دارنده هرج و مرج و دیکتاتوری و نه سبب استبداد و خودکامگی است و نه دارای هیچ گونه پیامد فاسد و اشکال دیگری.
بستر ولایت مطلقه فقیه حوزه مسائل اجتماعی، سیاسی و حکومتی است و فلسفه بزرگ آن اداره و مدیریت جامعه و برداشتن ناهنجاری‌های اجتماعی، جلوگیری از هرج و مرج و برقراری عدالت و امنیت و احقاق حقوق و حفظ حدود و قیام به وظیفه‌ها و بایاهای رهبری اجتماعی است.
روشن است که پای بندی و گردن نهادن به وظیفه‌ها و مسوولیت‌های اجتماعی برای یک شخص، هیچ گاه به معنای ایمان به برتری‌ها، خوی‌ها و خصلت‌های نفسانی والای او نیست.
در فضائل و مناقب انسانی و خوی‌ها و خصلت‌های روحانی و ملکوتی، هیچ کس درخور قیاس با پیامبر و امامان (ع) نیست: لاقیاس بآل محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم احد.
[۱] صبحی صالح، نهج البلاغه، ج۲، ص۴۷.

برتری‌ها، والاییها، خوی‌ها و خصلت‌های نفسانی پیامبر و امام، نه در خور واگذاری به دیگرانند و نه نیابت و وکالت پذیرند و نه درخور غصب و غارت ستمگرانند.
بحث از ولایت و رهبری سیاسی و اجتماعی مردم است که اعتقاد به همسانی فقیه آگاه، شجاع، عادل، مدیر و مدبر و...با پیامبر و امام در این جهت، نه تنها اشکالی ندارد که غیرقابل انکار است.
بله، ولایت فقیه و اختیآراءت حکومتی او، بنابر نظر ولایت مطلقه، در محدوده و چهارچوب نگهداشت دقیق مصالح عمومی و اجتماعی است و بدون در نظر داشتن مصالح و یا بدون نگهداشت مصالح مهم‌تر و به کار بستن ولایت به خواست و دلخواه بی گمان پذیرفتنی نیست.
اما پس از بررسی و کارشناسی دقیق و شناخت مصالح اسلامی و عمومی و یا بازشناسی مصلحت مهم‌تر از مصلحت مهم و یا غیر مهم دیگر، حدی وجود ندارد حتی در انگاره برخورد ملاک‌ها و مصلحت‌ها باورمندان به ولایت مطلقه با در نظر گرفتن قاعده اهم و مهم احکام حکومتی را بر احکام اولی شرعی پیش می‌دارند.

دیدگاه فقهاء

[ویرایش]

از نخستین دوره های تدوین فقه کلاسیک شیعه ، موضوع واگذاری ولایت از سوی امامان معصوم (ع) به فقیهان عصر غیبت در کانون گفت وگوهای علمی بوده است.

← شیخ مفید


محمد بن محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید (م۴۱۳:ه.) از عالمان دوره غیبت صغری ، در اثر کهن فقهی خود، المقنعه، به مسأله ولایت فقیه پرداخته و در جای جای اثر خود از آن سخن گفته است.

←← در بحث حدود


(وقد فوضوا النظر فیه الی فقهاء شیعتهم مع الامکان.)
[۲] شیخ مفید، المقنعه، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.

امامان (ع) اجرای حدود را در زمان غیبت، به فقیهان پیرو مکتب و آیین خود واگذارده‌اند، تا در صورت امکان، به اجرای آن بپردازند.
در ادامه بحث اجرای حدود در زمان غیبت، بار دیگر به گستره حوزه ولایت فقیه در دوره غیبت اشاره می‌کند:
(...ولهم ان یقضوا بینهم بالحق، ویصلحوا بین المختلفین فی الدعاوی عند عدم البینات، ویفعلوا جمیع ماجعل الی القضاءه فی الاسلام لان الائمه، علیهم‌السلام، قد فوضوا الیهم ذلک عند تمکنهم منه بما ثبت عنهم فیه من الاخبار وصح به النقل عند اهل المعرفه به من الآثار.)
فقیهان شیعه ، حق دارند میان مردم برابر حق، به داوری برخیزند و ناهنجاری‌های اجتماعی و درگیری‌ها را سامان دهند و آنچه از نظر اسلام، در حوزه اختیار و قلمرو کاری قاضیان است، به انجام برسانند.
و دلیل ولایت فقیهان بر امور یاد شده، روایاتی است که از ائمه، علیهم‌السلام، به ما رسیده و آشنایان به اخبار، آن‌ها را صحیح انگاشته‌اند:
در این فراز، دو نکته شایان توجه است:
الف.همه اختیارهایی که اسلام به قاضی داده برای فقیه نیز ثابت است.
ب.مدرک ولایت فقیه در این حوزه های یاد شده روایاتی است که اسناد آن‌ها به امامان (ع) نزد کارشناسان بخش‌های روایی و فقهی ثابت و بی گفت وگوست.
همو در جای دیگر از کتاب مقنعه، عبارت‌هایی دارد که اصل ولایت مطلقه فقیه از آن برداشت می‌شود.
(واذا عدم السلطان العادل فیما ذکرناه من هذه الابوابکان لفقهاء اهل الحق العدول من ذوی الرای والعقل والفضل ان یتولوا ما تولاه السلطان.)
هرگاه امام معصوم (ع) برای رسیدگی به امور اجتماعی مردم حضور نداشته باشد، اداره این امور بر عهده فقیه امامی عادل و صاحب نظر (در اداره امور) و دارای خرد و دانش خواهد بود.
یادآوری: سلطان عادل، در سخنان و نوشته‌های شیخ مفید، امام معصوم (ع) است ویژگی‌های فقیه دست اندرکار و سرپرست امور، عبارت است از:
برخوردار از فقاهت ، عدالت ، عقل و دانش و باورمند به تشیع راستین.
روشن است رای، عقل و دانش، غیر از فقاهت است و اشاره دارد به ویژگی رهبری سیاسی و اجتماعی جامعه.

←← در بحث زکات


در هنگام بحث از پرداخت زکات به پیامبر و امام و یادآوری این نکته که در گاه نبود پیامبر و غیبت امام، پرداخت آن به فقیه واجب است، سخنی دارد که شاید از نخستین سخنان فقه رسمی در باب ولایت مطلقه فقیه باشد.
(...فرض علی الائمه حملها الیه بفرضه علیها طاعته و نهیه لها عن خلافه والامام قائم مقام النبی صلی الله علیه وآله وسلم فیما فرض علیه من اقامه الحدود والاحکام....)
خداوند بر امت واجب کرده که زکات را به پیامبر (ص) بپردازند؛ زیرا پیروی پیامبر را بر امت واجب و سر برتافتن از فرمان او را حرام کرده است.
و امام (ع) جانشین پیامبر است در انجام آنچه را وظیفه داشته و در دستور کار وی بوده، مانند: اجرای حدود و احکام .
همو در ادامه می‌نویسد:
(اگر پیامبر حاضر باشد زکات باید به او پرداخت شود.و اگر بر اثر مرگ در میان مردم نباشد، زکات باید به امام، که جانشین اوست، داده شود.و اگر امام غائب باشد، باید به نمایندگان ویژه امام پرداخت شود و اگر نمایندگان ویژه امام نیز نباشند، مانند زمان غیبت کبری....) آن گاه می‌نویسد:
(وجب حملها الی الفقهاء المامونین من اهل ولایته لان الفقیه اعرف بموضعها ممن لافقه له فی دیانته.)
واجب است زکات به فقیهان امین از پیروان اهل بیت پرداخت شود؛ چه این‌که فقیه نسبت به موارد مصرف آن از دیگران آشناتر است.
فتوای روشن شیخ مفید :
واجب بودن پرداخت زکات به فقیر در عصر غیبت، شماری از فقیهان را به همخوانی و هم رایی و شماری را به ناسازگاری و ناهماهنگی با رای وی برانگیخته است.
در این بین، شماری از جمله: صاحب جواهر به روشنگری مبنای فقهی آن پرداخته و دلیل آن را عموم نیابت فقیه از امام، بر شمرده است و پیروی از فقیه را در حوزه شریعت چه در گستره گزاره‌ها و برنهاده‌ها و یا احکام، واجب دانسته و برابر دلیل‌های نیابت عامه، فقیه را در عصر غیبت مشمول آیه: (اولی الامر) دانسته است.
شماری از شارحان کتاب شرح لمعه ، به مناسبت نقل این فتوای شیخ مفید، نوشته‌اند:
(عموم نیابت فقیه که پیروی از او مانند پیروی از امام (ع) واجب باشد، ثابت نشده است و دلیلی بر آن نیافته‌ایم.)
در هر حال، در این مقام سخن از پا برجایی و ناپابرجایی و استواری و نااستواری دیدگاه شیخ نیست، بلکه هدف نمایاندن ریشه داری این مسأله در فقه شیعه است و با اشاره به فرازهایی از کهن ‌ترین و شاید نخستین متن فقهی رسمی و کلاسیک، یعنی مقنعه شیخ مفید، آشکار شد که بحث از اصل ولایت فقیه بلکه نیابت عامه فقیهان در عصر غیبت، از دیر باز تا به امروز، همواره، در جای جای بحث‌ها و گفتاگویی‌های فقهی به مناسبت‌های گوناگون مطرح و مورد بحث بوده است.
و چنان‌که شماری، یا از روی ناآگاهی و یا بدخواهی و دشمنانگی پنداشته‌اند، مسأله نوپیدای فقهی نیست.

← دیگر فقهاء


به پیروی از این فقیه نامدار امامی،، شاگردان و شاگردان شاگردان او تا به امروز، با در نظرگرفتن زمینه‌های فکری، سیاسی و اجتماعی به شرح و اجمال، ضمنی و استدلالی، گاهی کم رنگ وزمانی پررنگ، در درازنای تاریخ فقاهت مسأله را پی گرفته‌اند که از جمله می‌توان از فقیهان نامور زیر نام برد:
شیخ ابی جعفر محمد بن حسن طوسی ، معروف به شیخ طائفه،
قاضی بن براج طرابلسی،
[۱۰] قاضی ابن براج، مقدمه و تصحیح مدیر کاظم نشانه چی، ج۱، ص۲۷۰، شرح جمل العلم والعمل، انتشارات دانشگاه مشهد.
حمزه بن عبدالعزیز دیلمی مشهور به سلار.
[۱۱] سلار، المراسم فی الفقه الامامی، ج۱، ص۲۶۱، منشورات الحرمین.
محمد بن علی طوسی با شهرت ابن حمزه از شاگردان مبرز مکتب جناب شیخ مفید.
[۱۲] ابن حمزه، الوسیله الی نیل الفضیله، ج۱، ص۲۰۹، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

و در طبقه‌های پسین تا به عصر جناب محقق کرکی ، محقق اردبیلی شیخ جعفر کبیر کاشف الغطاء ،
[۱۴] شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۹۴، انتشارات اسلامی، قم.
[۱۵] شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۰، انتشارات اسلامی، قم.
محمد حسن نجفی صاحب جواهر. ملا احمد فاضل نراقی
[۱۷] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ص۵۲۹، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
[۱۸] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ص۵۴، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
و شیخ مرتضی انصاری .
[۱۹] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.


زمینه‌های سیاسی اجتماعی

[ویرایش]

فقیهان بزرگ شیعه ، چنانکه اشاره شد، از آغاز ساماندهی نگارش فقه ، در کنار و همراه بحث‌های فقهی هر جا شایسته دیده از اشاره به مسأله و یا طرح و بحث آن، هیچ گاه خودداری نورزیده و در بحث‌های گوناگون فقهی: نمازجمعه در زمان غیبت، جمع آوری و مصرف خمس و زکات ، حکم به رویت هلال ، جهاد ، انفال ، امر به معروف و نهی از منکر ، اولیاء عقد در بحث بیع و نکاح ، حجر ، قضاء ، حدود و...کم و بیش به پاره‌ای از زوایای ولایت فقیه پرداخته‌اند.
و هر زمان که زمینه‌های اجتماعی و سیاسی حکومت و ولایت فقیه را سازگار و سازوار بازشناخته‌اند، به شرح از آن سخن گفته‌اند.

← در عصر صفویان


به عنوان نمونه در عصر شاهان صفوی و در روزگار قاجار ، به انگیزه‌ها و دلیل‌های گوناگون مذهبی، سیاسی و اجتماعی، فقیهان و عالمان دین در عرصه سیاست و حکومت، کم و بیش دارای جایگاه و نقش چشم گیری بوده‌اند از این روی، بحث ولایت فقیه، به گونه درخور شایسته در کانون گفت وگو و بحث‌های فقهی و فنی قرار گرفته است.
نگارش رساله‌های جداگانه در گزاره‌ها و بر نهاده‌های عبادی، سیاسی و اجتماعی اسلام، مانند: نماز جمعه جهاد، خراج
[۲۰] الخراجیات، در بردارنده رساله‌های: محقق کرکی، اردبیلی، قطیفی و شیبانی، انتشارات اسلامی، قم.
و...از سوی عالمان دین در روزگار صفویان، و طرح مسأله ولایت و نیابت عامه فقهاء، خود شاهد عدلی است بر این‌که اصل مسأله ولایت فقیه، هیچ گاه از چشم انداز فقیهان به دور نبوده و اگر در برهه‌هایی از زمان کم رنگ و گذرا مطرح شده، به خاطر ناسازگاری مزاج روزگار و مهیا نبودن زمینه‌های سیاسی و اجتماعی، بوده است.
محقق کرکی و معاصر وی جناب فاضل قطیفی درباره ولایت فقیه، حوزه اختیار و قلمرو کاری آن، به چند وچون‌های دقیق علمی و فقهی پرداخته‌اند و محقق کرکی اتفاق اصحاب را بر ولایت و نیابت عامه فقهاء در تمامی امور بسته به آراءده جامعه نقل می‌کند.

← دوره قاجار


در دوران قاجار، شیخ جعفر کبیر کاشف الغطاء بنا به نیاز زمان، حفظ کیان دین، برقراری امنیت و نظام اجتماعی و برای جلوگیری از هرج ومرج و دست اندازی و چپاولگری بیگانگان، حکومت فتحعلی شاه قاجار را با اعلام حمایت و پشتیبانی خود مشروعیت بخشید و در جنگ ایران و روس، فتوا به واجب بودن پیروی از شاه و فرماندهان نظامی را صادر کرد.
[۲۲] شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۹۲، انتشارات اسلامی، قم.
و با توجه به چنین زمینه‌های سیاسی و فضای اجتماعی است که شاید برای نخستین بار فقیه نامی و مجتهد بلند مرتبه آن عهد، ملا احمد فاضل نراقی در کتاب عوائدالایام،
[۲۳] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۲۹، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
با ویژه کردن یک عائده آن به بحث از ولایت فقیه، مسأله را به شرح موردبحث و تحقیق قرار می‌دهند.
و سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی در یک عنوان جداگانه از کتاب عناوین، با نظر به‌اندیشه‌های فقهی فاضل نراقی، به بحث ولایت فقیه می‌پردازد. و این همه در حالی است که شیخ محمد حسن نجفی ، صاحب جواهر در جای جای جواهر الکلام، بر ولایت مطلقه فقیه آگاه و دانای به دین تاکید می‌ورزد و پای می‌فشرد و آن را به عنوان یکی از مسائل ضروری و خدشه ناپذیر فقه می‌شمارد.
[۲۷] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۵۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۰] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۹۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۱] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۴۲۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۲] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۲، ص۳۳۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۳] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۲، ص۲۹۵-۲۹۱، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۴] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۳، ص۳۱۵-۳۱۶، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۵] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۹، ص۲۶۲-۲۶۳، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۶] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۵، ص۴۲۵، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۷] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۱۲۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۸] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۳۹۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۳۹] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۳۹۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
[۴۰] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۴۰، ص۴۸-۶۲، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.

پس از فاضل نراقی، شیخ اعظم انصاری، بنابه درخواست جمع زیادی از شاگردان جلسه درس و با توجه به فضای سیاسی جامعه آن روز، به بحث از ولایت فقیه پایه‌ها و پست‌های آن می‌پردازد.
بحث شیخ انصاری هر چند فشرده و کوتاه است، اما بسیار با برکت و راهگشاست.
[۴۱] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.

پس از شیخ انصاری، سید محمد آل بحرالعلوم در کتاب بلغه الفقیه، بحث مستقل و پردامنه‌ای درباره ولایت دارد.
از آن‌جا که آراء و اندیشه‌های فقهی و اصولی شیخ انصاری، بویژه دو اثر عالمانه او در رشته فقه و اصول : مکاسب و رسائل، همواره تا به امروز به عنوان استوارترین و فخیم ‌ترین متنهای فنی فقهی و اصولی شناخته شده‌اند و در سطح عالی اجتهاد و فقاهت مورد توجه حوزه های علمیه شیعه بوده است، بحث ولایت فقیه وی در کتاب مکاسب ، نقطه عطفی در تاریخ فقه به شمار می‌آید که پس از شیخ، بیش تر فقیهان به پیروی از او در بحث: شرائط متعاقدین از کتاب بیع، به پژوهش در باب ولایت فقیه پرداخته‌اند تا پیش از مکاسب چنین چیزی در کتاب‌های فقهی رایج نبوده و بحث از ولایت فقیه در باب‌های دیگر فقه: ضمن جهاد، امر به معروف و نهی از منکر ، قضاء و حدود مطرح می‌شده است.
شاگردان شیخ و یا شارحان کلام او، با متن قرار دادن مکاسب به بحث از ولایت فقیه و شوون و پست‌های فقهاء پرداخته‌اند؛ از اين روی برای فهم دیـدگـاه‌ها و افق نگاه شیخ در مسأله باید از حاشیه‌ها، تعليقه‌ها و شرح‌هایی که شاگردان بر سخن او دارند کمک جست.
در این میان، می‌توان از بزرگانی مانند: آخوند خراسانی ، میرزای نائینی ، محقق رشتی ، محقق اصفهانی ، ایروانی ، و از فقیهان بزرگ عصر حاضر، آقای حکیم، آقای خوئی، آقای گلپایگانی و آقای آراکی، نام برد.
[۴۳] آخوند خراسانی، حاشیه بر مکاسب، ج۱، ص۹۲، وزارت ارشاد.
[۴۴] میرزای نائینی، منیه الطالب، ج۱، ص۳۲۵، گردآورده شیخ موسی خوانساری.


امام خمینی و ولایت فقیه

[ویرایش]

بی گمان، نقش امام خمینی در احیاءء مسأله ولایت فقیه، روشنگری و استوارسازی جایگاه بلند آن و سرانجام نهادینه کردن آن، چشم گیر و ستودنی است.
امام خمینی، بنیانگذار و معمار توانمند جمهوری اسلامی ، با محور بودن ولایت فقیه است.
وی از دیرباز در اندیشه تشکیل حکومت اسلامی، با رهبری فقیه آگاه به مسائل روز و سیاست‌ها، عادل و پرهیزگار، مدیر و مدبر بود.
شاید برای نخستین بار در اثر قلمی خود، کشف اسرائر،
[۴۶] امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۱۸۶.
[۴۷] امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۲۳۲.
[۴۸] امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۲۲۳.
به مسأله ولایت فقیه و حکومت اسلامی می‌پردازد.
براساس همین باور فقهی است که به مبارزات ضدطاغوتی شدت و گسترش می‌بخشد، تا آن گاه که در حوزه علمیه نجف اشرف، به طور رسمی اندیشه حکومتی خود را به عنوان ولایت فقیه، به بحث می‌گذارد و مبانی فقهی آن را به درستی روشن می‌کند و تا دستیابی به برقراری یک نظام سیاسی و استوارسازی سیستم حکومتی به نام جمهوری اسلامی، با رهبری ولی فقیه و مبنی قرار دادن اصل ولایت مطلقه فقیه، به تلاش خستگی ناپذیر خود ادامه می‌دهد.

پس ازانقلاب اسلامی

[ویرایش]

با طرح استوار و قوی ولایت مطلقه فقیه از سوی امام و با به بار نشستن این اندیشه سیاسی حکومتی با شکل گیری جمهوری اسلامی در ایران ، مسأله ولایت فقیه، جستارهای در پیوند با آن، در مقیاس گسترده‌ای مورد توجه واقع شد.
بحث درباره زوایای گوناگون آن در محافل علمی، فرهنگی و سیاسی در داخل و خارج کشور از جایگاه ویژه‌ای برخوردار شد.
امروزه‌اندیشه حکومت اسلامی ، با محور بودن اصل ولایت مطلقه فقیه، حساسیت‌هایی را در پی داشته و پرسش و شبهه‌هایی را در ذهن و اندیشه‌اندیشه وران و سیاسیون داخلی و خارجی برانگیخته و در نتیجه با بازتاب‌های گوناگونی روبه رو شده است.

ریشه‌های شبهه در ولایت فقیه

[ویرایش]

پرسش‌ها، شبهه‌ها و دغدغه‌ها درباره ولایت مطلقه فقیه، ریشه و انگیزهای جدای از هم و گوناگون دارد:

← مبانی و مبادی باورهای علمی


الف.پاره‌ای از نظرهای ناهمخوان و ناساز با اصل ولایت مطلقه فقیه، ریشه در مبانی، مبادی و باورهای علمی و شیوه‌های اجتهادی دارند.
بسیار روشن است که اظهار نظرهای گوناگون و ناسازگار، اگر از مبانی اصولی و اجتهادی سرچشمه گرفته باشد، پدیده‌ای طبیعی شاید گریز ناپذیر باشد.
دانش فقه ، جز دانش‌های نظری است و اختلاف دیدگاه‌ها و گونه گونی برداشت‌ها در دانش‌ها و مسائل نظری امری است طبیعی و در بسیاری موارد سازنده و پیش برنده و ستودنی، در اصل رشد و توسعه دانش‌های نظری و از جمله علم فقه، زاییده همین تضارب آراء و اختلاف نظرهاست.
حل اختلاف ناشی از مبانی و مبادی بر سر مسائل نظری، شیوه ویژه خود را می‌طلبد.

← ناآگاهی نظریه پردازان


ب.پاره‌ای از اندیشه‌های ناهمخوان با نظریه ولایت مطلقه فقیه، از ناآگاهی نظریه پردازان سرچشمه می‌گیرند.
اینان با نداشتن تخصص لازم و برداشت‌های ناصواب در مسأله به اظهار نظر می‌پردازند و فضای فکری و اندیشگی جامعه را می‌آلایند.
درمان این گونه تضاربها نیز راه ویژه دارد.

← گرایش‌های فکری


ج.پاره‌ای از دیدگاه‌های مخالف، برخاسته از گرایش‌های فکری، سیاسی و اجتماعی است.
صاحبان این گرایش، چه بسا با اصل پرتو افشانی نظام اسلامی و حاکم بودن آیین‌ها و قانون‌های اسلامی، مخالف باشند.
همان گونه که در تعبیرهای تند و خارج از مرز علمی و فکری دیده می‌شود که گاهی ولایت فقیه را استبداد نعلین! معرفی می‌کنند.
از این روی، شایسته است مسأله، همه سویه بررسی شود، و آثار و احکام ویژگی‌ها و حدود آن، به دور از هرگونه زیاده روی و کند روی، و بدون دخالت دادن گرایش‌های سیاسی و گروهی، تنها به عنوان یک موضوع علمی و مسأله فقهی برابر معیارها و ترازهای شناخته شده فقاهتی و اجتهادی به بوته تحقیق گذاشته شود و با روشنگری دقیق و همه سویه مسأله به پرسش‌ها، شبهه‌ها و اشکال‌ها پاسخی در خور آراءه شود.
و آن چنان‌که شایسته یک تحقیق و پژوهش علمی است، مطالب و مباحث بازشناسی و قدر و قیمت علمی هر اندیشه روشن شود.

← ارزیابی ریشه‌ها


جداسازی و مرزبندی بین اندیشه‌های متکی بر ریشه‌های فکری و دارای مبانی علمی از قلم زنی‌های سیاسی در هر تحقیق عالمانه، امری است لازم و ضروری.
نگارنده بر آن است تا به سهم خود در حد مجال و توان از زاویه و دریچه ویژه‌ای به مسأله بنگرد.
موضوع پژوهش، ولایت مطلقه فقیه و تحقیق و بررسی راه‌های ثابت کردن آن است؛ چه این‌که اصل ولایت فقیه در پاره‌ای موارد به عنوان امور حسبیه و بعضی از منصب‌ها، مانند: افتاء و قضاء، جزو مسائل بی گفت وگو و روشن فقهی و مورد وفاق و اجماع همه فقیهان است.
بگذریم از پاره‌ای اختلاف‌ها که این دلالت از باب نصب و نیابت است، از باب حسبه و با چشم پوشی از پاره‌ای عبارت‌ها که شاید ظهور ابتدائی در انکار اصل ولایت فقیه، حتی در مورد امور حسبیه داشته باشند؛ لکن با اندک دقتی ناپایداری این ظهور ثابت و استوار می‌گردد.

دیدگاه‌های کلی

[ویرایش]

در مسأله ولایت مطلقه فقیه، دو دیدگاه کلی وجود دارد.
۱.نا باورمندان به ولایت مطلقه فقیه.
۲.باورمندان به ولایت مطلقه فقیه.
دلیل درخور اعتمادی که بتواند نیابت عامه و ولایت مطلقه فقیه را از جانب امام معصوم (ع) در روزگار غیبت ثابت کند، به گونه‌ای که تمام اختیارهای پیامبر و امام به عنوان رهبر جامعه برای فقیه ثابت باشد، پیدا نشده است.
صاحبان این دیدگاه، دلیل‌ها، دیدگاه باورمندان به ولایت مطلقه را برابر ترازها و معیارهای اجتهادی به بوته نقد گذاشته و ناتمام دانسته‌اند.
در برابر، باورمندان به ولایت مطلقه، بر این باورند: ولایت و زعامت امت با تمام شوون و اختیارهایی برای پیامبر و امام در حوزه اداره جامعه ثابت است، در زمان غیبت، بی کم وکاست در خور شان و شایسته فقیه آگاه، مدیر، مدبر و عادل و پرهیزگار است، مگر آن‌که در جاهایی دلیل خاص پیدا شود که انجام آن‌ها در حوزه اختیار معصوم است.
این دیدگاه برای به کرسی نشاندن و ثابت کردن دیدگاه خود، از راه‌ها و روش‌هایی استفاده کرده و به دلیل‌هایی استدلال جسته و در پایان اعتقاد و پایبندی بر ولایت مطلقه فقیه را با توجه به مبادی و مقدمات بحث، جزء بایسته‌ها و مقوله های روشن و بی آمیغ فقهی بر شمرده است.
از آن جایی که ولایت فقیه در گوناگون گونه های خود، بنابر نظریه نصب که مهم ‌ترین دیدگاه در مسأله است، از فروع ولایت کلیه الهیه بزرگ برگزیده پروردگار، حضرت خاتم و اهل بیت طاهرین (ع) است.
پیش از آن‌که به تفسیر و تعریف ولایت مطلقه و بیان قلمرو اختیار، ویژگی‌ها و دلیل‌های ثابت کننده و رد کننده آن پرداخته شود، بایسته است، یک بحث فشرده و کوتاه، در باره ولایت پیامبر (ص) و امام (ع) و قلمرو اختیارهای آنان مطرح شود.
بی گمان، روشن شدن بحث در ناحیه اصل، در روشنگری آن از جانب فرع نقش بسیار مفید و کارامد دارد.
روشن است که ولایت به معنای پیوند استوار بین کسان، یا کسان و چیزها، معناها و مرتبه‌های گوناگونی دارد.
آنچه با بحث ما سازگار است، ولایت به معنای حق سرپرستی و دخالت در امور و شوون دیگران است، مانند دست یازیدن در مال و جان و دخالت در سرنوشت مردم.
ولایت به معنای یاد شده، یک مفهوم و پدیده جعلی و قراردادی است که نیازمند به اعتبار اعتبار کننده؛ از این روی، حالت عدمی دارد و پیشینه نیستی.
حکم به وجود و هست شدن ولایت، نیاز استدلال دارد و اصل ثبوت دلالت، قلمرو و حدود و موارد آن دلیل معتبر می‌طلبد.

اصل اولی در حاکمیت

[ویرایش]

عقل و شرع حکم می‌کند که هیچ‌کس حق هیچ گونه حاکمیت، مالکیت و ولایتی نسبت به سرنوشت و امور زندگی دیگران نداشته باشد.
حاکمیت و ولایت مطلقه بر سراسر وجود و شؤون مردم، تنها از آن خداوند متعال، آفریننده و مالک حقیقی همه هستی و از جمله انسان‌هاست.
شیخ انصاری و دیگر فقیهان، مانند امام خمینی ، پیش از آغاز بحث ولایت پیامبر ، امام و فقیه، در مسأله اصل و قانونی پایه گذاری کرده‌اند به نام اصل ولایت نداشتن کسی بر کسی:
(مقتضی الاصل عدم ثبوت الولایه لاحد بشیء من الامور المذکوره.)
[۵۰] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
[۵۱] شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۷، انتشارات اسلامی، قم.
[۵۲] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰-۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.

به نگرش فنی و صناعت علمی، تاسیس اصل و پایه گذاری قاعده نخستین، امری است لازم و کارساز.
[۵۳] شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، ج۱، ص۴۹، انتشارات اسلامی.

بحث و بررسی درباره ولایت فقیه و هر انگاره و گزاره علمی دیگری ممکن است با یکی از سه انگاره زیر روبه رو باشد.
از باب مثال، موضوع ولایت فقیه، با سه انگاره زیر روبه روست:
۱.با برهان و دلیل معتبر ثابت شود که فقیه در حوزه امور اجتماعی که بایستگی آن‌ها، جای هیچ گمان و شکی ندارد؛ یعنی امور حسبیه، ولایت و حق دخالت دارد.
۲.در جاهایی، در مثل، مانند: جهاد ابتدائی و...از قلمرو ولایت فقیه خارج و از ویژگی‌های ولایت پیامبر وامام به شمار می‌آید.
۳.در جاهایی شک و شبهه است که آیا فقیه حق ولایت و سرپرستی و عهده داری آن‌ها را دارد یا ندارد، در مثل، اجرای حدود، اقامه نماز جمعه آیا در قلمرو ولایت فقیه است یا از حوزه ولایت او خارج است.
آن جا که با دلیل استوار و قوی و یقین آور، ولایت ثابت شده، برابر همان دلیل عمل می‌شود.
و اما نسبت به حالت و انگاره سوم که نمی‌دانیم آیا ولایت برای فقیه ثابت است، یا خیر، ملاک همان اصل و قانون اولی در مسأله است و با پایه گذاری اصل عدم ولایت و پذیرش آن، هر جا نسبت به هرکس و در هر موردی که شک در ولایت داشته باشیم، با بازگشت به اصل، حکم به نبود ولایت می‌کنیم.
بنابراین، بنیان گذاری قاعده اولیه و آشنایی با اصل نخستین در هر موضوع و مسأله‌ای آن است که در موارد شک و گمان و دسترسی نداشتن به دلیل، نه برای بود و نه برای نبود آن، ملاک قضاوت همان اصل اولی موجود در مقام خواهد بود.
و ما نیز از تاسیس این اصل در جای جای این نوشتار، به مناسبت سود خواهیم برد.

ولایت پیامبر و امام (ع)

[ویرایش]

عالمان دین و نیز فقیهان، برای پیامبر و امام (ع) افزون بر ولایت تکوینی که از مقوله واقعیت است و ریشه در شایستگی‌های ذاتی آن بزرگان دارد و از حوزه جعل و قرارداد خارج است، شأن‌ها و منصب‌هایی را یادآور شده‌اند.
[۵۴] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
[۵۵] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۵۶] امام خمینی، الرسائل، ج۱، ص۱۰۵، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۵۷] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۹۵.

الف.شان تبلیغ احکام الهی .
ب.شأن داوری در میان مردم.
ج.شأن رهبری سیاسی و اداره امور جامعه.
ثابت بودن دو شأن شریف:
تبلیغ احکام الهی و داوری در میان مردم، برای پیامبر و امام (ع) بی گفت وگوست و روشن و از ضروریات اسلام و آیات فراوانی بر آن دلالت آشکار دارند که نقل و بررسی آن‌ها از رسائلت نوشتار ما خارج است.
و اما شأن و مقام ولایت سیاسی و اجتماعی در ابعاد گسترده؛ یعنی استقلال در دست یازی و لازم بودن اجازه و یا به دست آوردن اجازه، در جاهایی که بستگی به نظر رهبری جامعه دارد، عالمان و فقیهان این جایگاه و مقام را، بی گمان، روشن و یقینی شمرده‌اند و برابر برهان‌های روشن و یقین آور عقلی و دلیل‌های شرعی، پیامبر و امام را از اصل نخستین ولایت نداشتن کسی بر جان و مال مردم، خارج دانسته‌اند.
شیخ انصاری در این باره نوشته است:
(مقتضی الاصل عدم ثبوت الولایه لاحد بشیء من الامور المذکوره خرجنا عن هذا الاصل فی خصوص النبی والائمه، صلوات الله علیهم اجمعین، بالادله الاربعه.)
[۵۹] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.

برابر اصل اولی برای هیچ کس، ولالت بر جان و مال مردم ثابت نیست از عمل به این اصل درباره پیامبر و امامان به حکم دلیل‌های چهارگانه: (آیات، روایات، اجماع و عقل) خارج می‌شویم.

ادله ولایت پیامبر و امام از دیدگاه شیخ انصاری

[ویرایش]

شیخ انصاری دلیل‌های ولایت پیامبر و امام را چنین بر شمرده است:
۱. (النبی اولی بالمومنین من انفسهم.)
پیامبر سزاوارتر است به مومنان از خود آنان.
۲. (ما کان لمومن ولا مومنه اذا قضی الله و رسوله امرا ان یکون لهم الخیره من امرهم.)
برای هیچ مرد و زن با ایمانی حق اختیار و گزینش در کارشان نیست، پس از آن‌که خدا و رسول خدا در آن کار داوری کرده باشند.
۳. (فلیحذر الذین یخالفون عن امره ان تصیبهم فتنه او یصیبهم عذاب الیم.)
پس باید بترسند کسانی که از امر و فرمان پیامبر سرپیچی می‌کنند، از این‌که فتنه ای و یا عذابی دردناک به آنان برسد.
۴.اطیعوا الله واطیعوا الرسول و اولی الامر منکم.)
پیروی کنید از خداوند و پیروی کنید از پیامبر و صاحبان امر از خودتان (امامان معصوم)
۵. (انما ولیکم الله ورسوله والذین آمنوا.)
همانا ولی شما خدا و رسول خدا و کسانی هستند که ایمان آورده‌اند. (اهل بیت پیامبر)
۶. (قال النبی، صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم، کما فی روایه ایوب بن عطیه، انا اولی بکل مومن من نفسه.)
رسول خدا (ص) چنانکه در روایت ایوب بن عطیه آمده است، فرمود: من سزاوارترم به هر انسان مومنی از خود او.
۷. (وقال فی یوم غدیر خم: الست اولی بکم من انفسکم؟)
قالوا: بلی.
قال: من کنت مولاه فهذا علی مولاه.)
[۶۶] علائمه شیخ حسین امینی، الغدیر، ج۱، ص۱۴، بیروت.

رسول خدا در روز غدیر خم خطاب به مسلمانان فرمود:
آیا من سزاوارتر به شما از خود شما نیستم؟
گفتند: بله.
پیامبر (ص) فرمود: هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست.
۸. روایات بسیاری وارد شده که فرمانبری از ائمه واجب و سربرتافتن از فرمان آنان، همانند سربرتافتن از فرمان خداوند ، حرام است و از جمله این روایات است: مقبوله عمر بن حنظله ، مشهوره ابی خدیجه و توقیع شریف که از ناحیه امام زمان (ع) صادر شده است.
[۶۸] شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، دار احیاء التراث العربی، بیروت.

۹.شیخ انصاری می‌نویسد:
اجماعی بودن ولایت داشتن پیامبر و امامان در حوزه و قلمرو امور اجتماعی مردم، سخنی است آشکار.)
[۶۹] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.

۱۰. عقل قطعی مستقل، دلالت می‌کند که شکر نعمت دهنده واجب است.
با توجه به این‌که پیامبر و امامان (ع) صاحبان نعمت بشرند و خداوند به یمن و برکت وجود آنان مردم را نعمت داده و بهره مند ساخته، پس شکر اولیای نعمت به حکم عقل واجب است و شکر نعمت دهنده، به واجب بودن پیروی از دستور او و پرهیز از سربرتافتن از فرمان او و پذیرفتن ولایت اوست.
۱۱.عقل قطعی غیر مستقل، دلالت می‌کند، هرگاه حق پدری در جاهایی و با زمینه‌هایی، سبب ولایت پدر بر فرزند و واجب بودن فرمانبری و حرام بودن سربرتافتن از خواسته پدر باشد، حق امامت که بالاتر از حق پدری است، به یقین چنین ولایت پیروی را بر عهده ملت واجب خواهد کرد.
[۷۰] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.

از دلیل‌های چهارگانه: آیات ، روایات ، اجماع و عقل و ضرورت دین ، به دست آمد که پیامبر و امام، ولایت مطلقه دارند.

← گستره ولایت


و گستره ولایت واجب بودن پیروی از آنان، امر و نهی شرعی، حوزه قضاء ، و عرصه پهناور ومیدان باز سیاست گذاری‌های کلان و گوناگون اجتماعی و دائره مصالح عمومی و نیز دستورها و فرمان‌های عرفی، عادی و شخصی آنان را در بر می‌گیرد.
در هر موردی که خود مصلحت بدانند می‌توانند ولایت را به کار بندند و به هر کاری که بخواهند می‌توانند فرمان دهند و در هر جا اعمال ولایت کردند، با توجه به اعتقاد و ایمان به عصمت آنان، از راه برهان (ان) کشف مصلحت می‌شود و عقل حکم به واجب بودن پذیرش و پیروی از دستور آنان را می‌دهد.
در پایان این بحث، بایسته است اشاره شود: سرپیچی از ولایت و فرمان پیامبر و امام اگر به انگیزه دشمنی و ناتوان سازی و کارشکنی باشد، سبب خارج شدن از دین و مایه کفر و اگر ناشی از مسوولیت گریزی و از سر هوا و هوس باشد، گناه است.

ولایت در امور جزئی و عرفی

[ویرایش]

با نگاه کلی و بررسی فشرده‌ای که در مقوله ولایت پیامبر و امام داشتیم، روشن شد: ولایت پیامبر و امام بر امر تبلیغ احکام الهی ، داوری در میان مردم، حکومت و رهبری جامعه و اختیآراءت گسترده داشتن در اداره امور اجتماعی، سیاسی براساس مصالح عمومی، از مسائل گریزناپذیر، بی گفت وگو و بایسته اسلام است.
و اما ولایت در امور جزئی، عرفی، عادی و شخصی که مصلحت موردی دارند و بسته به فردی از افراد ملت یا بسته به شخص پیامبر و امام است و یا مسائل نوپیدا که مصلحت آن‌ها بر کسان، روشن نیست، لکن با اعتبار به عصمت، خالی از حکمت و مصلحت نمی‌تواند باشد.
در مسأله دو دیدگاه وجود داشت که دیدگاه مشهور، با تمسک به عموم و اطلاق آیات و روایات بر ولایت مطلقه به این معنی تاکید داشت.
و اما ولایت بر هر امری برابر دلخواه، که خالی از هرگونه مصلحتی و تنها خواست و آراءده پیامبر و امام حاکم باشد، ناسازگار با اعتقاد به عصمت و ناسازگار با شان نبوت و امامت ، بلکه ناسازگار باحکمت و در پی دارنده هرج و مرج و بی قانونی است و از ساحت قدس پیامبر وامام معصوم به دور.

حکومت در عصر غیبت

[ویرایش]

روشن است که با وجود و حضور معصوم (ع) حق حاکمیت و هرگونه فرمانروایی در امور امت، امور دینی، و اداره مسائل سیاسی و اجتماعی تنها در دست با قدرت اوست، یا خود کارها را به عهده می‌گیرد و سرپرستی می‌کند و یا آن‌که به نمایندگان خود وا می‌گذارد.
بدون اجازه معصوم، هیچ کسی حق هیچ گونه دخالت در امور دینی و اجتماعی و سیاسی مردم را ندارد.
و اما در روزگار غیبت کبری که جامعه از فیض وجود مقدس او به ظاهر، بی بهره است، باید دید برابر ترازها و معیارهای اسلامی برای احکام، و قانون‌های دینی، دفاع از کیان اسلام ، حفظ مرزها، جلوگیری از یغماگری‌ها، سالم نگهداشتن جامعه از رهزن‌های فکر و اندیشه، اداره اجتماع، بر آوردن حقوق مردم و...چه برنامه‌هایی وجود دارد و باید چه کرد.
شارع مقدس و امام (ع) در طول تاریخ غیبت، امت اسلامی را به حال خود رها کرده‌اند؟
یا آن‌که برای حکومت در عصر غیبت برنامه دارند و کس یا کسانی را برای رهبری جامعه و مردم شناسانده‌اند؟ در صورت پذیرش، آیا کسانی را به ولایت گمارده و یا آن‌که تنها ویژگی‌های رهبری را در جامعه دینی یادآور شده‌اند و گزینش رهبر را بر عهده مردم نهاده‌اند که از بین شایستگان کسی را در راس نظام قرار دهند.
و در هر صورت، آیا غیر از فقیه دارای تمامی ویژگی‌های رهبری، دیگران نیز شایستگی رهبری جامعه دینی را دارند؟ و یا آن‌که رهبری با توجه به ویژگی‌ها و توانایی‌های شناخته شده و محتوای روایات و دیگر دلیل‌ها، تنها در دست فقیهان است.

مقام‌های فقیه جامع الشرایط

[ویرایش]

پیش از پژوهش و بررسی دلیل‌ها، بایسته است با استفاده از بحثی که راجع به ولایت پیامبر و امام به عنوان اصل مطرح شد، موضوع بحث روشن و تفسیر شود که فقیه کدام شان از شأن‌ها و منصب‌های پیامبر و امام را و به چه مقدار، داراست؟
برای فقیه دارای تمامی ویژگی‌ها، سه مقام و جایگاه یاد شده است:
الف.افتاء:
بیان و تبلیغ احکام الهی.
ب.قضاء:
داوری در میان مردم.
ج.ولایت:
رهبری سیاسی و اجتماعی جامعه.

← دیدگاه شیخ انصاری


شیخ انصاری می‌نویسد:
للفقیه الجامع للشرائط مناصب ثلاثه:
احدها: الافتاء فیما یحتاج الیها العامی فی عمله و مورده المسائل الفرعیه، والموضوعات الاستنباطیه من حیث ترتب حکم فرعی علیها.
ولا اشکال ولاخلاف فی ثبوت هذا المنصب للفقیه.
الثانی: الحکومه، فله الحکم بما یراه حقا فی المرافعات و غیرها فی الجمله.
وهذا المنصب ایضا ثابت له بلاخلاف فتوی نصا.
الثالث: ولایه التصرف فی الامران والانفس وهو المقصود بالتفصیل هنا.)
[۷۱] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
فقیه دارای ویژگی‌های شناخته شده، سه پایه و مقام دارد:
۱.مقام فتوا ، نسبت به تمامی آنچه در زندگی مورد نیاز مردمان است و مورد و جایگاه آن مسائل فرعی شرعی و گزاره‌های استنباطی دارای حکم شرعی است.
این مقام، برای فقیه ثابت است، هم از زاویه علمی و فنی و هم از دید فتوایی و نظری، هیچ اشکال و خلافی وجود ندارد.
۲.پایه و مقام داوری بین مردم، برابر آنچه خود صلاح و حق می‌بیند.
و غیر آن (در دادخواهی‌ها، اعلام عید فطر و حکم به گشودن روزه) رای و نظر فقیه روان است.
در این‌که این مقام نیز برای فقیه ثابت است، هیچ گونه ناسازگاری وجود ندارد.
۳.ولایت دست یازی و دخالت در مال‌ها و جآن‌های مردم (به گونه ولایت استقلالی یا ولالت اجازه‌ای) و همین قسم دراین جا هدف بحث ماست.
امام خمینی نیز، در بحث اجتهاد و تقلید، از جایگاه و شان فقیهان سخن به میان آورده و به استدلال برای ثابت کردن مقام رهبری جامعه برای فقیه پرداخته سرانجام، ولایت مطلقه فقیه را در اداره امور جامعه نتیجه گرفته است.
[۷۲] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۹۴-۹۹، رسائله اجتهاد و تقلید.


ارزیابی مقامات سه‌گانه

[ویرایش]

نکته درخور توجه آن‌که برای هر یک از سه مقام و پایه‌ای که برای فقیه یاد شد، دلیل‌هایی و شرط‌ها و ویژگی‌هایی، قلمروهایی و احکام و آثاری وجود دارد.
بین دلیل‌های مقام فتوا و شرط‌ها و ویژگی‌ها و حدود احکام آن، با دلیل‌ها و شرط‌ها و ویژگی‌ها و قلمرو احکام مقام قضاء فرقه‌ای اساسی وجود دارد.
هر دو مقام، با شان ولایت از جهت چگونگی استدلالی و راه‌های ثابت کردن آن‌ها و حوزه و قلمرو اختیار و احکام و آثار، فرقهایی دارند.
به عنوان نمونه، دلیل مقام فتوا، ممکن است آیات و اخبار و سیره عملیه خردمندان در بایستگی رجوع جاهل به عالم باشد؛ اما برای ثابت کردن مقام قضاء، به دلیل‌هایی مانند: مقبوله ابن حنظله و مشهوره ابی خدیجه و اجماع و دلیل‌های حفظ نظام و مانند آن استدلال می‌شود.
برای ثابت کردن مقام ولایت از راه‌های مختلفی، از جمله روایاتی که بیانگر برتری، مقام علما و فقهاءست، ضرورت و مذاق فقه و دلیل‌های امور حسبیه و مانند آن، کمک گرفته می‌شود.
از جهت ویژگی‌ها نیز، در اعتبار اجتهاد مطلق واعلمیت، نسبت به فتوا، قضاء و ولایت جداییها و فرقهایی است.
همچنین از زاویه قلمرو اختیار و نیز تزاحم اندیشه‌ها و موضع گیریها بین این سه مقام فرقهایی وجود دارد.
بی توجهی نسبت به جداسازی دقیق وقتی بحث‌های بسته به منصب‌های سه گانه، در جاهایی سبب لغزش‌های علمی شماری از نویسندگان شده است.
در مثل، اجماعی که برای ثابت کردن مقام قضاء ادعا شده به خطا، با مقام ولایت عامه و یا ولایت بر امور عامه برابر شده است.
[۷۳] مجله فقه، مقاله ولایت فقیه از دیدگاه شیخ انصاری، ج۱، ص۲۶.
[۷۴] مجله فقه، مقاله ولایت فقیه از دیدگاه شیخ انصاری، ج۱، ص۳۳.
[۷۵] مجله حوزه، ج۱، ص۸۵-۸۶.

در هر حال، دو شان و مقام از مقام‌های پیامبر و امام (ع) بیان و تبلیغ احکام الهی (افتاء) و داوری در میان مردم (قضاء) برای فقیه ثابت است هر چند در دلیلی که این پایه و پایگاه را ثابت کند، در میان فقهاء اختلاف نظر است، شماری به روایات و شماری به اجماع تمسک جسته و شماری برای ثابت کردن منصب قضاء راه حسبه و قدر متیقن را پیش گرفته‌اند. (آقای خوئی در تکمله المنهاج و نیز در تنقیح، پس از مناقشه در دلیل‌های لفظی قضاء، آن را از باب قدر متیقن ثابت کرده است. محقق اردبیلی در مجمع الفائده، از باب اجماع، بحث را تمام کرده است.)

پایه و پایگاه ولایت و رهبری اجتماعی

[ویرایش]

چنانکه در بحث از پیشینه مسأله ولایت فقیه اشاره شد، در حوزه امور حسبیه یعنی در دائره بایسته‌ها و ناگزیری‌های جزئی و شخصی، مانند حفظ و نگهداری مال و جان کودکان بی سرپرست، دیوانگان و ناپدیدشدگان، ولایت فقیه جزء مسائل بی گفت وگو و پذیرفته شده نزد همه عالمان است.
هرچند در چگونگی استدلال برای ثابت کردن ولایت فقیه بر امور حسبیه به معنای یاد شده دیدگاه‌های گوناگونی وجود دارد: شماری از روایات و دلیل‌های نیابت و نصب استفاده کرده‌اند و برخی از باب قدر متیقن وارد شده‌اند.
[۷۶] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۳، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .

و اما ولایت بر جان و مال و سرنوشت مردم، بدون بایسته‌ها و ناگزیری‌ها و یا مصلحت عمومی و اجتماعی، بلکه تنها به خواست و آراءده فقیه، سخنی است که گوینده شناخته شده‌ای ندارد.
هیچ فقیه و صاحب نظری این نظر را ندارد و به آن پایبند نشده است.
اما آنچه از عبارت شماری از فقیهان ممکن است استفاده شود که فقیه دارای چنین ولایتی است، برهان در خور اعتمادی آن را همراهی نمی‌کند.
[۷۷] سید عبدالحسین لاری، التعلیق علی المکاسب، ج۴، ص۱۵۴.


نکته مورد بحث

[ویرایش]

آنچه در کانون گفت وگو و بحث فقیهان واقع شده است و این نوشتار به تحقیق و بررسی دلیل‌های آن ویژه شده، ولایت فقیه در گستره امور اجتماعی است فراخ تر و فراتر از حوزه بایسته‌ها و ناگزیری‌های جزئی و فردی که در برگیرنده هرگونه مصلحت عمومی و اجتماعی باشد.
موضوع بحث این است که آیا تمام اختیارهایی را که پیامبر و امام به عنوان رهبر جامعه در اداره امور اجتماعی براساس بایسته ها، ناگزیریها و مصلحت‌ها و پیش داشتن مصلحت مهم‌تر بر مصلحت مهم دارند برای فقیه نیز ثابت است، یا آن‌که ولایت فقیه منحصر و محدود به اداره امور اجتماعی در دائره بایسته‌ها و ناگزیرهاست که همان امور حسبیه باشند.
و در دائره مصالح عمومی و اجتماعی و در موارد تزاحم مصلحت‌ها و پیش داشتن مصلحت مهم‌تر و کنارگذاشتن مصلحت‌های غیر مهم و یا غیر اهم، حق دلالت و تصرف ندارد؟ از بر خورداری حق دخالت و تصرف و رهبری به اداره همه شوون اجتماعی به ولایت مطلقه تعبیر می‌شود.

دیدگاه امام خمینی

[ویرایش]

با توجه به این‌که امام خمینی ، در احیاء روشنگری همه سویه این مسأله، بیش از دیگران سهم و نقش دارد و بلکه ولایت مطلقه فقیه به معنای گسترده آن، از اندیشه‌های فقهی و حکومتی ویژه به شمار می‌آید.
با استفاده از دیدگاه های وی، به بیان و تفسیر ولایت مطلقه فقیه می‌پردازیم.
۱.امام خمینی، پس از طرح یک بحث دامنه دار درباره ولایت مطلقه فقیه نتیجه می‌گیرد:
(فتحصل مما مر ثبوت الولایه للفقهاء من قبل المعصومین علیهم‌السلام فی جمیع ما ثبت لهم الولایه فیه من جهه کونهم سلطانا علی الائمه ولابد فی الاخراج عن هذه الکلیه فی مورد من دلاله دلیل دال علی اختصاصه بالامام المعصوم.)
حاصل بحث‌های گذشته آن شد که تمام شأن‌ها و اختیارهایی که برای ائمه از جهت آن‌که رهبری امت را به عهده دارند، ثابت است، برای فقیهان نیز ثابت است، مگر آن‌که دلیلی قدبرافرازد که این امر، ویژه امام معصوم است.
۲.و یا:(ما ثبت للنبی صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم والامام علیه‌السلام من جهه ولایته و سلطنه ثابت للفقیه.واما ما ثبت لهم ولایه من غیر هذه الناحیه فلا یثبت للفقیه.)
هر وظیفه و اختیاری که برای پیامبر و امام، از آن جهت که رهبرند، ثابت است، برای فقیه نیز ثابت است و اما آنچه که به رهبری جامعه بستگی ندارد، برای پیامبر و امام ثابت است، برای فقیه ثابت نیست.
۳.یا:(المتحصل من جمیع ما ذکرناه ان للفقیه جمیع ما للامام (ع) الا اذا قائم الدلیل علی ان الثابت له (ع) لیس من جهه ولایته وسلطنته بل لجهات شخصیه تشریفا له.
او دل الدلیل علی ان الشیء الفلانی وان کان من شئون الحکومه والسلطنه.
لکن یختص بالامام (ع) ولایتعدی منه کما اشتهر ذلک فی الجهاد غیر الدفاع و ان کان فیه بحث وتامل.)
امام خمینی، ولایت مطلقه را عبارت از اداره همه امور بسته به جامعه می‌داند.
و در چنین ولایتی، فرقی بین پیامبر و امام با فقیه، باور ندارد، مگر موردی دلیل برخلاف باشد.

← نتیجه


حوزه ولایت فقیه در سخنان فقهاء و امام به اداره امور اجتماعی و سیاسی تفسیر شده است و در همه سوی‌هایی که پیامبر و امام به عنوان رهبر اختیار دارند، فقیه نیز اختیار دارد و قلمرو ولایت فراتر از مقام بایستگیها و ناگزیریهاست و در برگیرنده مصالح همگانی و آنچه بسته به اداره جامعه است، می‌شود.
فقهاء به روشنی بیان کرده‌اند همه مصالح اجتماعی، درحوزه ولایت فقیه، جای دارند.
[۸۱] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴-۱۵۵، چاپ تبریز.

بنابراین، ولایت مطلقه دربند و بسته به بایستگی‌ها و ناگزیری‌ها و محدود به حدود احکام اولی شریعت نیست.
فقیه افزون بر برداشتن بازدارنده‌ها و برآوردن بایستگی‌ها و ناگزیری‌های اجتماعی به برآوردن مصالح همگانی نیز می‌پردازد و به هنگام بحران‌های اجتماعی، سیاسی، با استفاده از آیین‌های برتر شریعت: اهم و مهم و لاضرر و لاضرار و...به حل بحران‌ها می‌پردازد.
حکم میرزای شیرازی به تحریم تنباکو نه در دایره بایسته‌ها و نه ناچاری‌ها بود و نه در چهارچوب احکام اولیه، بلکه براساس مصالح همگانی و مقدم بر احکام اولیه بود و در عین حال هیچ فقیهی تاکنون، به مخالفت برنخاسته است.
خود این نشان می‌دهد که چنین احکام حکومتی از فقیه مورد وفاق همگان است.
بنابراین براساس شناخت مصلحت و یا بازشناسی مصلحت اهم از مهم نه تنها درحوزه مباح‌ها بلکه در دائره واجبات و محرمات نیز می‌تواند اعمال ولایت کند.
و اما موضوع مصلحت شناسی و بازشناسی اهم از مهم راه‌های ویژه به خود دارد.
شاید فقیه با استفاده از تیزهوشی، زکاوت و قدرت تحلیل سیاسی خود، به مصلحت شناسی بنشیند و از صاحبان اندیشه و انسان‌های شایسته نیز در میدان‌های گوناگون سیاسی، اقتصادی و...استفاده کند و پس از جمع بندی دیدگاه‌ها، به صدور حکم سازوار بپردازد.
نخست، به هنگام نیاز، کارشناسی و مصلحت سنجی می‌کند و آراء و نگرش‌ها را گرد می‌آورد: و شاورهم فی الامر و سپس به جمع بندی می‌پردازد و فرمان می‌دهد فاذا عزمت فتوکل علی الله.
از این جا روشن می‌شود گفته میرزای نائینی و دیگران: حوزه رایزنی رهبری با کارشناسان، احکام و امور حکومتی است و نه احکام شرعی .
در هر حال، بحث چگونگی مصلحت شناسی و شناخت مصلحت‌های اهم، از مصلحت‌های مهم، یک بحث حکومتی و اسلامی است که از قرآن و سیره پیامبر (ص) به خوبی استفاده می‌شود.
ولایت فقیه ، که ولایت انسان آشنای به اسلام و متعهد در برابر آن و برخوردار از تقوای عالی، اسلامی و مدیریت بالای اجتماعی است، ولایت قانون اسلام و حاکمیت ارزش‌ها و مصالح عامه است، نه استبداد و بی قانونی و نه دلخواهی وجزاف و خودسری.
بنابراین، ولایت مطلقه فقیه؛ یعنی رهبری مردم و جامعه، در گستره بایسته‌ها و ناگزیری‌ها ( امور حسبیه ) و مصالح عامه (احکام حکومتی) ولایت مطلقه به معنای یاد شده، نه به معنای اعتقاد به همسانی و برابری فقیه با پیامبر و امام در برتری‌ها و خوی‌ها و منش‌ها و خصلت‌های روحانی است و نه در پی دارنده استبداد و خودکامگی و هرج ومرج قانونی.
ولایت مطلقه بدین معنی که مورد بحث و اختلاف عالمان است:
آیا فقیه، ولایت مطلقه به معنای یاد شده دارد یاخیر؟ در این نوشتار به سه نگرش مهم در مسأله اشاره می‌شود.
۱.ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه که بسان پیامبر و امام پیروی آن واجب باشد، با روایاتی که مورد استناد و استدلال واقع شد، بسیار دشوار است.
این دیدگاه از آن شیخ انصاری است که می‌نویسد:
(وبالجمله فاقامه الدلیل علی وجوب طاعه الفقیه کالامام الا ما خرج بالدلیل.
دومه خرطه القتاد.)
[۸۲] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴-۱۵۵، چاپ تبریز.

۲.دلیل لفظی معتبری و یا هیچ دلیل معتبری که ولایت مطلقه فقیه را ثابت کند، نداریم.
این دیدگاه، از آن آقای خویی و شماری از صاحب نظران است:
(فلم یدلنا علیها روایه تائمه الدلاله و السند.)؛
[۸۳] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۰، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
[۸۴] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۳، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
[۸۵] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۵، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، .
[۸۶] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
[۸۷] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۹۷، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.

۳.ولایت مطلقه فقیه، با درنگ در زوایای مسأله، یک مطلب ضروری و بی نیاز از استدلال است بر این نظرند فقیهانی چون: صاحب جواهر ، فاضل نراقی و امام خمینی .
از آن جایی که موضوع این مقاله، پژوهش و بررسی دلیل‌های اقامه شده بر ولایت مطلقه فقیه است، بحث و تحقیق را در بررسی این دیدگاه ویژه می‌کنیم و در ضمن بررسی دلیل‌های این دیدگاه، زوایای دو دیدگاه دیگر نیز روشن خواهد شد.

ادله

[ویرایش]

برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، راه‌های پیموده شده و روش‌هایی به کار گرفته شده که در این مقال، مهم ترین‌ها پژوهش خواهد شد:
۱. روایات .
۲. اجماع .
۳.عموم و اطلاق.
روایاتی که فقه امامی در آن‌ها به جای قاضیان عامه قرار داده شده‌اند.
۴.ولایت حسبه.
۵. عقل .

استدلال به روایات

[ویرایش]

فقیهان از دیر باز تا به امروز، در بحث ولایت مطلقه فقیه بر روایات، تکیه داشته‌اند، روایاتی که برای ثابت کردن نیابت عامه فقیهان، به آن‌ها استدلال شده، از زاویه‌های گوناگونی در خور دسته بندی هستند.
بخش درخوری از این روایات، بیانگر برتری عالمان دین و بخشی بیانگر مقام قضاء و داوری برای فقیهان و پاره‌ای از آن‌ها، بیانگر مرجعیت فقیهان در رخدادها و مسائل نوپیدای زندگی اند.
شاید بهتر از همه برای نخستین بار، فاضل نراقی این روایات را با دسته بندی و سامانی خاص، یک جا در عوائد جمع آوری کرده است.
[۸۸] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۲۱، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
و پس از ایشان، شماری از فقیهان بر شمار روایاتی که وی یادآور شده افزوده و به بحث و بررسی آن‌ها از جهت سند و دلالت پرداخته‌اند.

← نظر فقیهان به استدلال روایات


و از جمله فقیهانی که با دقت‌های لازم رجالی، اصولی و فقه الحدیثی به بررسی روایات نشسته، امام خمینی است.
در درستی استدلال به روایات برای ولایت مطلقه فقیه، فقیهان نگاه هماهنگی ندارند.

←← تمام بودن دلالت


فاضل نراقی سند روایات را با عمل اصحاب، آمیزیدن پاره‌ای از آن‌ها با پاره‌ای دیگر و مطرح بودن بسیاری از آن‌ها در کتاب‌های معتبر، بازسازی می‌کند
[۹۰] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۸، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
و دلالت آن‌ها را نیز امر روشن و بی گفت وگو می‌شمارد.
[۹۱] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۷، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.

از ظاهر سخنان صاحب جواهر در موارد گوناگون بر می‌آید که استناد به روایات باب برولایت مطلقه فقیه از نظر سند و دلالت تمام و بی اشکال است.
مجاهد نامور، سید عبدالحسین لاری ، روایات باب را پذیرفته و سند و دلالت آن‌ها را بی اشکال دانسته است.
[۹۲] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۴، ص۱۴۲، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
میرزا محمد حسین نائینی افزون بر این‌که در تقریرات بحث خارج فقه ، استناد به مقبوله عمر بن حنظله را از جهت سند، دلالت تمام می‌دانند و آن را بهترین مستند ولایت مطلقه و عامه فقیه می‌شمرد.
از ظاهر عبارت شیخ انصاری در کتاب الزکاه نیز بر می‌آید که این دسته از روایات از اعتبار برخوردارند.
ولکن به نظر می‌رسد این یک ظهور آغازی باشد که با توجه به دیگر فرازها از سخنان شیخ و اظهارنظرهای وی، نشود به گونه روشن و شفاف این نظر را به وی نسبت داد.
در هر حال، شیخ انصاری پس از آن‌که می‌نویسد:
(اگر پیامبر یا امام درخواست زکات کنند، پرداخت زکات به آنان واجب است؛ زیرا پیروی از فرمان آنان در همه امور و شوون، حتی در کارهای عادی واجب و سرپیچی از فرمان و آزار آنان حرام است.)
می‌نویسد:
(ولو طلبها الفقیه فمقتضی ادله النیابه العامه وجوب الدفع لان منعه رد علیه والراد علیه راد علی الله تعالی کما فی المقبوله والتوقیع الشریف.)
و اما اگر فقیه در عصر غیبت درخواست زکات کرد، برابر دلیل‌های نیابت عامه، پرداخت زکات به او واجب است؛ زیرا همان گونه که در روایت مقبوله ابن حنظله و توقیع شریف امام عصر آمده: نپرداختن زکات به فقیه رد خواسته او است و کسی که خواسته او را رد کند، خواسته خدا را رد کرده است.
آقای حکیم نیز، در مستمسک، از عبارت شیخ همین برداشت را کرد، آن گاه بر او خرده گرفته که مورد حرام بودن رد فقیه، داوری و قضاوت بین مردم است. بنابراین، روایت، مورد بحث ما را در بر نمی‌گیرد.
به نظر می‌رسد چنگ زدن به این ظاهر، با توجه به دیگر عبارت‌های شیخ، در اشکال بر ولایت و نیابت عامه، مشکل است.
در صورتی که مقصود شیخ از این عبارت، همان معنای ظاهری باشد، با دیگر عبارت‌ها چگونه درخور جمع و توجیه است.
از حیث واپس و واپیش بودن، کدام برگشت از دیگری به شمار می‌آید، بحثی است که باید مورد دقت قرار گیرد.
یک برگشت از دیگری به شمار می‌آید؟ این بحث، باید به گونه دقیق بررسی شود.
(اسـتـاد دلـیـلهاى ولایت فقیه; یعنى روایات را مورد اشکال قرار داده اسـت.) بـنـابـرایـن، اگـر شیخ انصارى از این نظر برگشته بود، برابر قـاعـده بـایستى شاگرد او، محقق رشتى، آگاه مى بود و به آن اشاره مى کـرد; زیـرا فـرض ایـن اسـت کـه جـناب رشتى، این مطلب را پس از رحلت اسـتادش، نگاشته است. بنابراین، شیخ به مذاق مشهور سخن گفته و عقیده فـقـهـى او بـه شـمار نمى‌آید. این که فقیهى مطلبى را بیان مى کند و تـنـها جنبه ایراد دارد، نه اعتقاد، امر رایجى است. درمثل ابن ادریس در مـوارد بـسیارى از سرأر، مطالبى به شیخ نسبت مى دهد و مى نویسد: (فقد ذکره ایرادا لا اعتقادا.)
[۹۷] میرزا حبیب الهن رشتی، القضاء، ج۱، ص۴۸-۴۹.


←← عدم تمام بودن


در برابر دیدگاه نخست، که استناد به روایات را برای ولایت عامه فقیه، از جهت سند در دلالت بی اشکال و بلکه روشن می‌داند، دیدگاه دوم، هیچ یک از روایات باب را تمام نمی‌داند.
آقای خوئی در بسیار جاها، از جمله در بحث ولایت فقیه کتاب بیع ، بحث روایت هلال کتاب صوم بحث اجتهاد و تقلید ، به روشنی بیان کرده که روایات برای ثابت کردن ولایت عامه فقیهان، غیر قابل استنادند، پاره‌ای از نظر سند، پاره‌ای از نظر دلالت و پاره‌ای از دو نظر اشکال دارند.
آنچه از روایات استفاده می‌شود، ولایت بر فتوا و ولایت بر قضاء است و اما ولایت عامه را به هیچ روی نمی‌شود با این روایات ثابت کرد:
(وقد ذکرنا فی الکلام علی ولایه الفقیه من کتابالمکاسب ان الاخبار المستدل بها علی الولایه المطلقه قاصره السند او الدلاله...نعم من الاخبار المعتبره ان للفقیه ولایه فی موردین و هما الفتوی و القضاء.)
[۹۸] آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۴۱۸-۴۲۰، تنقیح العروه الوثقی.

دربحث ولایت فقیه کتاب مکاسب، بیان کردیم: اخبار مورد استدلال برای ولایت مطلقه، از جهت سند و یا دلالت نارساند.
بله، از روایات معتبر استفاده می‌شود: فقیه در دو مورد ولایت دارد: یکی فتوا و دیگری قضاء.
همو در بحث از حکم دیدن هلال در کتاب صوم، پس از یک بررسی پردامنه راجع به روایات مربوط به حکم حاکم می‌نویسد:
(والمتحصل من جمیع ما قدمناه لحد الآن انه لم ینهض لدینا دلیل لفظی معتبر یدل علی نصب القاضی ابتداء لیتمسک باطلاقه وانا نلتزم به من باب القطع بوجوب القضاء کفأیا لتوقف حفظ النظام المادی و المعنوی علیه ولولاه لاختلت نظم الاجتماع لکثره التنازع والترافع والقدر المتیقن ممن ثبت له الوجوب المزبور، هو المجتهد الجامع للشرائط فلاجرم نقطع بکونه منصوبا من قبل الشارع المقدس.)
[۹۹] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۱، ص۸۸-۹۱، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.

آنچه از همه مباحثی که تا به اکنون بررسی کردیم، به دست می‌آید آن است که: هیچ گونه دلیل معتبر لفظی قائم نشده که دلالت کند قاضی به مقام قضاوت گمارده شده باشد و از آن جهت که یقین داریم قضاوت جزء واجبات کفایی است که باعث حفظ نظام مادی و معنوی مردم می‌شود، به گمارده شدن قاضی گردن می‌نهیم؛ زیرا اگر دستگاه داوری نباشد، به خاطر تنش‌ها و اختلاف‌های بین مردم، نظام اجتماعی دچار از هم گسستگی و هرج ومرج می‌شود آن کسی را که یقین داریم مقام قضاوت برای او ثابت شده، تنها فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است، پس ناچار قطع پیدا می‌کنیم که شارع مقدس، او را بر این پست بر گمارده است.
یادآوری:
آنچه آقای خویی در بحث رویت هلال مطرح کرده است، با سخنان ایشان در بحث قضاء و اجتهاد و تقلید نوعی ناسازگاری دارد.
زیرا در بحث رویت هلال، به روشنی بیان می‌کند که هیچ گونه دلیل معتبر لفظی بر ثابت بودن مقام قضاء برای فقیه نداریم و برای ثابت کردن آن از قاعده بایستگی حفظ نظام و قاعده قدر متیقن استفاده کرده است.
در حالی که در چند مورد از بحث اجتهاد و تقلید، به روشنی می‌گوید: از اخبار معتبر استفاده می‌شود که فقیه دو منصب دارد:
۱.افتاء.
۲.قضاء.
و از دلیل‌های لفظی قضاء، به دو روایت ابی خدیجه اشاره می‌کند و هر دو را از نظر سندی صحیح می‌شناسد.
(نعم یستفاد من الاخبار المعتبره ان للفقیه ولایه فی موردین و هما الفتوی والقضاء.)
[۱۰۰] آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۴۲۰-۴۲۴، تنقیح العروه الوثقی.

بله، از روایات معتبر استفاده می‌شود که فقیه دو پایه و پایگاه دارد: فتوا و قضاء.
و نیز پس از بحث درباره دلیل‌های ولایت فقیه و نپذیرفتن دلالت روایات بر ولایت مطلقه فقیه، از دو روایت صحیح ابی خدیجه یاد می‌کند و می‌نویسد:
(و هما یدلان علی نصب الفقیه للقضاء.)
[۱۰۱] آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۳۵۶-۳۵۳، تنقیح العروه الوثقی.

آن دو (روایت صحیحه ابی خدیجه) دلالت دارند که فقیه برای مقام قضاء از جانب ائمه (ع) گمارده شده است.
شماری دیگر از فقهای معاصر و نیز بسیاری از شارحان مکاسب، ضعف سندی و یا دلائل اخبار را به روشنی یادآور شده‌اند و در نتیجه روایاتی را در ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه ناتمام و ناتوان دانسته‌اند.
و درمیان فقیهان پیشین، محقق اردبیلی نیز به روشنی سستی سند این روایات را یادآور شده، هر چند مضمون و معنای آن‌ها را برابر با قواعد و روایات ائمه (ع) دانسته است.
وی در بحث دوران بودن (نفوذ) قضاءی فقیه کامل و دارای تمامی ویژگی‌ها در زمان غیبت، پس از استدلال به اجماع و اشاره به قاعده بایستگی از بین بردن هرج و مرج و بایستگی حفظ نظام درباره روایات می‌نویسد:
(...و ان لم یکن سندها معتبرا علی ما عرفت، الا ان مضمونها موافق للعقل و کلائمهم و قواعدهم المقرره.)
هر چند سند روایات معتبر نیست ولکن مضمون آن‌ها برابر با حکم عقل و روایات قاعده‌ها و ترازهای شناخته شده امامان (ع) است.

←← ادعای تواتر اجمالی


شماری از فقیهان در بحث از روایات باب، راه سومی را برگزیده‌اند، اینان، نه حکم به اعتبار و حجت بودن صددرصد کرده و نه حجت بودن و اعتبار آن‌ها را رد کرده‌اند، بلکه از تمامی روایات باب، ادعای تواتر اجمالی کرده و نوشته‌اند: هر چند تک تک روایات، شاید ضعف سندی و یا ایراد دلالی داشته باشند، لکن با توجه به فراوانی روایات، علم اجمالی پیدا می‌شود که پاره‌ای از این روایات، از پیامبر و ائمه صادر شده‌اند.
بویژه اگر توجه داشته باشیم که در این گونه امور که بیان برتری عالمان است، انگیزه جعل روایات و یا تقیه و ترس و مانند آن‌که نتیجه اش خلاف واقع است، وجود ندارد.
امام خمینی ، با این‌که در استدلال و برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، راه ویژه‌ای را پیموده که با روش دیگر فقیهان فرق دارد و تمسک به روایات را در درجه دوم و سوم اهمیت قرارداده و در بعضی اظهار نظرهای خود از روایات در حد تایید مطلب یاد کرده است و نه بیش تر، با این حال، در پاره‌ای از نوشته‌های خود، برای روایات اعتبار فقهی قائل شده و به عنوان مدرک معتبر شرعی به آن‌ها استدلال کرده و با نظر به ایرادها و اشکال‌هایی که از نظر سند و یا دلالت بر روایات شده است، می‌نویسد:
(والخدشه فی کل واحد منها سندا او دلاله ممکنه لکن مجموعها یجعل الفقیه العادل قدر المتیقن کما ذکرنا.)
[۱۰۴] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۴، رسائله اجتهاد و تقلید.

اگر چه نسبت به هر یک از روایات شاید اشکال سندی یا دلالی بشود، لکن تمام این روایات، روی هم رفته، فقیه عادل را قدر متیقن برای حکومت قرار می‌دهد.
امام خمینی، در بحث ولایت فقیه که به فارسی سامان یافته و نیز در کتاب بیع، پس از آن‌که اصل اعتقاد به ولایت مطلقه فقیه را از مباحث ضروری فقهی می‌داند و بی نیاز از اقامه دلیل و برهان، می‌نویسد:
(ومع ذلک دلت علیها بهذا المعنی الوسیع روایات.)
[۱۰۵] امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۱۶۷.

با این‌که ولایت فقیه یک مطلب ضروری است، روایات بر ولایت فقیه به همین معنای گسترده و (مطلقه) دلالت دارند.

←← قول به تفصیل


شیخ انصاری در بررسی روایات باب، به تفصیل گراییده و می‌نویسد:
دلالت روایات بر ولایت مطلقه فقیه بسیار دشوار است و اما دلالت آن‌ها، بویژه مقبوله عمر بن حنظله و مشهوره ابی خدیجه و توقیع شریف امام عصر (ع) بر ولایت فقیه نسبت به امور حسبیه پذیرفتنی است:
(اما الولایه علی الوجه الاول اعنی استقلاله فی التصرف.
فلم یثبت بعموم، عدا ما ربما یتخیل من اخبار وارده فی شان العلمإ...ولکن الانصاف بعد ملاحظه سیاست‌ها او صدرها او ذیلها یقتضی الجزم بآن‌ها فی مقام بیان وظیفتهم من حیث الاحکام الشرعیه لاکونهم کالنبی والائمه، صلوات الله علیهم، فی کونهم اولی الناس فی اموالهم.)
[۱۰۶] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.

اما ولایت فقیه، به معنای نخست که استقلال در تصرف باشد، هیچ دلیل عامی بر آن قائم نشده است، به غیر از پاره‌ای از آن‌ها، که گمان می‌شود دلالت بر ولایت مطلقه دارند، مانند اخباری که در باب برتری علما وارد شده...و لکن انصاف آن است که با توجه به چگونگی بیان و صدور ذیل آن روایات، یقین حاصل می‌شود که این روایات، در مقام بیان وظیفه علمإ از جهت بیان احکام شرعی و تبلیغ مسائل دینی است، نه آن‌که بسان پیامبر و ائمه (ع) بر مال مردم ولایت داشته باشد.
آن گاه برای ثابت کردن ولایت فقیه در امور حسبیه، به مقبوله ابن حنظله و به حدیث: مجاری الامور بید العلمإ و توقیع شریف استدلال و استناد می‌کند و می‌نویسد:
(واما وجوب الرجوع الی الفقیه فی الامور المذکوره فیدل علیه مضافا الی مایستفاد من جعله حاکما کما فی مقبوله ابن حنظله...والی ما تقدم من قوله (ع) : مجاری الامور بید العلمإ بالله.التوقیع المروی فی اکمال الدین.)
[۱۰۷] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.

واما دلیل واجب بودن رجوع به فقیه در امور حسبیه، عبارت است از: روایت ابن حنظله، حدیث مجاری الامور و توقیع شریف.
خلاصه نظر شیخ:
الف.از مجموع این روایات روی هم رفته، بویژه مقبوله، مشهور و توقیع استفاده می‌شود که دو پایه و پایگاه افتاء و قضاء برای فقهاء ثابت و استوآراءست.
ب.ولایت فقیه بر امور حسبیه نیز، پذیرفته و ثابت است.
ج.و اما ثابت کردن ولایت مطلقه با این روایات، بسیار دشوار است.
نکته شایان دقت در کلام شیخ:
شیخ می‌نویسد: از این راه و با این روایات ، ثابت کردن ولایت مطلقه، بسیار دشوار است، بنابراین، شاید غیراز روایات راه دیگری وجود داشته باشد و افزون بر آن دلالت روایات را نیز، صددرصد و از روی یقین، نفی نکرده، بلکه دوبار تکرار کرده است: دونه خرط القتاد.
و با دقت در این عبارت، روشن می‌شود که نسبت نفی ولایت مطلقه فقیه به شیخ انصاری، جای درنگ و اشکال است.

← نتیجه بحث


ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، به استناد روایات، به گونه‌ای که با مبانی رجالی و برداشت‌های اجتهادی همه فقهاء سازگار باشد، بسیار دشوار است.
و اما رد کردن ولایت مطلقه و یا اشکال در اثبات آن، به لحاظ ناتمامی و ناتوانی روایات، هیچ گاه به معنای انکار ولایت مطلقه فقیه، نیست؛ زیرا با فرض بی اعتباری روایات، برای ثابت کردن مسأله، راه‌ها و روش‌های شناخته شده فقهی دیگری وجود دارد و بسیاری از فقیهان، پس از بحث از ناتمامی روایات، برای ثابت کردن ولایت فقیه، به جست وجوی راه‌های دیگری پرداخته‌اند.
و در این بیان، به نظر می‌رسد امام خمینی، با ژرف اندیشی و روشن بینی خاص فقهی و اصولی، دست به ابتکار تازه‌ای زده است.
با قطع نظر از اعتبار و بی اعتباری روایات، در درجه نخست روش ویژه‌ای به نام: ضرورت فقه، مزاق شریعت و روح کلی حاکم بر احکام الهی را، که مقدمات دلیل عقلی بشمارند، دلیل اساسی قرار داده و با این روش ولایت مطلقه فقیه را در ردیف مسائل ضروری بایسته، بی گفت وگو و روشن فقه قلم داد کرده است که بر فرض بی اعتباری روایات، به اصل ولایت مطلقه فقیه، هیچ خلل و اشکالی وارد نخواهد شد.

← دلالت اقتضإ


همان گونه که روشن شد، استدلال به روایات از جهت مدلول لفظی بر ولایت مطلقه فقیه بسیار دشوار است، لکن با توجه به مطلب دیگری که به اصطلاح اصولی، دلالت اقتضإ نامیده می‌شود، شاید بتوان مدعی را ثابت کرد.
اگر پذیرفتیم که ثابت بودن دو پایه و پایگاه افتاء و قضاء به استناد روایات، اجماع و ضرورت ، برای فقیه خدشه ناپذیر بی گفت وگو و روشن است، باید به ثابت بودن پایه و پایگاه ولایت مطلقه نیز باور داشته باشیم، در غیر این صورت، گمان و شبهه لغو بودن مطرح است.
شرح سخن: واجب بودن فتوا و بیان احکام الهی، یعنی رسائلت ارشاد و تبلیغ و همچنین واجب بودن داوری در میان مردم، برای اجرا و پیاده کردن است.
و یک چنین ملازمه عقلی بین مقام ارشاد و تبلیغ و مقام اجرا و برابرسازی با دقت روشن می‌شود.
چنانکه در دانش اصول، به آیه کتمان و آیه سوال ، بر حجت بودن خبر واحد استدلال کرده‌اند: اگر کتمان حقائق حرام باشد پس اظهار آن‌ها واجب است و اگر بیان راستی‌ها و درستی‌های دینی بر علمای دین واجب باشد، پذیرش سخن آنان بر مردم واجب می‌شود.
و نیز اگر پرسش مسائل دینی از عالمان واجب است، پذیرش و عمل به پاسخ آنان نیز واجب خواهد بود؛ زیرا اگر بیان حقیقت‌ها و راستی‌ها و درستی‌ها و پاسخ به پرسش‌های دینی واجب باشد اما پذیرش و عمل به گفته پاسخ دهندگان واجب نباشد، این دستور بیهوده خواهد بود.
[۱۰۸] آخوند خراسانی، کفایه الاصول، ج۲، ص۹۴-۹۵.
به خاطر دور نگهداشتن فرمان الهی از بیهودگی، عقل به دلالت اقتضإ، حکم به ملازمه خواهد کرد.
با قطع نظر از درستی و نادرستی این استدلال در باب حجیت خبر واحد.
استفاده از دلالت اقتضإ و ثابت کردن وابستگی و همراهی عقلی بین مقام افتاء و قضاء با منصب ولایت در بحث مورد نظر ما، درخور توجه و بررسی است.
آیا این همه توجه شارع مقدس به بیان و تبلیغ احکام اسلام و بایستگی وجود سازمان‌های قضاءیی در جامعه اسلامی، تنها برای آگاهی مردم و یا برای حفظ احکام از کهنگی و فراموشی و اتمام حجت است؟ آیا همه این احکام، ویژه دوران حضور معصوم است و در تمام دوران دراز غیبت، که خدا می‌داند تا چه زمانی ادامه پیدا کند، اجرای آن‌ها لازم نیست؟ روشن است که پذیرفتن تعطیلی احکام و گردن نهادن به آن در زمان غیبت، با روح اسلام و فلسفه احکام و اطلاق و عموم آیات و روایات ناسازگار است و در پی دارنده هرج ومرج و از هم گسیختگی نظام و یا پذیرش حکومت ستم پیشگان که هیچ‌کدام پذیرفته نیست.
بنابراین، لازمه عقلی ولایت بر افتاء و قضاء، داشتن ولایت بر برابرسازی و اجر است؛ زیرا پس از بیان و تبلیغ احکام، داوری و دادن حکم، اگر مردم، به هر دلیل، حاضر به عمل و پای بندی به آن نباشند، فایده‌ای نخواهد داشت و فرمان نارسا و ناتمام خواهد بود.
باید فقیه از قدرت حکومتی بر خوردار باشد، تا حاکمیت و جریان صحیح احکام و قضاءی الهی در جامعه پشتوانه اجرایی داشته باشد.
در غیر این صورت، باید پذیرفت که اسلام خواهان جریان حدود، آیین‌ها و سیاست‌های اسلامی و اجتماعی نیست!

استدلال به اجماع

[ویرایش]

در گفته‌ها و نوشته‌های شماری از فقیهان برای استوار ساختن ولایت مطلقه فقیه، به اجماع تمسک شده است.
برای روشن شدن قدر و قیمت این اجماع و مقدار و شعاع دلالت آن، نخست به نقل فرازهایی از دیدگاه‌ها می‌پردازیم.

← محقق اردبیلی


محقق اردبیلی در بحث قضاء مجمع الفائده والبرهان، پس از آن‌که ثابت بودن مقام قضاء را برای فقیه در عصر غیبت اجماعی می‌داند، بر ضرورت آن به قاعده بایستگی حفظ نظام جلوگیری از هرج و مرج در جامعه استدلال می‌کند:
(فیکون الفقیه حال الغیبه حاکما مستقلا.نعم ینبغی الاستفسار عن دلیل کونه حاکما علی الاطلاق وعن رجوع جمیع ما یرجع الیه علیه‌السلام الیه کما هو المقرر عندهم فیمکن ان یقال: دلیله الاجماع او لزوم اختلال نظم النوع والحرج والضیق المتفیین عقلا و نقلا و بهذا اثبت البعض وجوب نصب النبی و الامام علیه‌السلام فتامل.)
با توجه به وجود اجماع و قاعده لزوم حفظ نظام و جلوگیری از حرج و مرج در زندگی اجتماعی ثابت می‌شود که فقیه در دوران غیبت امام زمان، استقلال در قضاوت دارد.
بله، سزاوار است پرسیده شود که از این‌که آیا فقیه ، به گونه طلق، دارای پایه و پایگاه حکومت است؟ و پرسش شود از این آیا هر آنچه را به امام معصوم باید ارجاع داد، می‌توان به فقیه ارجاع داد و اختیار فقیه بسان اختیار امام معصوم است، همان گونه که چنین ولایتی برای فقیه، در نزد فقیهان ثابت شده؟ یا آن‌که قلمرو ولایت فقیه، به آن گستردگی نیست؟
بنابراین، امکان دارد گفته شود: به دلیل اجماع قاعده لزوم، جلوگیری از نابسامانی نظام اجتماعی و برداشتن تنگناهای اجتماعی از زندگی مردم، ولایت مطلقه فقیه ثابت می‌شود، همان گونه که شماری از عالمان، با تمسک به همین قاعده عقلی حفظ نظام، ضرورت وجود پیامبر و امام را ثابت کرده‌اند.

← محقق کرکی


محقق کرکی در بحث نماز جمعه درباره قلمرو ولایت فقیه می‌نویسد:
(اتفق اصحابنا علی ان الفقیه العادل الامین الجامع لشرائط الفتوی المعبر عنه بالمجتهد فی الاحکام الشرعیه.نائب من قبل الامام (ع) فی حال الغیبه فی جمیع ما للنیابه فیه مدخل.)
علمای شیعه ، همگی بر این باورند که فقیه عادل امین، دارای همه زمینه‌ها و ویژگی‌های فتوی، که از او به مجتهد در احکام شرعی یاد می‌شود، نایب در زمان غیبت نماینده امام زمان (ع) است در تمامی عرصه‌هایی که می‌شود به نیابت کاری انجام دهد.
این گونه سخنان از نظر علمی، همان ارزش اجماع را دارند.
در سخن محقق کرکی، حوزه نمایندگی فقیه از سوی امام نیز روشن شده است: اداره امور سیاسی و اجتماعی، با تمامی اختیارهایی که حاکم بر اداره جامعه باید داشته باشد.
جمله فی جمیع ماللنیابه فیه مدخل، عبارت دیگر همان ولایت مطلقه فقیه است که امروزه، در کانون توجه‌اندیشه وران و سیاسیون قرار دارد.

← ملا احمد فاضل نراقی


ملا احمد فاضل نراقی ، از کسانی است که با بیان روشن، برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، ادعای اجماع کرده است.
وی، پس از آن کارها و آنچه بر عهده حاکم دینی قرار دارد‌ به‌طور کلی به دو بخش تقسیم می‌کند، در مورد ولایت مطلقه فقیه ابراز می‌دارد:
تمامی اختیآراءتی که برای پیامبر و امام به عنوان رهبر جامعه ثابت است، بی کم وکاست، برای فقیه نیز ثابت است، مگر آن‌که در مورد خاص دلیل مانند اجماع و یا حدیث، قائم شود و از قلمرو ولایت فقیه بکاهد.
آن گاه در مقام اثبات این مدعی، در درجه نخست به اجماع و سپس به اخبار استدلال می‌جوید.
[۱۱۱] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۶، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.

سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی نیز در کتاب عناوین، به اجماع محصل و منقول تمسک کرده است.

← صاحب جواهر


صاحب جواهر در کتاب جواهر، جاهای بسیار، ولایت مطلقه فقیه را از بایسته‌ها و مقوله‌های بی گفت وگو و روشن فقه قلم داد کرده است و آن را نزد فقهای شیعه مطلب پذیرفته شده‌ای می‌داند.
در بحث زکات ، بر عموم ولایت فقیه نسبت به احکام شرعی و گزاره های خارجی و هر آنچه با شریعت و اداره جامعه، به گونه‌ای در پیوند است، افزون بر استدلال به دلیل‌های نیابت عامه، آن را اجماعی می‌داند و می‌نویسد:
(ویمکن تحصیل الاجماع علیه من الفقهاء فانهم لایزالون یذکرون ولایته فی مقامات عدیده لادلیل علیها سوی الاطلاق الذی ذکرناه.)
[۱۱۳] شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۶۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.

امکان دارد از آراء و دیدگاه‌های فقهاء در باب‌های گوناگون فقهی، بر عموم ولایت فقیه نسبت به احکام و موضوعات، اجماع حاصل شود؛ زیرا آنان، هماره، در بحث‌های فقهی، ولایت فقیه را مطرح می‌کنند و به آن استناد می‌ورزند، بدون آن‌که دلیل ویژه‌ای جز اطلاق دلیل‌های نیابت عامه داشته باشند.

← محقق اصفهانی


حاج شیخ محمد حسین محقق اصفهانی، با جداسازی ولایت پیامبر و امام، از آن جهت که دارای مقام و پایگاه نبوت و امامت و خصلت عصمت هستند، با ولایت آن بزرگوآراءن از آن نظر که رهبر جامعه به شمار می‌آیند و با رد کردن جانشینی فقهاء از پیامبر و امام در ولایت مطلقه بر جان و مال مردم، نیابت عامه فقهاء را از پیامبر و امام در آنچه به اداره جامعه و امور سیاسی و اجتماعی مردم بستگی دارد، می پذیرد.
و نیز پس از مناقشه در ولایت فقیه بر اموری مانند تصرف در آراءضی خراجیه و اوقاف عمومی و جمع آوری زکات، خمس و سرپرستی اموال بی سرپرست و یتیمان و دیوانگان، می‌نویسد:
(الا ان ولایه الحاکم فی کثیر من تلک الموارد اجماعیه و قد ارسلت فی کلمات الاصحاب ارسائل المسلمات بحیث یستدل بها لاعلیها والله العالم.)
[۱۱۴] حاشیه اصفهانی، محقق آخوند و ایروانی بر مکاسب، ج۱، ص۲۱۲.

هر چند بر ولایت فقیه در مورد اموال عمومی، آراءضی خراجیه و مانند آن اشکال وارد شده ولکن ولایت فقیه در بسیاری از موارد یاد شده، اجماعی است و در سخنان فقهاء شیعه، این مقوله چنان بی گفت وگو، روشن و یقینی انگاشته شده که نیازی به استدلال ندارد، بلکه بر خود این یقینی انگاشتن مسأله دلیل شمرده می‌شود.

← نقد


تمسک به این گونه اجماع‌ها برای ثابت کردن مقوله با اهمیتی بسان ولایت مطلقه فقیه، با توجه به چالش‌های فقهی و علمی فراوانی که دارد، از چند جهت دشوار است:
۱.در این گونه اجماع‌ها، گمان بر مدرکی بودن یا دست کم، احتمال آن‌که مدرکی باشند، می رود.
ممکن است مدعیان اجماع ، با نظر به روایات مسأله چنین ادعایی کرده باشند.
بنابراین، خود مدرک اجماع؛ یعنی روایات را باید بازبینی و مورد بررسی قرار داد و اجماع دلیل جداگانه‌ای به شمار نمی‌آید.
۲.ادعای اجماع نسبت به تمامی زوایای مسأله، مشکل است.
صاحب جواهر که خود از نظریه پردازان باورمندان راسخ ولایت مطلقه فقیه به شمار می‌رود، بر این نظر است که بحث ولایت فقیه از سخنان فقهاء، به خوبی تحریر و تقریر نشده که آیا ولایت فقیه در جاهای پذیرفته شده، از باب حسبه است، یا غیر آن و بنابراین که از باب حسبه باشد، دلیل پیش بودن آن بر ولایت عدول مومنان به چه چیزی است.
و بنابراین که از باب ولایت باشد، آیا از سوی خداوند متعال، به زبان امام گمارده شده، یا آن‌که فقیه، نائب و وکیل امام است و اگر نیابت از امام دارد، آیا ولایت او‌ به‌طور مطلق است یا محدود؟ در هر حال، ادعای اجماع بر ولایت مطلقه فقیه با توجه به سخن صاحب جواهر، امر چندان آسانی به نظر نمی‌رسد.
۳.بر فرض پذیرش اجماع، دلیل لبی است و اطلاق و عمومی در کار نیست تا نسبت به موارد شک و شبهه مورد تمسک قرار گیرد.
از این روی، در دلیل لبی مانند اجماع، به قدر متیقن، بسنده می‌شود و نسبت به زاید بر آن؛ یعنی موارد شک، به اصل و قاعده موجود در باب، بازگشت می‌شود.
و قدر متیقن از ولایت فقیه همانا ولایت بر امور عامه و حسبه است، نه عام امور و در زاید بر آن دلیلی وجود ندارد، و به اصل ولایت نداشتن کسی بر کسی، تمسک می‌شود.
از این روی، باریک اندیشان از فقهاء بر اصل ولایت فقیه فی الجمله، ادعای اجماع کرده‌اند نه بالجمله و‌ به‌طور کلی و مطلق.
۴.نسبت اجماع و یا شهرت و یا اعتراف به ولایت مطلقه فقیه به شماری از فقیهان، مانند: سید جواد جبل عاملی در مفتاح الکرائمه و شیخ اعظم انصاری در مکاسب و آقا جمال خوانساری در حاشیه شرح لمعه ، ناتمام و ناشی از بی دقتی در سخنان این بزرگان است.
اجماع مفتاح الکرائمه، بر روان بودن قضاءی فقیه در عصر غیبت است و شهرت در کلام شیخ، ولایت فقیه بر امور حسبیه و امور عامه است و مورد اعتراف جمال المحققین نیز ناتمامی دلیل‌های نیابت عامه است، از جهت سند و دلالت.
بله، وی نوشته: معروف بین اصحاب ما آن شد که فقیهان کامل و دارای تمامی ویژگی‌های بایسته، نأب امام هستند.
[۱۱۵] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۵، چاپ تبریز.
(ملای دربندی در خزأن، در بحث ولایت فقیه درباره این اجماع می‌نویسد: این اجماع علی القاعده است، نه علی الحکم.)
استدلال بر عموم و اطلاق روایاتی که فقیه امامی به جای قاضیان عامه قرار داده شده‌اند.
از راه‌هایی که برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه مورد استفاده قرار گرفته، روایاتی است که دلالت بر مقام قضاء برای فقیهان می‌کنند.
در این روایات فقیه امامی کامل و دارای تمامی ویژگی‌های بایسته، در برابر قاضیان اهل خلاف قرار داده شده‌اند و از آن روی که قاضیان دستگاه ستم ، که دادخواهی نزد آنان نارواست، دارای حوزه و قلمرو اختیار گسترده‌اند، مانند: سرپرستی امور حسبیه و حکم به دیده شدن هلال، پس فقیه امامی که به جای او قرار داده شده و مقامی بسان مقام او، در نظر گرفته شده، باید از آزادی در گزینش و به کار بستن قدرت، بسان قاضیان اهل خلاف، برخوردار باشد.
[۱۱۷] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .


دیدگاه سید محسن حکیم

[ویرایش]

آقا سید محسن حکیم ، در مسأله اعتبار حکم حاکم در باب هلال ماه پس از وارد ساختن خدشه به استدلال کسانی که بر اساس اطلاق و عموم پاره‌ای از روایات، حکم حاکم به رویت هلال را معتبر دانسته و رد و مخالفت با حکم وی را به مانند رد حکم انگاشته‌اند به شیوه دیگری بر اعتبار حکم حاکم استدلال می‌کند و می‌نویسد:
(ویمکن الاستدلال له بما ورد فی مقبوله ابن حنظله من قوله (ع) ینظران من کان منکم ممن قد روی حدیثنا ونظر فی حلالنا وحرامنا وعرف احکامنا.فلیرضوا به حکما.فانی قد جعلته علیکم حاکما.و قوله، فی خبر ابی خدیجه: اجعلوا بینکم رجلا قد عرف حلالنا و حرامنا فانی قد جعلته علیکم قاضیا.فان مقتضی اطلاق التنزیل ترتیب جمیع وظأف القضاءه والحکام و منها الحکم بالهلال فانه لاینبغی التوقف عن الجزم بانه من وظأفهم التی کانوا یتولونها....فانه اذا صح له الحکم به وجب ترتیب الاثر علیه لما دل علی وجوب قبوله وحرمه رده.)
امکان دارد برای ثابت کردن اعتبار حکم حاکم در باب هلال ماه، به مقبوله ابن حنظله و روایت ابی خدیجه استدلال شود؛ زیرا در این دو روایت، شخص آشنای به احکام اسلامی آشنای به حلال و حرام خدا؛ یعنی فقیه، به عنوان قاضی و حاکم شناسانده شده است.
قاضی و حاکم، وظیفه‌هایی دارد، مانند داوری بین مردم، و گماردن سرپرست برای مال‌ها و ثروت‌های بی سرپرست...و اداره امور جامعه و از جمله حکم به هلال ماه.
بنابراین فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته، در این دو روایت به عنوان قاضی معرفی شده و قید نشده که در کدام یک از وظیفه‌ها و اختیارها، مانند قاضی است، پس معلوم می‌شود همه کارها و وظیفه‌های قاضی مقصود است.
و در نتیجه اگر فقیه حکم به هلال ماه کرد، باید حکم او پذیرفته شود؛ زیرا سرپیچی از فرمان او حرام و بمانند سرپیچی از فرمان امام معصوم است.
برای بهتر روشن شدن معنای سخن آقای حکیم، سزاوار است که در محتوای مقبوله و مشهوره دقت شود که امام (ع) پیروان خود را از دادخواهی پیش قاضیان و حاکمان مخالف اهل بیت (ع) بازداشته و به آنان دستور داده به قاضیان پیرو اهل بیت مراجعه کنند.
روشن است که قاضی اهل خلاف در تمام شوون مردم دخالت می‌کرده، از داوری و پایان دادن به درگیری‌ها و دشمنی‌ها تا گماردن قیم و سرپرست برای کودکان و اموال بی سرپرست و اعلام آغاز ماه.
حال اگر امام (ع) دوستانش را از دادخواهی پیش قاضیان دستگاه ستم باز دارد و قاضی امامی را مرجع مردم معرفی کند و برای او ولایت در امور مردم اعتبار نکند، کار مردم سامان نمی‌یابد نتیجه سخن: اگر فقیه کامل و دارای تمامی ویژگی‌های بایسته، به حکم روایات به قضاوت بین مردم گمارده شده است، باید دارای ولایت مطلقه نیز باشد که در تمامی امور اجتماعی، مردم به او پناه برند و او حق ولایت و دخالت در همه شوون اجتماعی مردم داشته باشد و پیروی از او بر مردم واجب باشد و در غیر این انگاره، مشکل اجتماعی، سیاسی و قضاءی مردم حل نخواهد شد.
پس باورمندی به مقام قضاء برای فقیه، ناگزیر قبول ولایت مطلقه فقیه را در پی دارد، ولایت از شؤون قضاوت است.
با ثابت شدن قضاوت که ضروری و اجماعی است، ولایت مطلقه نیز ثابت خواهد شد.

← نقد


قضاوت با ولایت دو مقوله جدای از یکدیگرند.
موضوع و مورد قضاوت، پدید آمدن درگیری و دشمنی بین دو شخص، دادخواهی در نزد قاضی و داوری وی، برابر معیارهای شناخته شده شرعی و فقهی برای پایان دادن به درگیری آنان است.
و اما قلمرو ولایت دخالت و دست یازی یک جانبه از سوی والی در سامان و سازمان دهی امور اجتماعی مردم است، خواه در حوزه امور عامه و حسبیه یا در گستره همه مصالح عمومی و اجتماعی مردم.
بنابراین، مقام ولایت و سرپرستی، نسبت به امور اجتماعی از شوون و بایسته‌های شرعی، عقلی و یا عرفی قضاوت به شمار نمی‌آید، تا آن‌که اگر بنا به ضرورت فقه یا اجماع و یا روایات، مقام قضاء برای فقیه ثابت شد، مقام ولایت نیز برای او ثابت و استوار باشد.
هر یک از دو مقام قضاء و ولایت امر اعتباری قراردادیند که پیش از این وجود نداشته‌اند و ثابت کردن هر یک برای فقیه، نیاز به جعل و دلیل معتبر جداگانه‌ای دارد.
روشن است، مورد نفی، پیوستگی و لازم و ملزومی شرعی، عقلی و یا عرفی و عادی این دو پدیده است.
و نپذیرفتن و رد کردن وابستگی و پیوستگی بین قضاوت و ولایت، هیچ گاه به معنای ثابت کردن ناسازگاری بین آن دو نیست.
بنابراین ممکن است یک شخص هم دارای مقام قضاء باشد و هم صاحب ولایت، لکن با دو جعل و دو دلیل معتبر مستقل و یا یک جعل و یک دلیل فراگیری که در آن به روشنی بیان شده باشد: فقیه هر دو مقام را دارد.
از این روی، گاهی شخص قاضی گمارده شده است، ولی والی نیست و گاهی هم قاضی است و هم والی.
میرزای نائینی ، به ناوابستگی قضاء با ولایت به روشنی اشاره کرده و شاگرد او، آقای خویی، پس از بیان دیدگاه آقای حکیم، به نقد و رد آن‌ها پرداخته و نوشته است:
(فدعوی ان الولایه من شئون القضاء عرفا ممنوعه ثباتا.بل الصحیح انهما امران و یتعلق الجعل بکل منهما مستقلا.)
[۱۲۰] آقای خویی،تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۱، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.

ادعای این‌که از نظر عرفی ولایت از شوون قضاوت شمرده می‌شود، به طور جزم ممنوع و باطل است.
بلکه درست آن است که ولایت و قضاوت دو مفهوم و پدیده جدای از یکدیگرند و ثابت کردن هر یک نیازمند به جعل و اعتبار مستقلی است.
و اما بازداشتن شیعیان از دادخواهی پیش قاضیان عامه و امر به دادخواهی در نزد فقهای اهل بیت، به عنوان قاضی، دلیل آن نیست که حوزه کاری و قلمرو اختیار آنان بسان قاضیان عامه گسترده است.
زیرا اگر قاضیان عامی مذهبی افزون بر داوری بین مردم برای پایان دادن به درگیری‌ها و شکایت‌ها و در حوزه امور اجتماعی، مانند: گماردن سرپرست برای کودکان بی سرپرست، نگهداری از اموال عمومی، موقوفه‌ها، اعلام آغاز ماه و... نقش ولایی داشته‌اند.
آنان به جعلی دارای مقام قضاء و به جعل دیگری دارای مقام ولایت بوده‌اند؛ از این روی شماری، تنها برای پست قضاء گمارده شده بوده‌اند و حق ولایت و دخالت در غیر دادخواهی‌ها را نداشتند.
دیگر این‌که اگر آنان در چنین حوزه گسترده‌ای ولایت داشته‌اند، دلیل نمی‌شود که از نگاه شرع، ولایت از شوون قضاوت باشد؛ زیرا امکان دارد جمع بین اختیارهای قاضی و والی در مذهب آنان از بدعت‌ها و خلاف شرع‌هایی باشد که انجام داده‌اند.
عمل آن‌ها کشف کننده وابستگی شرعی ولایت با قضاوت نیست.
[۱۲۱] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.

آقای خوئی با اشاره به بخش دیگر استدلال آقای حکیم می‌نویسد:
(واما عدم ارتفاع الحاجه عن اصحابهم (ع) فیما اذا کان الفقیه قاضیا فحسب ولم یکن له الولایه علی بقیه الجهات.
ففیه: ان هذه المناقشه انما تتم فیما اذا لم یتمکن الفقیه المنصوب قاضیا شرعا من التصرف فی تلک الجهات ابدا.
واما لو جاز له ان یتصدی لها لامن باب الولایهبل من باب الحسبه.
فلا تبقی لاصحابهم ایه حاجه فی الترافع او الی الرجوع الی قضاءه الجور و معه یصح النهی عن رجوعهم الی القضاءه.)
[۱۲۲] آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۲، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.

اشکال بر آورده نشدن نیازها و بست و گشاد کارهای پیروان امام (ع) اگر فقیه دارای ویژگی‌هایی بایسته، تنها به مقام قضاوت گمارده شده باشد، در انگاره‌ای وارد است که فقیه به هیچ روی نتواند به ساماندهی و اداره امور بایسته و مورد نیاز مردم بپردازد و اما اگر حق ساماندهی امور مردم را داشته باشد ولکن نه از باب ولایت، بلکه از باب حسبه و ضرورت ، دیگر هیچ نیازی از پیروان امام بی پاسخ نمی‌ماند و نیازی به دادخواهی در نزد قاضیان ستم پیدا نمی‌کنند.
و خود قاضی گمارده شده از سوی امام، به تمام نیازها پاسخ گو خواهد بود.
بنابراین، امام می‌تواند از دادخواهی نزد قاضی دستگاه ستم جلوگیری کند و به قاضی قانونی و شرعی؛ یعنی فقیه دارای ویژگی‌های بایسته، بازگشت دهد.
و اما این‌که آقای حکیم نوشته: اگر بنا باشد که حکم به هلال ماه، درحوزه اختیار و صلاحیت قاضی باشد، اگر فقیه حکم کرد ترتیب اثر دادن به حکم او واجب است؛ زیرا پذیرش رای او واجب و رد رای او حرام و در همین جا، به ذیل مقبوله ابن حنظله: (الراد علیه الراد علینا وهو علی حد الشرک بالله) اشاره می‌کند.
خود وی در نقد و رد دیدگاه صاحب جواهر و شیخ انصاری ، که برای واجب بودن پرداخت زکات بر فقیه در صورتی که بخواهد، به همین روایت ابن حنظله استدلال کرده‌اند.
می‌نویسد:
(و فیه ان مورد الرد المحرم الذی هو بمنزله الرد علی الله تعالی هو الحکم فی الخصومه فلایعم المقام.)
اشکال نظریه صاحب جواهر و شیخ انصاری: واجب بودن پرداخت زکات به فقیه، آن است که: حرام بودن مخالفت و رد فقیه، ویژه داوری بین مردم در حل اختلافهاست و این حکم، در بر نمی‌گیرد رد خواسته فقیه را هنگام خواستن زکات.
بنابراین، تمسک به دلیل‌هایی که مقام قضاء را برای فقیه پا برجا می‌کنند، پیوندی با مقوله ولایت مطلقه فقیه ندارد و نمی‌توان آن دلیل‌ها را برای ثابت کردن این مقام برای فقیه، به کار برد؛ زیرا هیچ گونه وابستگی و پیوندی بین مقام قضاوت با مقام ولایت وجود ندارد.
و ضروری و اجماعی بودن مقام قضاء برای فقیه، دلیل ولایت مطلقه فقیه نمی‌تواند باشد، مگر بنا به دلالت اقتضإ که در پایان بحث از روایات، مورد بحث قرار گرفت و دلالت اقتضإ غیر از آن چیزی است که این جا ادعا شده است.
با دقت در آنچه گفته شد، اشتباه شماری از نویسندگان که باورمندان به مقام قضاء برای فقیه را،
[۱۲۴] شیخ محمد هادی معرفت، ولایت فقیه.
[۱۲۵] مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام، ج۷، ص۴۷۴و۴۷۷و۴۷۸.
از باورمندان به مقام ولایت دانسته‌اند، روشن می‌شود.

استدلال به ولایت حسبه

[ویرایش]

یکی از راه‌های شیوه‌های استدلال بر ولایت مطلقه فقیه، استفاده از ولایت حسبه است.
همان گونه که در بحث شوون فقیه اشاره شد، اصل ولایت فقهاء بر امور حسبیه، از مسائل خدشه ناپذیر و بی گفت وگو و اجماعی فقه است؛اما چـگـونـگـی دلالـت ولایت حسبه بر ولایت مطلقه و بررسی اندیشه ها در اين مـساله، نياز به پژوهش و کندوکاو درباره جستارهایی است که به اندازه نیاز در اینجا مطرح می‌شود.

← تعریف حسبه


۱.در لغت نامه‌ها برای حسبه چند معنی ذکر شده که سازگارترین آن‌ها با این بحث، همان حسن تدبیر سازماندهی و مدیریت عالی است.
احمد بن فارس بن ذکریا در معجم مقاییس اللغه می‌نویسد:
(فلان حسن الحسبه بالامر اذا کان حسن التدبیر ولیس من احتسابه الاجر.و هذا ایضا من الباب لانه اذا کان حسن التدبیر للامر کان عالما بعداد کل شیء و موضعه من الرای والصواب.)
[۱۲۶] ابی الحسین احمد بن فارس بن زکریا، ج۲، ص۶۰، ماده حسب، معجم مقاییس اللغه.

فلانی حسن حسبه به کاری دارد؛ یعنی دارای تدبیر نیک است و حسبه در این کاربرد به معنای اندوختن ثواب نیست.
اصل معنای حسبه، همان دوراندیشی و حسابگری است.
و شخصی که تدبیر نیکو و قدرت سازماندهی دارد، فرد دوراندیش و حسابگری است که روی حساب و دقت، هر چیزی را در محل مناسب خود قرار می‌دهد.
همین معنی را راغب اصفهانی در مفردات از اصمعی حکایت کرده و ابن منظور در لسان العرب ، بدان به روشنی پرداخته است.
بنابراین، معنای سازوار با بحث ولایت بر امور حسبیه، همان حسابگری و دوراندیشی سازماندهی نظارت، کنترل و در نتیجه مدیریت و سرپرستی است.
موارد کاربرد آن در سخنان فقهاء و نیز در دو کتاب ویژه حسبه:
الاحکام السلطانیه ماوردی و معالم القربه ابن اخوه، شاهد بر آراءده همین معناست. (در این دو کتاب، چنین آمده: (الحسبه علی الحمامات، الحسبه علی الجنازین و....) محتسب البلد، به معنای مدیر شهر است.
۲.در آیات و روایات واژه حسبه به کار نرفته است، تا به بیان معنای شرعی آن بپردازیم، لکن در اصطلاح فقیهان، معنی و تعریف ویژه‌ای برای آن یاد شده است:
(ان کل فعل یتعلق بامور العباد فی دینهم او دنیاهم.ولابد من الاتیان به ولامفر منه.اما عقلا او عائده من جهه توقف امور المعاد او المعاش...علیه و اناطه انتظام امور الدین او الدنیا به.او شرعا من جهه ورد امر به او اجماع او نفی ضرر او ضرار او عسر او حرج او فساد علی مسلم او دلیل آخر.فهو وظیفه الفقیه وله التصرف فیه و الاتیان به).
[۱۲۸] ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۵۴، ص۳۶۵، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.

هرکاری که بسته به امر دین یا دنیای مردم باشد و انجام آن ناگزیر، خواه بایستگی و گریز ناپذیری انجام آن، به دلیل عقلی و یا به اقتضای عادت و عرف باشد، چنانکه اداره امور معنوی و اجتماعی و سازماندهی برنامه‌های دینی و دنیایی بر آن کار بستگی داشته باشد.
و یا آن‌که از نظر شرعی، به اقتضای دلیل اجتهادی ، یا قیام اجماع و یا قاعده نفی ضرر و ضرار و عسر و حرج و یا لزوم جلوگیری از فساد بر مسلمانی و یا به هر دلیل دیگری، بایستگی آن کار ثابت شده باشد.
همه موارد یاد شده با تمام گستردگی در حوزه حسبه قرار دارند و قیام و اقدام به انجام آن‌ها و ساماندهی آن امور، در حوزه و قلمرو کاری فقیه است.
شیخ انصاری در تعریف حسبه می‌نویسد:
(کل معروف علم من الشارع آراءده وجوده فی الخارج.)
[۱۲۹] شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.

هر کار پسندیده‌ای که یقین به خشنودی شارع مقدس، در پیاده شدن آن در خارج به دست آید.
امام خمینی ، در تعریف حسبه می‌نویسد:
(هی التی علم بعدم رضا الشارع الاقدس باهمالها.)
امور حسبیه، چیزهایی هستند که به دست آمده باشد شارع اقدس راضی به ترک آن‌ها نیست.

←← نکات مورد توجه در تعریف


در تعریف حسبه به اصطلاح فقهی، در سخنان فقیهان، چند نکته درخور دقت به چشم می‌خورد:
الف.حسبه، دارای یک مفهوم کلی است که با واژه کل آغاز و تعریف شده که امکان دارد دارای مصداقها و نمونه‌های گونه گونی باشد.
آنچه در نوشتار فقهی فقیهان بیان شده است، مانند: ولایت بر غیب، قصر و...
ذکر مصداق و بیان نمونه و مثال است، نه تعریف حسبه و نه بیان ویژه گرداندن حسبه به همین چند مورد.
حسبه عبارت است از:
(کل فعل یتعلق بامور العباد، کل معروف علم من الشارع آراءده وجوده والتی علم بعدم رضا الشارع باهمالها.)
در تعریف یک مفهوم کلی، هیچ گاه فرد و مصداق در نظر گرفته نمی‌شود.
در مقام تعریف کلی طبیعی و نوع گفته می‌شود: (الانسان حیوان ناطق) در مقام بیان نمونه و مصداق می‌گویند: انسان ، مانند: زید، عمرو و بکر.
در بحث حسبه نیز، قضیه به همین گونه است:
(الحسبه کل فعل، کل معروف، التی علم و...) و در مقام ذکر مصداق گفته می‌شود: مانند: ولایت بر غیب و قصر.
ولایت بر غیب و قصر، نه مفهوم حسبه است و نه نمونه‌ها و مصداقهای ویژه آن.
بله، اموری مانند ولایت بر غیب، قصر و غایب از نمونه‌ها و مصداق‌ها موارد حسبه هستند، آن هم موارد بسیار جزئی و اندک آن.
ب: همان گونه که در بیان تعریف و مفهوم حسبه اشاره شد، حوزه آن بسیار فراخ تر و کلی تر از اموری است که به عنوان مثال در عبآراءت فقهاء ذکر شده‌اند.
هر عمل، برنامه ریزی و سیاست گذاری که به حکم آیات، روایات، اجماع، قواعد دینی ، روح اسلام و به حکم عقل و عادت و عرف، بایستگی آن به دست آمده باشد و شارع مقدس و خردمندان جامعه، خشنود به ترک و فروگذاری آن نباشند و کوتاهی و یاترک و فروگذاری آن، از هم گسستگی ناامنی، خسارت، زیان، هدر رفتن سرمایه‌ها، تباه شدن حقوق و آسیب دیدن کیان دین و ارزشهای اجتماعی و...باشد داخل در قلمرو حسبه است و در هیچ حالی ترک آن‌ها روا نیست.
بنابراین، اصل تشکیل حکومت، اداره امور اجتماعی و مسائل سیاسی، مرزبانی، جلوگیری از به هدر رفتن و چپاول و غارت ثروت‌های عمومی و سرمایه‌های ملی، مرزبانی از مرزهای عقیدتی و اخلاقی، پاسداری از فرهنگ و میراث دینی، رویارویی با تبلیغات ضداسلامی، فراهم سازی زمینه‌های کار برای مردم، توسعه و رفاه عمومی و...
از با اهمیت ‌ترین مصداق‌ها و نمونه‌های حسبه به شمار می‌آیند و باید کسی به عنوان رهبر جامعه، سرپرست آن‌ها باشد.
ملا محسن فیض کاشانی که در دو اثر حدیثی و فقهی خود وافی و مفاتیح الشرأع، بحث از امر به معروف و نهی از منکر و اقامه حدود و قضاء و تعزیرات را، زیر عنوان کتاب الحسبه مطرح کرده است، پس از شمارش نمونه های بسیار از امور حسبیه، مانند: جهاد، دفاع، قضاء، کمک بر نیکی، تقوا، بیان احکام الهی و فتوا، به گستردگی و توسعه حوزه حسبه اشاره می‌کند و می‌نویسد:
(وسأر السیاسات الدینیه من ضروریات الدین...و لو ترکت لعطلت النبوه واضمحلت الدیانه و عمت الفتره وفشت الضلاله و شاعت الجهاله و خرب البلاد و هلک العباد.
نعوذ بالله من ذلک.)
[۱۳۱] ملامحسن فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۵۰.

واجب بودن جهاد و...و اجرای همه سیاست‌های دینی، از بایستگی‌های دین و هدف مهم بعثت پیامبران شمرده می‌شوند.
اگر این امور ترک شوند و پیاده نشوند، نبوت تعطیل، دین تباه، سستی فراگیر، گمراهی رایج، نادانی گسترده، شهرها ویران و بندگان خدا نابود می‌شوند از چنین پیامدهای تلخ و غیر درخور جبرانی به خدا پناه می‌بریم.
بسیاری از فقیهان با توجه به تعریف و حقیقت حسبه، حوزه آن را گسترانده و حکومت را، با تمام کارهای ریز و درشت آن، زیر چتر حسبه گنجانده‌اند و مورد غیب و قصر را در ساده ‌ترین نمونه‌های حسبه به شمار آورده‌اند و اداره امور اجتماعی را از مهم ‌ترین مصداق‌های آن.
دیدگاه‌ها و نکته‌های روشنگرانه حضرات آقایان: میرزای نائینی در اثر فقهی، سیاسی و اجتماعی خود: تنبیه الائمه و تنزیه المله، امام خمینی در بحث ولایت فقیه و میرزا جواد آقای تبریزی در ارشاد الطالب در این باب، بسیار سودمند و راهگشا است.
کوتاه سخن آن که: امور حسبیه در بایستگی‌های شرعی خلاصه نمی‌شود و چنان‌که در سخنان فاضل نراقی، ظاهر کلام فیض کاشانی، شیخ انصاری، میرزای نائینی و امام خمینی، آمده است، حوزه حسبه، بایستگی‌های شرعی، عقلی و عادی و عرفی را دربر می‌گیرد.
از این روی، نه تنها حفظ منافع، بلکه بر آوردن مصالح جامعه: راه اجتماعی، فراهم سازی زمینه رشد و تعالی فرهنگی، اقتصادی و...از قلمرو حسبه به شمار می‌آیند.
نادیده انگاشتن دلیل‌های شرعی، کدام خرد و عرف و عادت می‌پذیرد و اجازه می‌دهد که دستگاه حکومتی و سیستم مدیریت جامعه، تنها نیازمندی‌های جامعه را برآورد و به آن‌ها بسنده کند و در برابر مصالح عمومی و رفاه اجتماعی و رشد و توسعه اقتصادی و فرهنگی، وظیفه و مسوولیتی نداشته باشد و راضی به ترک و فروگذاری آن‌ها باشد.
ج.در بحث فقهی حسبه، افزون بر آنچه مطرح شد، مباحث دیگری چون:
پیشینه تاریخی و فقهی حسبه،
[۱۳۲] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، بحث امر به معروف و نهی از منكر.
[۱۳۳] ابن اخوه، معالم الغربه، مقدمه، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم.
فرق امور حسبیه با واجب‌های کفایی و اجتماعی و ناسانی ولایت بر امور عامه ، باولایت بر عامه امور، دلیل‌های ویژه بودن ولایت حسبه در فقیه کامل و همه ویژگی‌ها را دارا و در نبود چنین شخصی، پذیرش ولایت عدول مومنین و مباحثی از این دست، در خور طرح و تحقیق است و به‌اندازه‌ای که در راستای بحث این مقاله قرار می‌گیرد، در لابه لای سخن، به پاره‌ای از پرسش‌های یاد شده، پاسخ داده می‌شود.
در هر حال، وقت آن است که به چگونگی استدلال بر ولایت مطلقه از راه ولایت حسبه بپردازیم.

← دیدگاه فقیهان


شماری از فقیهان، دلیل حسبه را در عرض و ردیف دیگر دلیل‌های ولایت مطلقه فقیه مورد استفاده و استدلال قرار داده وشماری به عنوان یک دلیل طولی و ترتبی با آن برخورد کرده‌اند؛ یعنی، آن گاه به حسبه تمسک می‌شود که روایات و اجماع ، رسا نباشند و به هدف نرسانند.

←← امام خمینی


امام خمینی ، پس از استفاده از روش عقلی و استدلال به روایت برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، حسبه را تعریف می‌کند و با اشاره به حوزه گسترده آن، حفظ نظام، حفظ مرزها و جوانان و رویارویی با تبلیغات ضد اسلامی دشمنان را از آشکارترین مصداق‌ها و نمونه‌های حسبه نام می‌برد.
و دست یابی به این هدف‌های بلند را در سایه تشکیل حکومت اسلامی می‌داند و سپس می‌نویسد:
(فمع الغض عن ادله الولایه لاشک فی ان الفقهاء العدول هم القدر المتیقن.
فلابد من دخاله نظرهم ولزوم کون الحکومه باذنهم و مع فقدهم او عجز هم عن القیام بها.
یجب ذلک علی المسلمین العدول ولابد من استئذانهم الفقیه لوکان.)
با چشم پوشی از دلیل‌های ولایت فقیه ، بی گمان، تنها کسی که به یقین، از نظر شارع شایستگی سرپرستی حکومت اسلامی ر ا دارد، فقیه عادل است.
بنابراین، دخالت فقیه و بایستگی اجازه او در تشکیل حکومت گریزناپذیر است و در نبود فقهاء و یا ناتوانی آنان، بر مسلمانان عادل واجب است که با اجازه از فقیه، در صورت امکان، به تشکیل حکومت اسلامی قیام کنند.

←← میرزای نائینی


از سخنان مرحوم میرزای نائینی در کتاب تنبیه الائمه نیز، این مطلب به خوبی درخور استفاده است.
میرزا در این اثر، معتقد به ولایت و نیابت عامه فقهاء براساس دلیل‌ها بوده، با این حال، یادآور شده: اگر ثابت نشد، از راه ولایت حسبه می‌توان ثابت کرد.
(...از جمله قطعیات مذهب ما طائفه امامیه این است که در این عصر غیبت، علی مغیبه السلام، آنچه از ولایات نوعیه را که عدم رضإ شارع مقدس به اهمال آن حتی در این زمینه معلوم باشد.وظأف حسبیه نامیده و نیابت فقهاء عصر را در آن قدر متیقن و ثابت دانستیم.حتی با عدم ثبوت نیابت عامه در جمیع مناصب.)
[۱۳۵] میرزای نائینی، تنبیه الائمه و تنزیه المله، با پاورقی آقای طالقانی.

این عبارت میرزای نائینی: (حتی با عدم ثبوت نیابت عامه در جمیع مناصبش) نشانگر گرایش اوست به ولایت مطلقه فقیه از راه دلیل‌های نیابت عامه و این دلیل‌ها را تمام می‌داند و این دیدگاه از کتاب تنبیه الائمه، بویژه بخش پایانی آن به خوبی درخور استفاده است.
در هر حال، مقصود ما از نقل این فراز، این بخش از سخن ایشان است:
(اگر از ادله نیابت عامه نیز صرف نظر کنیم، ولایت فقیه از باب حسبه جزء قطعیات مذهب است.)

←← شیخ جواد تبریزی


آقای شیخ جواد تبریزی ، پس از بحث و بررسی درباره روایات و اشاره روشن به ناتمامی آن‌ها در دلالت بر ولایت مطلقه فقیه، از شیوه‌های دیگر برای ثابت کردن مسأله استفاده کرده که یکی از آن شیوه‌ها، حسبه است.
لاینبغی الریب فی ان تهیئه الامن للمومنین بحیث یکون بلادهم علی امن من کید الاشرار والکفار، من اهم مصالحهم و المعلوم وجوب المحافظه علیها.
و ان ذلک مطلوب للشارع فان تصدی شخص صالح لذلک بحیث یعلم برضإ الشارع بتصدیه.
کما اذا کان فقیها عاملا بصیرا او شخصا صالحا کذلک.
ماذونا من الفقیه العادل.
فلایجوز للغیر تضعیفه والتصدی لاسقاطه عن القدره حیث ان تضعیفه اضرار للمومنین و نقض للغرض المطلوب للشارع بل یجب علی الآخرین مساعدته وتمکینه فی تحصیل مهمه.)
[۱۳۶] شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۶.

بی گمان فراهم سازی زمینه امنیت اجتماعی و برقراری آرامش در محیط زندگی مومنان از فتنه و خطر بدکاران و کافران، از با اهمیت ‌ترین مصالح عمومی و اسلامی است.
روشن است که برقراری امنیت همه جانبه اجتماعی برای مسلمانان واجب است و مورد توجه و اهمیت شارع مقدس.
بنابراین اگر فرد شایسته‌ای به ساماندهی امور مسلمانان بپردازد که یقین به خشنودی شارع درباره سرپرستی او داشته باشیم، مثل آن فقیه عادل و آشنای به مسائل سیاسی و اجتماعی یا شخص شایسته دیگری که از سوی فقیه عادل اجازه دارد، و سرپرستی امور اجتماعی و سیاسی جامعه اسلامی را بر عهده بگیرد.
برای هیچ‌کس جایز نیست که به ناتوان کردن او و کارشکنی در حوزه حکومت او بپردازد؛ زیرا این عمل زیان به مومنان و از بین بردن خواسته شارع مقدس است.
بر همه واجب است او را در رسیدن هدف‌هایش یاری دهند.
بنابراین، روشن شد که از دید فقیهان نامبرده، با ناتمامی دلالت روایات و اجماع بر ولایت مطلقه فقیه، نمی‌توان نتیجه گرفت که فقیه ولایت مطلقه ندارد.

← چگونگی استدلال


با توجه به جستارهای بسیار و بیآن‌های گونه گونی که این گروه از فقیهان در چگونگی استناد و استدلال به ولایت حسبه، برای ثابت کردن ولایت مطلقه، مطرح کرده‌اند، اگر بخواهیم همه آن بیآن‌ها و عبارت‌ها را نقل کنیم به درازا می‌کشد؛ از این روی به گزیده‌ای از استدلال‌ها در این جا اشاره می‌کنیم:
یک سلسله مسائل سیاسی و امور اجتماعی با اهمیتی است که از شوون حکومت و از وظیفه‌ها و کارهایی که رهبری جامعه به عهده دارد، به شمار می‌آیند.
شارع مقدس، هیچ گاه و در هیچ حال و روزی، به واگذاردن و رها کردن آن‌ها راضی نیست، از آن جمله:
۱.ارشاد و تبلیغ مردم، بیان احکام الهی ، تعلیم و تربیت .
۲.پدید آوردن زمینه‌های سالم و مناسب برای رشد و تعالی و توسعه و ترقی.
۳.برقراری امنیت و آرامش همه جانبه.
۴.نگهداری از مرزها، جلوگیری از یورش دشمن، با ساماندهی توان‌های جنگی و تواناسازی و گسترش صنأع نظامی و دفاعی.
۵.نگهداری از فرهنگ و میراث دین ، عقائد، اخلاق و ارزش‌های اجتماعی در برابر تبلیغات ضد اسلامی دشمنان.
۶.نگهداری و استفاده بهینه از ثروتهای عمومی و سرمایه های ملی و جلوگیری از به هدر رفتن این منابع مالی، مانند: معادن، مراتع، جنگل‌ها و....
۷.نظارت و کنترل دقیق نسبت به واردات و صادرات .
۸.اجرای دقیق مجازات‌ها و کیفرهای اسلامی و برخورد قاطع و سنجیده با مجریان و اخلالگران اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی.
۹.برقراری و یا قطع روابط بین المللی، امضاء تعهد نامه‌ها و پیمان‌های دو یا چند جانبه سیاسی، اقتصادی و...
۱۰.برآوردن نیازهای اجتماعی و رسیدگی به مسائل بهداشتی، درمانی، غذایی و...

← خلاصه


چیز که در یک جامعه به حکم عقل ، شرع و یا عادت بایسته است و مورد نیاز و زندگی مادی و معنوی مردم به آن بستگی دارد و با این حال هر کس حق سرپرستی به عهده گرفتن آن را ندارد، باید کسی سرپرستی آن را به عهده بگیرد که به یقین، شارع مقدس راضی به حاکمیت و رهبری او است و کسی که به یقین شارع به حاکمیت او راضی است، فقیه عادل و آگاه و با تدبیر و با تقوا است.

← مناقشه در استدلال


بر استدلال به حسبه، برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، از چند جهت اشکال شده است:
۱.شماری با پذیرش اصل ولایت فقیه بر امور حسبیه و اعتقاد به ویژه بودن ولایت برای فقیه و نفی ولایت از غیر فقیه، حتی از مومن کاردان، جز در انگاره اجازه و مصلحت اندیشی فقیه یا نبود فقیه، یادآور شده‌اند: بین عقیده به اصل ولایت فقیه بر امور حسبیه و ویژه بودن ولایت در فقیه و پذیرش ولایت مطلقه فقیه از نوع ولایت پیامبر و ائمه (ع) هیچ بستگی و وابستگی وجود ندارد.
فقیه، تنها در قلمرو حسبه که همان مقام بایستگی‌ها و ناگزیری‌هاست، حق ولایت دارد.
بنابراین، تجارت با مال کودک بی سرپرست و یا به ازدواج در آوردن دختر بچه بی سرپرست، اگر از روی ضرورت و ناچاری باشد، مثل آن‌که بخواهد مال یتیم را از نابود شدن نگهدارد و دختر بچه را از به فساد افتاءدن.
در این فرض چنین ولایتی برای فقیه ثابت است.
واما اگر تجارت با مال کودک به هدف سود دهی و سودرسانی به انگیزه مصلحت اندیشی و رفاه و بهبود وضع زندگی وی باشد، از حوزه ولایت فقیه خارج است.
و همچنین حکم به هلال ماه ، اقامه نماز جمعه ، اجرای حدود و هر عمل دیگری که حاکم ناچار به انجام آن نیست و به مرز ناگزیری و ناچاری نرسیده است، و ترک آن، از هم گسیختگی نظام و هرج و مرج و یا تباه شدن حقی را در پی ندارد، و تنها براساس مصلحت اندیشی و بهبود وضع موجود بخواهد این کارها را انجام دهد، حق ندارد؛ زیرا انجام چنین کارهایی در حوزه اختیار ولایت مطلقه است که ویژه پیامبر (ص) و امام (ع) است و سریان دادن آن به فقیه، دلیل معتبری ندارد.
و فقیه بر این گونه امور از باب نیابت عامه و دلالت مطلقه حق دخالت ندارد، مگر آن‌که دلیل خاصی قائم شود که فقیه می‌تواند در چنین اموری، دست به کار شود.
در مثل دلیل خاص اجتهادی، غیر از دلیل‌های نیابت عامه، قائم شود که فقیه می‌تواند نماز جمعه بگزارد و یا حدود را اجرا کند و....روشن است ولایت فقیه بر اقامه جمعه، اجرای حدود، درخواست زکات و...برابر دلیل خاص، غیر از سرپرستی و عهده داری این امور از باب نیابت عامه و دلالت مطلقه و یا از باب حسبه است.

← پاسخ به اشکال


اشکال بر دلیل حسبه ، از این گمان ناشی شده است که حسبه را خلاصه کرده‌اند در یک سلسله بایستگی‌ها و ناگزیرهای شرعی، فردی و جزئی، مانند نگهداری از اموال کودکان بی سرپرست، و دیوانگان و...در حالی که برابر آنچه از نوشتار فقیهانی، مانند: فاضل نراقی ، فیض کاشانی ، شیخ انصاری و امام خمینی برداشت می‌شود، حسبه هیچ گاه به این امور تعریف نشده، بلکه بر آن‌ها برابر شده است و این امور، به عنوان نمونه مثال ذکر شده‌اند، نه به عنوان این‌که حسبه ویژه همین نمونه‌هاست با توجه به نظر لغت شناسان و تعریف فقیهان، حسبه عبارت است از:
حسن مدیریت و نظارت بر حس اجرای امور اجتماعی در یک حوزه بسیار گسترده از بایستگی‌های شرعی، عقلی و عادی.
امور حسبیه، یعنی کارهأی که شارع مقدس و عقلای جامعه راضی به ترک آن‌ها نیستند.
امور حسبیه، یعنی هر چیزی که ترک آن، از هم گسیختگی نظام، هرج و مرج ، ناامنی، تباه شدن حقوق و هدر رفتن توانایی‌ها و سرمایه‌ها و مانند آن را در پی دارد.
اگر بنابه نیازهای ناگزیر یک جامعه، لازم باشد خیابانی گسترش یابد و این کار همراه باشد با خراب کردن مسجد و یا منزل مسکونی شخصی، به گونه‌ای که اگر این مسجد و منزل، خراب نشوند و خیابان گسترده نشود، ده‌ها مشکل شهری به وجود خواهد آمد حال اگر مالک راضی نشد، آیا می‌توان گردن نهاد که چون خراب کردن بدون خشنودی مالک، با قاعده:الناس مسلطون علی اموالهم) و (لایحل التصرف فی مال الغیر) و...اسازگاری دارد، نباید دست به ترکیب آن زد و یا آن‌که شریعت و عقل و عقلا حکم می‌کنند: برای مصلحت مهم‌تر و همگانی تر، با پرداخت حق صاحب ملک ، باید خیابان را گستراند و منزل غیر را خراب کرد.
و در یک چنین جایی، آیا ضرورت اجتماعی که نادیده گرفتن آن‌ها، سبب از هم گسستگی و پریشانی و آشفتگی زندگی شهری می‌شود، صدق نمی‌کند.
و اگر بنا باشد در جامعه اسلامی ، به چنین کارهایی دستور داده شود و برای آن‌ها اجازه نامه صادر گردد، با بودن فقیه کامل و دارنده همه خصال، چه کسی جز فقیه می‌تواند سرپرستی این امور را بر عهده بگیرد.
آیا باور کردنی است که شارع مقدس، بر مال اندک کودک بی سرپرست، چنان اهمیت بدهد که در هیچ حال و روزی، به بی سرپرستی آن و از بین رفتن آن راضی نباشد، به سرمایه‌ها و ثروت‌های عمومی جامعه، بی اعتنا باشد، هر کس خواست از آن‌ها بهره ببرد و یا غارت و چپاول کند!
اگر در معنای حسبه و ملاک ناگزیرها و بایستگی‌ها، دقت شود، به آسانی ولایت مطلقه فقیه، یعنی برخورداری از حوزه اختیاری گسترده برای اداره حکومت و جامعه تایید و پذیرفته خواهد شد.
حوزه حسبه، ناچاریها و ناگزیری‌هاست ملاک ناگزیری‌ها و ناچاری‌ها آن است که انجام ندادن آن، سبب آشفتگی و پریشانی نظام، هرج و مرج، ناامنی، تباه شدن حقوق، به هدر رفتن سرمایه‌ها و به خطر افتاءدن ارزش‌ها باشد.
هرجا انجام ندادن کاری، چنین پیامدهایی داشته باشد که شرع و عقل و عقلا به آن راضی نمی‌شوند، قلمرو حسبه، به شمار می‌آید و از باب قدر متیقن، ولایت آن ویژه فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است.
امام خمینی، مبارزه با تبلیغات ضد دین ، مقابله با تهاجم فرهنگی دشمنان اسلام ، و تلاش برای جلوگیری از انحراف عقائد، اخلاق و تربیت جوانان را به عنوان مهم ‌ترین نمونه‌ها و مصداق‌های حسبه مطرح می‌کند.
آقای شیخ جواد تبریزی ، برآوردن رفاه اجتماعی، فراهم سازی زمینه رشد و تعالی فرهنگی را در کنار برقراری امنیت و حفظ مرزهای کشور اسلامی، به عنوان امور حسبیه مطرح می‌کند او، در کتاب‌های فقهی خود، آن گاه که بحث از امور حسبیه، به میان آمده است، مصالح عمومی را جزء امور حسبیه بر شمرده است.
در نتیجه، با اندک دقتی معلوم می‌شود مصالح عمومی، خود جزء نیازهای ناگزیر و بایستگی‌های پرهیز ناپذیرند.
البته ناگزیرها و بایستگیهای عمومی و اجتماعی، نه فردی و شخصی.

استدلال به روش عقلی

[ویرایش]

در چگونگی استدلال به عقل برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، روش‌ها و نگرش‌های گونه گونی وجود دارد.
و دلیل حسبه، که به عنوان یکی از دلیل‌های ولایت مطلقه فقیه روش‌ها و نگرش‌های گونه گونی وجود دارد.
و دلیل حسبه، که به عنوان یکی از دلیل‌های ولایت مطلقه فقیه مورد بررسی قرار گرفت، خود، یک استدلال عقلانی است.
فرق این دو روش در بخش پایانی مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
از آن جایی که از نگاه نگارنده، شاید مهم ‌ترین دلیل ولایت مطلقه فقیه، روش عقلانی باشد، بایسته است پیش از پرداختن به چگونگی استدلال و بیان مقدمات و مبانی آن، یک بحث فشرده‌ای درباره جایگاه عقل در استنباط احکام مطرح شود و به چند نمونه از احکام شرعی که تنها به استناد حکم عقل بیان شده است اشاره کنیم، تا هر چه بهتر و بیش‌تر با سهم و نقش عقل خود در استنباط آشنا شویم.

← جایگاه عقل در استنباط احکام


عقل از منابع و دلیل‌های قطعی احکام شرعی به شمار می‌آید.
در فقه ما، آن گاه که بحث از منابع و دلیل‌های استنباط حکم مطرح می‌شود، در کنار کتاب ، سنت و اجماع ، از عقل به عنوان مدرک حکم یاد می‌شود.
در سراسر باب‌های فقه، بویژه در موارد برخورد ملاک‌ها، مصالح و مفاسد، واجب‌های مقدمی و نظامی و حکم به پیش داشتن اهم بر مهم، برازندگی و درخشش قضاوت‌های عقلی، بیش تر به چشم می‌خورد.
کم نیست مواردی که فقیهان فتوای قاطع روشن به حکمی داده‌اند، در حالی که هیچ مدرک نقلی از آیات ، روایات و یا اجماع به دست نیامده است.
وقتی بحث از مدرک آن حکم می‌شود، استناد به ضرورت، مذاق فقه و حکم عقل می‌کنند.

←← نظر شهید مطهری


شهید مطهری در این باره می‌نویسد:
(...در فقه خودمان، مواردی داریم که فقهاء، ما‌ به‌طور جزم، به لزوم و وجوب چیزی فتوا داده‌اند، فقط به دلیل درک ضرورت و اهمیت موضوع.یعنی با این‌که دلیل نقلی از آیه و حدیث ، به طور صریح و کافی نداریم و همچنین اجماع معتبری نیز در کار نیست، فقهاء از اصل چهارم استنباط؛ یعنی دلیل مستقل عقلی استفاده کرده‌اند. فقهاء در این گونه موارد، از نظر اهمیت موضوع و از نظر آشنأی به روح اسلام که موضوعات مهم را بلاتکلیف نمی‌گذارد جزم می‌کنند که حکم الهی در این مورد باید چنین باشد.مثل آنچه در مسأله ولایت حاکم و متفرعات آن فتوا داده‌اند.)
[۱۳۷] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۱۰۱.

به نظر شهید مطهری اصل لازم و بایسته بودن حکومت اسلامی در عصر غیبت به رهبری فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته و حوزه اختیار فقیه در اداره جامعه و از میان برداشتن برخوردهای حقوقی، اجتماعی، با تکیه بر معیارهای باب تزاحم و اهم و مهم و با استفاده از آیین‌ها و قانون‌های کنترل کننده و حاکم، مانند: لاضرر و لاضرار و...
به طور عمده به استناد حکم قطعی عقلی است که پس از بازشناسی دقیق چگونگی‌ها و رویدادها و درک اهمیت و بایستگی موضوع، فقیه به حکم عقل رای و فتوا صادر می‌کند.
[۱۳۹] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۶.
[۱۴۳] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۰.
[۱۴۴] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۱.

به گونه دقیق، با توجه به این امر مسلم فقهی و اصولی است که بسیاری از فقیهان، ولایت فقیه را بر امور حسبیه، با دید و باورهای گوناگونی به حوزه حسبه دارند، از مقوله‌های بی گفت وگو و روشن فقه قلم داد کرده‌اند قبول ولایت فقیه بر امور حسبیه از دید کسانی که دلیل‌های نیابت عامه را ناتمام می‌دانند، تنها مستند آن حکم عقلی است.

←← نظر آقای خوئی


آقای خوئی در کتاب صوم، پس از بحث درباره حکم حاکم در مورد ثبوت رویت هلال ، به مناسبت، اشاره به بحث قضاء می‌کند و با بررسی فقهی که انجام می‌دهد، نتیجه می‌گیرد:
هیچ دلیل معتبر لفظی از آیات و روایات و نیز اجماع که دلالت کند فقیه در عصر غیبت به مقام قضاء و داوری در میان مردم گمارده شده باشد، نیافتیم.
سپس استدلال به هر یک از مقبوله ابن حنظله و روایت ابی خدیجه را مورد نقد و مناقشه قرار می‌دهد.
مقبوله را از نظر سندی ضعیف می‌شمرد و روایت ابی خدیجه را مخصوص به قاضی تحکیم می‌داند.
با این حال، وی، هیچ گاه فتوا به تعطیلی قضاء و یا واگذاری آن به غیر فقیه نمی‌دهد:
(و ملخص الکلام فی المقام ان اعطإ الامام علیه‌السلام منصب القضاء للعلمإ او لغیرهم لم یثبت بای دلیل لفظی معتبر.
نعم بما انا نقطع بوجوبه الکفأی لتوقف حفظ النظام المادی و المعنوی علیه ولولاه لاختلت نظم الاجتماع لکثره التنازع و الترافع فی الاموال و شبهها من الزواج و الطلاق والمواریث و نحوها والقدر المتیقن ممن ثبت له الوجوب المزبور هو المجتهد الجامع للشرائط فلا جرم یقطع بکونه منصوبا من قبل الشارع المقدس اما غیره فلا دلیل علیه.)
[۱۴۵] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.

چکیده سخن، این که امام مقام قضاء را به فقیه واگذارده باشد، به هیچ دلیل معتبر لفظی، ثابت نشده است.
بله، از آن جایی که حفظ نظام مادی و معنوی مردم در گرو امر قضاءست، و اگر قضاوت نباشد، نظام اجتماعی دچار آشفتگی و پریشانی می‌شود، یقین حاصل می‌شود که قضاء واجب کفایی است.
تنها کسی که به حکم عقل، از باب قدر متیقن، شایستگی سرپرستی مقام داوری را دارد، مجتهد کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است.
بنابراین، یقین حاصل می‌شود که تنها مجتهد کامل، از سوی شارع مقدس به مقام قضاوت برگزیده شده است.
پس، با توجه به اهمیت موضوع، اگر دلیل لفظی از آیات و روایات و حتی اجماع نباشد، فقیه به استناد عقل می‌تواند فتوا به حکم شرعی دهد.
پس فقیه به حکم عقل، شرعا به قضاوت، گمارده شده است.
(والمتحصل من جمیع ما قدمناه لحد الآن.انه لم ینهض لدینا دلیل لفظی معتبر یدل علی نصب القاضی ابتداءا.
وانما نلتزم به من باب القطع الخارجی المستلزم للاقتصار علی المقدار المتیقن.
[۱۴۶] آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۹۱، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
[۱۴۷] آقای خویی،تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۳۸۸-۳۸۹، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .

نتیجه همه بحث‌ها تا به کنون این شد که به نظر ما هیچ گونه دلیل لفظی معتبری بر گمارده شدن فقیه به مقام قضاوت، قائم نشده است.
و با این حال اگر یقین به گمارده شدن فقیه برای قضاء داریم، از باب قطع عقلی است.
اقای خوئی، برابر نظر مشهور فقهاء، ولایت فقیه را بر اقامه حدود در زمان غیبت پذیرفته است و برای ثابت کردن آن، به دو شیوه استدلال می‌کند که با دقت، در می‌یابیم که استدلال وی، به روش عقلی است:
(الاول، ان اقامه الحدود انما شرعت للمصلحه العامه ودفعا للفساد وانتشار الفجور والطغیان بین الناس.وهذا ینافی اختصاصه بزمان دون زمان.ولیس لحضور الامام علیه‌السلام دخل فی ذلک قطعا فالحکمه المقتضیه لتشریع الحدود تقضی باقامتها فی زمان الغیبه کما تقضی بها زمان الحضور.
یکم، فلسفه تشریع حدود و بایستگی اقامه آن، حفظ مصالح عمومی و جلوگیری از فساد و گسترش بی بندوباری در میان مردم است.
و این حکم الهی با این فلسفه اجتماعی، با ویژه ساختن آن به زمانی دون زمانی، ناسازگار است.
زمان حضور امام، به طور قطع، اثری ندارد.
بنابراین روح حاکم بر قانون حدود و فلسفه آن، ایجاب می‌کند که حدود، همواره اجرا شود، خواه زمان حضور یا زمان غیبت.
چنانکه می‌نگرید، وی در استدلال نخست، از دلیل عقل مستقل قطعی سود جسته: اقامه حدود، از نظر شرع ، به حکم عقل واجب است.
(الثانی: ان ادله الحدودکتابا و سنهمطلقه و غیر مقیده بزمان دون زمان.وهذه الادله تدل علی انه لابد من اقامه الحدود، ولکنها لاتدل علی ان المتصدی لاقامتها من هو؟ و من الضروری ان ذلک لم یشرع لکل فرد من افراد المسلمین فانه یوجب اختلال النظام وان لایثبت حجر علی حجر.بل یستفاد من عده روایات انه لایجوز اقامه الحد لکل احد، فاذن لابد من الاخذ بالمقدار المتیقن.والمتیقن هو من الیه الامر وهو الحاکم الشرعی و توید ذلک عده روایات.فان‌ها بضمیمه ما دل علی ان من الیه الحکم فی زمان الغیبه هم الفقهاءتدل علی ان اقامه الحدود الیهم و وظیفتهم.
دوم: دلیل‌هایی که دلالت می‌کنند بر واجب بودن اجرای حدود؛ یعنی آیات و روایات، بی قیدو شرط هستند و به زمانی ویژه نشده‌اند.
و این دلیل‌ها تنها بر بایستگی اقامه حدود دلالت دارند.
و اما نسبت به این‌که چه کسی سرپرست و اجرا کننده حدود باشد، دلالتی ندارند.
و روشن است که اقامه حدود برای هر کسی روا نیست؛ زیرا آشفتگی و پریشانی نظام و هرج و مرج به وجود می‌آید و سنگ روی سنگ بند نمی‌شود.
در اساس، از روایات استفاده می‌شود که هر کس حق ندارد به اقامه و اجرای حدود بپردازد.
بنابراین، باید کسی ولایت اقامه حدود را بر عهده گیرد که شایستگی او برای ما کشف شده باشد و تنها کسی که از باب قاعده قدر متیقن و به حکم قطعی عقل می‌تواند شایسته این مقام باشد، حاکم شرعی است و شایستگی فقیه برای این مقام، مورد تایید روایات است:
روایاتی مانند: و اما الحوادث الواقعه.
واقامه الحدود الی من الیه الحکم.
همراه روایاتی که فقیه را شایسته مقام قضاوت می‌دانند.
این‌ها نتیجه می‌دهند که ولایت بر اقامه حدود در زمان غیبت، در حوزه اختیار و قلمرو کاری فقیه شایسته و دارای ویژگی‌های بایسته است.
در اندیشه فقهی آقای خوئی، حکم عقل بر ثابت بودن مقام ولایت اقامه حدود برای فقیه، چنان یقینی است که در مقام پاسخ گویی به روایاتی که سرپرستی اقامه حدود و قضاء و جمعه را ویژه امام (ع) می دانند، می‌نویسد:
(بر فرض این‌که سند این روایات تمام باشد، با ید در دلالت آن‌ها به گونه‌ای که با حکم قطعی عقل، مبنی بر ولایت فقیه بر حدود، ناسازگاری نداشته باشد.
در مثل، ولایت را معنی کنیم که: اقامه حدود، حکم و جمعه جز برای امام و نماینده خاص و یا عام او، جایز نیست و فقیه را باید نماینده عام او بشماریم.)
در بحث جهاد کتاب منهاج الصالحین، پس از آن‌که جهاد را یکی از ارکان دین اسلام و مایه قوت اسلام و گسترش آن در جهان معرفی می‌کند، آن را همیشگی می‌داند:
(ومن الطبیعی ان تخصیص هذا الحکم بزمان موقت و هو زمان الحضور لاینسجم مع اهتمام القرآن و امره به من دون توقیت فی ضمن نصوصه الکثیره.)
[۱۵۰] آقای خویی، مبانی تکمله المنهاج، ج۱، ص۲۲۷.

طبیعی است که ویژه ساختن این حکم به زمان موقت، مانند روزگار حضور امام (ع) و تعطیلی آن در روزگار دراز غیبت با همه اهمیتی که قرآن به آن داده است، ناسازگار و ناهماهنگ است؛ زیرا در هیچ آیه‌ای قید وارد نشده است.
آن گاه در یک بررسی فقهی چنین نتیجه می‌گیرد:
(واجب بودن جهاد در زمان غیبت برداشته نمی‌شود.و با فراهم بودن زمینه موفقیت، برابر نظر کارشناسان، با اجازه فقیه دارای ویژگی‌های بایسته، انجام آن واجب است.)
و دلیل اعتبار اجازه فقیه را ولایت مطلقه او می‌داند که از کلام صاحب جواهر استظهار کرده و خود نیز این استدلال را دور از حقیقت نمی‌داند.
در شرح سخن صاحب جواهر :
ولایت فقیه بر جهاد ابتدائی، به روش عقلی، که همان قاعده قدر متیقن و قانون حسبه است، استدلال کرده است.
در هر حال، استفاده از روش عقلی برای ثابت کردن حکم شرعی، یک شیوه رایج فقهی است و آنچه از دیدگاه‌های فقهی آقای خوئی نقل شد، از باب نمونه بود و از این گونه استنباط‌های فقهی به استناد حکم عقلی بر اثر شناخت مسائل مورد نیاز و ناگزیر و درک اهمیت موضوع در باب‌های فقه فراوان است.

← نتیجه


آنچه‌ به‌طور فشرده از این بحث مقدمی نتیجه گرفته می‌شود، چند مطلب است.
۱.با نبودن یا نیافتن دلیل لفظی معتبر، مانند: آیات و روایات و یا در اختیار نداشتن اجماع معتبر، فقیه از استنباط ناامید نمی‌شود، بلکه با به کارگیری مبدء و منبع دیگر فقهی به نام عقل، خواه مستقل یا غیر مستقل، می‌تواند به استنباط بپردازد و فتوای قطعی صادر کند.
۲.آنچه فقیه براساس حکم عقل فتوا می‌دهد یک حکم شرعی است؛ زیرا مستند فقیه بر حکم، گاهی آیات، یا روایات و یا اجماع است و گاهی عقل.
در مثل، حکم به ثابت بودن ولایت فقیه می‌شود در شرع، اما به حکم عقل و نه نقل.
در این باره آقای مظفر در بحث مقدمه واجب اصول فقه ، سخنی دارد که شایان دقت است: مقدمه واجب، واجب است در شرع، اما به حکم عقل، نه به حکم نقل.
[۱۵۴] مظفر، اصول فقه، ج۲، ۲۵۹.

۳.این گونه احکام و فتوای مستند به حکم عقل، نمی‌تواند تعبدی باشد، تا قیاس ؛ یعنی سریان دادن حکم از جایی به جایی دیگر، نادرست باشد؛ بلکه در احکام عقلی، حکم معلل به علت و دأر مدار عنوان ویژه است، در مثل، اگر حفظ نظام و جلوگیری از هرج و مرج و فساد، ناشی از نبود سیستم قضاءی و قاضی ، علت باشد که عقل حکم قطعی به بایستگی وجود قضاء و قاضی کند.
و یا برقراری امنیت و ریشه کن ساختن عوامل فساد و تباهی، سبب شود که فقیه، به حکم عقل، فتوا به اقامه و اجرای حدود بدهد.
و یا باور به کوتاه مدت بودن حکم جهاد ابتدائی و ویژه بودن آن به زمان حضور، چون ناسازگار با مزاق شریعت و روح کلی حاکم بر فلسفه احکام الهی است، به این خاطر فقیه به واجب بودن جهاد ابتدائی در زمان غیبت فتوا دهد.
و در همه موارد یاد شده، از باب قدر متیقن به حکم عقل حکم می‌شود که تنها کسی که از نظر شرعی شایسته سرپرستی مقامهاست فقیه عادل آگاه و مدیر و مدبر است.
بنابراین، به حکم همین برهان و روش عقلی، اگر در جایی حفظ نظام و برقراری امنیت و جلوگیری از فساد و هرج و مرج در اندازه بالاتر و گسترده تری مطرح باشد، مانند اصل تشکیل حکومت، به طور قطع فقیه می‌تواند فتوا به بایستگی و واجب بودن آن بدهد و با همان روش عقلی؛ یعنی قاعده قدر متیقن، رای به ولایت فقیه بدهد.
مهم این است که:
فقیه به شناخت بایستگی‌ها و مدرک اهمیت‌ها، برابر نیازهای زمان و مکان اهتمام بورزد.
هر جا در شناخت بایستگی و درک اهمیت موضوعی دقت و کارشناسی شده، با این‌که به اعتقاد خود فقیهان هیچ گونه دلیل لفظی معتبر وجود ندارد، با این حال، به استناد عقل، حکم قطعی داده شده است و حتی اگر نص و دلیل لفظی معتبری بر خلاف در کار باشد، برابر قاعده: (الظاهر لایصادم ولایقاوم البرهان) حکم عقلی را قطعی و در ظاهر دلیل لفظی دست برده‌اند.
با توجه به این واقعیت است که شهید مطهری می‌نویسد:
(فقهاء از این گونه موارد از نظر اهمیت موضوع و از نظر آشنایی به روح اسلام که موضوعات مهم را بلا تکلیف نمی‌گذارد، جزم می‌کنند که حکم الهی در این مورد باید چنین باشد.مثل آنچه در مسأله ولایت حاکم و متفرعات آن فتوا داده‌اند.
[۱۵۵] شهید مطهری، ده گفتار، ص۱۰۱، مقاله اصل اجتهاد در اسلام.
حالا اگر به اهمیت موضوع پی نبرده بودند، آن فتوا پیدا نشده بود.تا این حد به اهمیت موضوع پی برده‌اند، فتوا هم داده‌اند موارد دیگر نظیر این مورد می‌توان پیدا کرد که علت فتوا ندادن، توجه نداشتن به لزوم و اهمیت موضوع است.)
[۱۵۷] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۶.
[۱۵۸] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۸.
[۱۵۹] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۳۸.
[۱۶۰] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۸۶.
[۱۶۱] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۰.
[۱۶۲] شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۱.

از این روی شهید مطهری بر این باور است: شناخت نیازها و چگونگی‌های زمان و شناخت اهم و مهم و درک بایستگی‌ها به اختلاف زمآن‌ها، بر فقهاء واجب است.
با توجه به مطالب یاد شده، باید دید آیا اهمیت نگهداری مال اندک یک کودک بی سرپرست و یا فرد دیوانه و ناپدید شده، از نظر شارع مقدس، بیش تر است (که راضی به نابود شدن آن نمی‌شود) یا نگهداری از سرمایه های بزرگ ملی و ثروتهای کلان عمومی، مانند معادن، نفت ، گاز ، مس ، سنگ و....
آیا مبارزه با کارشکنان و آشوبگران محلی و دست بر زنندگان و پایمال کنندگان و غارتگران بزرگ جهانی و آتش افروزان بین المللی، برقراری عدالت و امنیت بین دو شریک یا یک خانواده ، که بر سر میراث نزاع کرده و یا بر سر دین با هم اختلاف دارند، مهم تر است، یا پدیدآوردن عدالت اجتماعی و پایان دادن به اختلاف‌های عمومی!
آیا باور کردنی است و در خور اسناد به شرع مقدس که شارع مقدس برای سرپرستی دارایی ناچیز چند کودک بی سرپرست و یا دیوانه، کسی را بر گمارده باشد و راضی به رها کردن و تباه شدن آن‌ها نباشد و برای پایان دادن به اختلاف‌های خانوادگی بر سر ارث و مانند آن، برای دوران غیبت، تکلیف را روشن کرده باشد، اما برای حکومت و اداره جامعه و اجرای قانون‌ها و حدود و احکام سیاسی، اقتصادی فرهنگی و نظامی، اهمیتی قأل نباشد و به جریان داشتن و نداشتن آن‌ها بی توجه باشد یا اجرای آن‌ها را بر عهده افراد ناآگاه از اسلام ، غیر متعهد در برابر ارزش‌ها واگذار کرده باشد.
این جاست که اگر هیچ دلیل لفظی و اجماع معتبری پیدا نکنیم و حتی اگر دلیل لفظی برخلاف پیدا شود، به حکم عقل قطعی، براساس روح کلی حاکم بر احکام الهی و شناخت فلسفه دین و آشنایی با مذاق شریعت و ضرورت فقه ، ولایت فقیه را در اداره جامعه، با همه شوون گسترده اش خواهیم پذیرفت و به استواری و بایستگی آن حکم خواهیم کرد، به همان معیار و برهانی که فقهاء به ثابت بودن مقام فتوا و قضاء ولایت حسبه برای فقیه، حکم جزمی کرده‌اند، با این‌که اعتراف دارند دلیل لفظی معتبری وجود ندارد و اگر دلیلی بر خلاف باشد آن را توجیه و تاویل می‌کنند.
این جاست که مبنی و پایه حرف امام خمینی روشن می‌شود که می‌نویسد:(فولایه الفقیه بعد تصور اطراف الفقیه، لیست امرا نظریا یحتاج الی برهان.)
یا می‌گوید:( ولایت فقیه از گزاره‌هایی است که تصور آن موجب تصدیق می‌شود و چندان به برهان احتیاج ندارد.
به این معنی که هر کسی عقاید و احکام اسلام را، حتی اجمالا دریافته باشد، چون به ولایت فقیه برسد و آن را به تصور آورد، بی درنگ تصدیق خواهد کرد و آن را ضروری و بدیهی خواهد شناخت.)
[۱۶۴] امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.

حال وقت آن رسیده است که مبادی و مبانی و مقدمات این حکم فقهی و شرعی که به استناد عقل ثابت شده است، به بوته بررسی نهاده شود:

چگونگی استدلال عقلی

[ویرایش]

در استدلال به دلیل عقلی برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، دو روش معمول است:

← دلیل عقلی در طول ادله دیگر


الف.شماری از فقیهان، دلیل عقلی را در طول روایات، اجماع و دلیل حسبه قرار داده‌اند؛
[۱۶۵] مذاق شریعت و ضرورت فقه، به دلیل عقلی استدلال جسته‌اند.، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام.

از این گروه است محقق اصفهانی در حاشیه مکاسب و آقای بروجردی در بحث نماز مسافر کتاب البدر الزاهر و آقای شیخ جواد تبریزی در ارشاد الطالب.
آقای تبریزی نخست به بررسی روایات پرداخته و آن گاه چنین نتیجه گرفته است:
(فتحصل انه لا دلاله فی هذه الاخبار علی ثبوت الولایه الثابته للنبی والائمه علیهم‌السلام للفقیه.
لا فی زمان حضور هم ولا فی زمن الغیبه.)
[۱۶۶] شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۵.

از بررسی‌های گذشته این نتیجه به دست آمد که این روایات، هیچ گونه دلالتی بر ولایت مطلقه فقیه که از نوع ولایت پیامبر و امام باشد، ندارند.
وی، از اشکال بر روایات و سستی سند و یا دلالت آن‌ها، هیچ گاه نتیجه نمی‌گیرد: فقیه، ولایت مطلقه ندارد، بلکه با طرح یک پرسش به تحقیق یک بحث دقیق عقلی می‌پردازند و با توجه به مذاق شریعت ، روح کلی حاکم بر احکام اسلامی و آموزه‌های دینی، اشکالی مطرح می‌کند و از آن پاسخ می‌دهد:
(با این‌که دین اسلام، عهده دار بیان همه احکام مورد نیاز بشر است و حکومت و مسائلی سیاسی و اجتماعی که پایندان برقراری نظم و امنیت و اجرای عدالت و اقامه حدود الهی و از با اهمیت ‌ترین مباحث اسلامی و نیازهای اجتماعی است، چگونه از نظر عقلی باور کردنی است و با آموزهای دینی سازگار که پیامبر و ائمه (ع) درباره مسأله حکومت و رهبری جامعه در زمان غیبت امام عصر (ع) بیانی نداشته باشند و امت را بدون راهنمأی لازم سرگردان رها کرده باشند؟)
در پاسخ می‌نویسد:
(ناتمامی دلالت روایات بر ولایت مطلقه فقیه، دلیل آن نیست که پیامبر و امام درباره مسأله رهبری و حکومت در زمان غیبت، مردم را بدون تکلیف رها کرده باشند.
ممکن است روشن کردن تکلیف رهبری را در عصر غیبت، به عهده فقهاء گذاشته باشند، زیرا فقهاء با توجه به آشنایی از معیارها و قانون‌های شرعی و آموزهای دینی، به خوبی از عهده ساماندهی و سازمان بخشی امور اجتماع و تشکیل حکومت بر می‌آیند.)
[۱۶۷] شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۶.

بنابراین با نداشتن دلیل معتبر لفظی و یا ناتمامی اجماع و دلیل حسبه، نمی‌توان نتیجه گرفت: اعتقاد به ولایت مطلقه فقیه، بی دلیل است، بلکه دلیل آن همان استفاده از حکم عقل است که به خوبی درک می‌کند که شارع مقدس، یک مسأله با این همه اهمیت را رها نخواهد گذاشت و این مطلب، در سخنان شهید مطهری نیز مورد توجه قرار گرفته است که در بحث جایگاه عقل در استنباط ، سخن در شان را نقل کردیم.

← شیوه امام خمینی


ب. امام خمینی ، در استدلال بر ولایت مطلقه فقیه، شیوه ویژه‌ای را به کار بسته است.
وی، پیش از هر چیز با طرح و بیان یک سلسله مقدمات ضروری و غیر درخور انکار، زمینه حکم قطعی عقلی را بر پابرجایی ولایت مطلقه فقیه فراهم ساخته است.
و پس از ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، با روش عقلی، به روایات و دلیل‌های حسبه پرداخته است.
اکنون ما، با توجه به روش‌های گوناگون عقلی در استدلال بر ولایت مطلقه فقیه، شیوه امام را اصل قرار داده و به بیان آن می‌پردازیم:
امام، با بیان یک سلسله مطالب خدشه ناپذیر و بی گفت وگو به عنوان مبادی و مبانی ولایت مطلقه فقیه، نتیجه می‌گیرد: در دوران غیبت باید حاکمیت و رهبری جامعه را با قلمرو کاری گسترده، به گونه قلمرو کاری پیامبر و امام در اداره جامعه، فقیه بر عهده داشته باشد:

←← جامع بودن اسلام


امام خمینی، بحث ولایت فقیه را به روش عقلی، با تکیه بر روح اسلام و توجه به مذاق شریعت و فراگیری احکام الهی شروع می‌کند:
(هر کس یک نگاه اجمالی به احکام اسلامی و فراگیر بودن آن نسبت به همه شوون جامعه داشته باشد، جامع بودن این را ناگزیر مورد تصدیق قرار خواهد داد.
و حکومت و امور سیاسی و اجتماعی مربوط به رهبری را جزء جدایی ناپذیر بافت اسلام خواهد شمرد.بنابراین، حکومت جزء جدایی ناپذیر احکام اسلامی است.)
(دیانت اسلام در بردارنده و اداره کننده همه نیازهای بشر است، از امور عبادی فردی تا مسائل کلان سیاسی و اجتماعی مورد توجه و اهتمام شارع مقدس قرار داده.)
[۱۷۰] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۹۴، رسائله اجتهاد و تقلید.

(یقین ضروری و صد در صد داریم که پیامبر اسلام همه مسائل مورد نیاز بشر را بیان کرده، حتی ساده ‌ترین و عادی و طبیعی ‌ترین حرکت فردی انسان را از نظر دور نداشته و برای خواب مردم دستور و برنامه داده است، بنابراین، محال است که با اهمیت ‌ترین نیاز اجتماعی بشر را که عبارت از حکومت و رهبری است، رها کرده باشد.)
[۱۷۱] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.


←← بایستگی حکومت


امام خمینی در همه نوشته‌های خود، سعی بسیار دارد که اصل ضرورت، پرهیزناپذیری حکومت را برهانی کند و بر ثابت کردن بایستگی آن چندین دلیل آورده است:
الف.سیره و سنت رسول خدا مبنی بر تشکیل حکومت
اجرای قانون‌ها، برقراری نظامات اجتماعی، اداره امور جامعه، گسیل داشتن نماینده و سفیر، بر گماشتن قاضی ، بستن پیمان و امضإ توافق‌نامه‌ها و پیمان‌های نظامی اقتصادی و سیاسی و سرانجام فرماندهی جنگ.
ب.ماهیت احکام اسلامی
مانند حکم مالیات، بیت المال ، انفال ، خمس ، زکات ، جزیه خراج ، جنگ و جهاد و ده‌ها نمونه دیگر که در ذات و جوهرشان وجود حکومت و تشکیلات نهفته و بدون حکومت جای طرح نداشته‌اند.
ج.تمسک به روایات
از جمله روایت امام رضا (ع) در علل الشرأع که این حکم عقلی و عقلایی بایستگی حکومت را با بیان بسیار زیبا و فراگیر روشن فرموده‌اند:
(انا لانجد فرقه من الفرق ولامله من الملل بقوا و عاشوا الا بقیم و رئیس لما لابد لهم من امر الدین والدنیا.)
[۱۷۲] امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۱۸، موسسه نشر آثار.
[۱۷۴] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.

هیچ گروه و ملتی پیدا نمی‌شود که بدون رهبری بتوانند به زندگی دینی و دنیایی خود ادامه دهند.
بنابراین حکومت و رهبری از بنیادی ‌ترین احکام اسلامی به شمار است و بایستگی آن غیر در خور انکار.
د.جاودانگی اسلام:
اسلام ، برای همه عصرها و زمان‌ها، تا قیام قیامت برنامه دارد.
قانون‌ها، آیین‌ها و معارف آن، نیاز همیشگی بشر است.
احکام آن، هیچ گاه کهنه نمی‌شوند و از دور خارج نمی‌گردند و همیشه در سایه سار ولایت و حکومت ناب اسلامی که نگهدارنده آیین‌ها و قانون‌های اسلامی است، پویا و شاداب و به دور از کهنگی و فرسودگی خواهد ماند، حال اگر کسی حکومت را انکار کند، یعنی اسلام را بدون حکومت بداند، جاودانی اسلام را انکار کرده است:
(حکومت و شوون و امور وابسته به آن، در هیچ حال و شرائطی قابل اهمال و تعطیلی نیست.
انکار ولایت و حکومت، به منزله انکار جاودانگی احکام اسلامی است که بدتر از ادعای نسخ اسلام است.)
[۱۷۶] امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۲۰، موسسه نشر آثار.


←← تاسیس اصل


یکی از مقدمات بحث عقلی امام در استدلال بر ولایت مطلقه فقیه، تاسیس اصل است.
امام همانند همه بزرگان فقه و اصول، به روشنی می‌گوید: اصل اولی آن است که: هیچ کس حق دست یازی در مال و جان و عرض و شوون فردی و اجتماعی دیگران را نداشته باشد.
[۱۷۷] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۱۷۸] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۲۳، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۱۷۹] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.

برخورداری از شوکت و قدرت و امتیازهایی مانند دانش و برتری، به خودی خود، سبب حق ولایت بر دیگران نمی‌شود.
تنها کسانی از این قاعده استثنإ شده‌اند و از دایره اصل خارج که برابر دلیل‌های قطعی از سوی خداوند متعال و یا برگزیدگان او، به چنین مقامی گمارده شده باشند و به ضرورت دینی، برابر دلیل‌های قطعی از قرآن، سنت ، اجماع و عقل ، پیامبراکرم و امامان (ع) به چنین مقامی برگمارده شده‌اند.
==

حکومت در عصر غیبت

[ویرایش]
==
روشن است که با وجود و حضور معصوم (ع) حق هرگونه حاکمیت دینی و رهبری سیاسی و اجتماعی ویژه اوست.
و اما در دوران غیبت، که جامعه از رهبری امام (ع) بی بهره است، اصل وجود و بایستگی حکومت و رهبری کوچک ‌ترین تردید و شبهه ندارد.
امام خمینی، با توجه به مقدمات ضروری بحث، بایستگی وجود حکومت را به حکم عقل و شرع قطعی و غیردرخور تردید می‌داند و این مسأله بی گفت وگو و روشن عقلی را چنین بازگو می‌کند:
(فالضروره قاضیه بان الائمه بعد غیبه الامام (ع) لم یترک سدی فی امر السیاسه بعد تحریم الرجوع الی سلاطین الجور.وهذا واضح بضروره العقل و یدل علیه بعض الروایات.)
با توجه به پرهیز ناپذیری اصل وجود حکومت و ممنوع بودن پذیرش حکومت حاکمان ستم، ضرورت و روشنی دلیل عقلی حکم می‌کند که در دوران غیبت، امت به حال خود رها نشده است و شارع مقدس و پیامبر و امام (ع) تکلیف امور سیاسی و حکومتی امت را روشن کرده‌اند و این مطلب روشن عقلی است که بعضی روایات نیز، بر آن دلالت دارند.
امام در جای دیگر این مطلب مسلم عقلی را مورد تاکید قرار داده است:
(ولایعقل ترک ذلک من الحکیم الصانع.فما هو دلیل الامائمه بعینه دلیل علی لزوم الحکومه بعد غیبه ولی الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف.فهل یعقل من حکمه الباری الحکیم اهمال المله الاسلامیه وعدم تعیین تکلیف لهم؟ او رضی الحکیم بالهرج والمرج واختلال النظام؟)
آیا خردمندانه است که خداوند حکیم، امر حکومت را با همه اهمیتی که دارد، رها بگذارد؟ بنابراین، همان دلیل بایستگی و امامت ، دلیل لزوم حکومت در عصر غیبت ولی امر، عجل الله تعالی فرجه الشریف، است.
آیا عقل می‌پذیرد که خداوند حکیم، امر امت اسلامی را رها بگذارد؟ و در طول دوران غیبت که ممکن است، معاذ الله، به هزآراءن سال به طول انجامد، تکلیف مسلمانان را روشن نکرده باشد؟
یا آن‌که خداوند حکیم، در تمام زمان غیبت، راضی به رواج هرج و مرج و اختلال نظام و ناامنی اجتماعی است؟

←← بایستگی ولایت فقیه


پس از ثابت کردن بایستگی و ناگزیری اصل حکومت و رهبری در جامعه به عنوان مطلب بی گفت وگو و خدشه ناپذیر عقلی و با نبود معصوم (ع) و با عقیده و پایبندی به اصل اولی: کسی حق ولایت بر کسی ندارد، تنها کسی که برابر معیارها و ترازهای عقلی و شرعی، یقین داریم خداوند متعال و پیامبر و امام راضی به حاکمیت اویند، فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است.
بنابراین، اگر از جهت روایات و آیات راه به جایی نبریم و اجماع معتبری در کار نباشد، ناگزیر از حکم قطعی عقلی کمک می‌گیریم و با در نظر گرفتن مقدمات یاد شده، عقل از باب قدر متیقن ادراک و کشف قطعی می‌کند که باید شارع مقدس، راضی به ولایت فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته باشد و او را به ولایت بر گمارده باشد.
هر چند با بیان ویژگی‌های کلی در قالب یک قضیه حقیقیه باشد، در نتیجه، ثابت می‌شود: شارع ، فقیه آگاه و عادل مدیر و مدبر را در دوران غیبت به ولایت گمارده و دلیل این گمارش حکم قطعی عقلی است، با قطع نظر از روایات و یا اجماع.
روشن است، نتیجه مقدمات عقلی بایستگی وجود حکومت، با برخورداری از حوزه گسترده اختیار برای اداره همه شوون اجتماعی است و ناگزیر آنچه ضرورت دارد ولایت مطلقه؛ یعنی قدرت و حق رهبری همه امور اجتماعی، برابر مصالح عمومی است و فقیه ولایت به این معنی را داراست.
نمی‌شود باور کرد که دائره اختیارهای حکومتی پیامبر و امام گسترده تر از حوزه اختیارهای حکومتی فقیه است و چنان‌که در بحث تفسیر ولایت مطلقه نمایانده شد، ولایت مطلقه نسبت به اداره جامعه، در چارچوب مصالح است و از این جهت، فرقی بین حکومت پیامبر، امام با حکومت فقیه وجود ندارد، هر چند در ده‌ها و بلکه صدها جهت دیگر، فقیه قابل قیاس با پیامبر و امام نیست.
بله، در نبود فقیه دارای ویژگی‌های برجسته و بایسته و فراهم نبودن زمینه حاکمیت فقیه، به هر دلیل، اصل پرهیز ناپذیری وجود حکومت در جامعه، به حال خود باقی است.
در چنین زمانی مسأله ولایت عدول مومنان مطرح می‌شود.
چنانکه در نبود مومنان عادل و یا فراهم نبودن زمینه حاکمیت آنان، مومنان فاسق سرپرستی جامعه را به عهده می‌گیرند.
به هر حال اصل عقلی گریزناپذیری وجود حکومت که با بیان دینی بازگو شده است، در هیچ حال، تعطیل بردار نیست:
(لابد للناس من امیر بار او فاجر.)
پس روشن شد آنچه برای فقیه ثابت است، ولایت مطلقه است.
امام خمینی از مقدمات بحث عقلی، ولایت مطلقه را نتیجه گرفته است.
[۱۸۱] امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.

یا:
(حکومت و ولایت بر جامعه قابل کم و کاست نیست تا گفته شود قلمرو حکومت سیاسی و اجتماعی پیامبر و امام گسترده تر از حوزه اختیآراءت فقیه جامع شرائط است.)
[۱۸۲] امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.

زیرا آن بخش که در حوزه ولایت پیامبر و امام قرار دارد، اگر بسته و پیوسته به حکومت و مصالح اجتماعی است، باید در زمان غیبت، در قلمرو ولایت فقیه داخل باشد.
در غیر این صورت، باید بپذیریم که آنچه در اداره جامعه لازم است در زمان غیبت، ترک شده و این، خلاف دلیل‌های گذشته است مگر آن‌که در موردی، با این‌که مورد، مورد حکومت است، لکن دلیل خاص آمده که ویژه پیامبر یا امام است و فقیه حق سرپرستی ندارد.
اگر چنین چیزی با دلیل ثابت شد، پذیرفته می‌شود وگرنه اصل، هر چه از امور حکومتی، در حوزه کاری پیامبر و امام قرار داشته باشد، برای فقیه نیز، ثابت است.

فرق دلیل عقلی با دلیل حسبه

[ویرایش]

در چگونگی استدلال به عقل برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه، چنانکه بحث شد، روش‌ها و نگرش‌های گونه گونی وجود دارد و دلیل حسبه که مورد بررسی قرار گرفت، خود یک استدلال به روش عقلانی است با ناسانی‌ها و فرق‌هایی که بین آن دو وجود دارد.
در هر دو شیوه، ولایت مطلقه فقیه به استناد قاعده عقلی (قدر متیقن) ثابت شد.
با این حال، به نظر می‌رسد میان آن دو فرقها و ناسانیهایی وجود دارد.
دلیل حسبه، از نوع برهان (ان) است و روش عقلی مورد بحث، از نوع برهان (لم).
شرح سخن: در حسبه ، بحث در این است که چون یک سلسله بایستگی‌های غیردرخور تعطیل داریم، مانند جلوگیری از پریشانی و آشفتگی نظام، هرج و مرج و....
بنابراین، باید حکومتی باشد تا آن‌ها را برآورد.
و در یک بینش اسلامی، تنها کسی که به حکم عقل از باب قدر متیقن، یقین داریم شارع راضی به حکومت و رهبری اوست، فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است، اگر وجود داشته باشد.
و اما در روش عقلی مورد بحث، آن گونه که بررسی شد، چنین استدلال می‌شود: چون دین اسلام ، جامع و جاودانه است و برای همه امور فردی و اجتماعی، سیاسی و...نظر و دستور دارد و حکومت را جزء بافت جدایی ناپذیر دین می‌داند، باید شارع مقدس حاکم بگمارد و در عصر غیبت، تنها کسی که یقین داریم شارع او را به حکومت گمارده، فقیه است.

بررسی دیدگاه‌های مخالف

[ویرایش]

شایان توجه است که اصل ولایت فقیه و اعتقاد به گستردگی آن، پیشینه‌ای بس دراز و دیرینه دارد و اندیشه مخالف و یا تردید و اشکال چنان پیشینه‌ای ندارد.
گویا به ناسازگاری برخاستن و یا شبهه افکنی درباره ولایت فقیه به گونه رسمی پس از طرح آن به وسیله فاضل نراقی، پدید آمده باشد.
فاضل نراقی ، مسأله ولایت فقیه را با روشنگری درباره فراخی و گستردگی حوزه آن، در قالب بحث مستقل و برجسته فقهی مطرح کرده و از نخستین کسانی که در برابر تحقیق فاضل نراقی، شبهه افکنده و به گونه رسمی دلیل‌های وی را به نقد کشیده، شیخ انصاری است.

نقد ولایت فقیه

[ویرایش]

بنابراین، به جای پرسش از نقطه شروع بحث ولایت فقیه و اطلاق آن، باید پرسش شود که از چه تاریخی و از سوی چه کسانی ولایت فقیه و اطلاق آن در بوته نقد گذاشته شده است.
اکنون مهم ‌ترین شبهه‌ها و اشکال‌های این گروه را بازگو می‌کنیم:

← اعتبار عصمت و حضور امام درتشکیل حکومت


شاید اشکال شود: دلیل‌هایی برای ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه اقامه شده، پاره‌ای از آن‌ها شرعی اند، مانند روایات اجماع و پاره‌ای عقلی، مانند دلیل اقتضإ، دلیل حسبه و روش عقلانی.
دلیل‌های شرعی؛ یعنی روایات و اجماع ، هیچ کدام درخور استناد و اعتماد نیستند، یا به خاطر ضعف در سند ، اشکال در دلایت و یا از هر دو جهت، اجماع نیز در این مسأله حجت نیست.
و اما دلیل‌های عقلی و قاعده قدر متیقن، بیش تر متکی فرض پذیرش بایستگی تشکیل حکومت است.
شاید به این مطلب اشکال شود و گفته شود: احتمال دارد که ضرورت حکومت و اداره جامعه بر آوردن مصالح عمومی، در صورتی خوشایند شارع مقدس است و شارع راضی به ترک و اهمال آن نیست که امام معصوم، حضور داشته باشد و سرپرستی آن را به عهده بگیرد.
بنابراین، ممکن است ضرورت و بایستگی حکومت و شوون آن، بستگی به وجود امام معصوم و ویژه زمان حضور باشد و در زمان غیبت، بایستگی اجرای آن به دست نیامده و روشن نیست، تا نیاز به سرپرست داشته باشد و سرپرست آن را برابر استدلال عقلی، از باب قدر متیقن، ویژه در فقیه بدانید؟
چه اشکالی دارد پدیدار شدن این گونه امور پسندیده، مانند اقامه حدود، جمعه و سرپرستی حکومت در خارج، بستگی به وجود و حضور معصوم داشته باشد؟ به گونه‌ای که اگر معصوم حضور نداشته باشد، پدیداری آن‌ها در خارج، خوشایند شارع نباشد.
و اگر کسی اشکال کند: بستگی داشتن این امور به حضور معصوم، سبب می‌شود، در طول دوران غیبت، امت اسلامی از آثار و برکت‌های اجرای این گونه احکام محروم بماند.
پاسخ داده می‌شود: مردم و جامعه به سبب غیبت امام (ع) از برکتهای بسیاری بی بهره مانده‌اند که محروم بودن از حکومت اسلامی نیز، از جمله آن محرومیت‌هاست.
چون این گونه محرومیت‌ها ناشی از بی توجهی و کوتاهی خود مردم است، با قاعده لطف و حکمت، هیچ گونه ناسازگاری ندارد.
گویا شیخ انصاری، پس از مناقشه در دلیل‌های ولایت مطلقه فقیه، به این اشکال نظر دارد که می‌نویسد:
(ان علم الفقیه من الادله جواز تولیه لعدم اناطته بنظر خصوص الامام او نأبه الخاص.تولاه مباشره او استنابه ان کان ممن یری الاستنابه فیه.والا عطله فان کونه معروفا لاینافی اناطته بنظر الامام (ع) والحرمان عنه عند فقده کسایر البرکات التی حرمناها بفقده عجل الله فرجه.)
اگر فقیه از دلیل‌های اجتهادی به دست آورد که سرپرستی کارهای پسندیده بستگی به نظر شخص امام و یا نماینده ویژه او نیست و خوشایندی بی قید و شرط دارد، می‌تواند سرپرستی آن‌ها را بر عهده بگیرد، یا به گونه مستقیم، یا دیگری به نیابت از خود بر این کار بر می‌گمارد، اگر بر این نظر باشد که می‌شود این کارها را به نایب واگذارد.
و اما اگر چنین مطلبی را نتوانست از دلیل‌ها به دست آورد، آن کار را تعطیل می‌کند، هر چند تعطیلی آن، مایه بی بهره شدن جامعه و مردم از برکت‌های آن کار خیر باشد؛ زیرا با غیبت امام (ع) ما از برکت‌های بسیاری محروم مانده‌ایم.

←← پاسخ


از این اشکال پاسخ داده شده است، از جمله امام خمینی
[۱۸۴] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۱۸۵] جوادی آملی، ولایت فقیه و رهبری، ج۱، ص۱۶۱.
و آقا جواد آملی
[۱۸۶] جوادی آملی، ولایت فقیه و رهبری، ج۱، ص۱۶۱.
از آن پاسخ داده‌اند.
۱.اگر ستمگران و دشمنان اهل بیت ، سبب غیبت امام زمان شده‌اند، مردمان دوره‌های بعد، بویژه شیعیان و آراءدتمندان حضرت که شب و روز برای ظهور امام (ع) دعا می‌کنند، چه گناهی کرده‌اند و چه نقشی در غیبت دارند، تا سزاوار این محرومیت‌ها باشند.
۲.حال که خود امام (ع) نمی‌تواند‌ به‌طور مستقیم سرپرستی کند و مردم از حکومت و دولت اسلامی به رهبری آن حجت الهی بی بهره‌اند، آیا باید از راهنمأی و هرگونه فیض و برکت آن وجود مقدس نیز بی بهره بمانند و امام بفرماید من شما را به حال خودتان رها می‌کنم و کسی را برای شما به عنوان نماینده معرفی نمی‌کنم! بی بهرگی از این لطف امام (ع) هیچ برهانی ندارد.
[۱۸۷] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
[۱۸۸] امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۶، رسائله اجتهاد و تقلید.

۳.راستی اگر در موردی برابر دلیل معتبر ثابت شد که خوشایندی پدیدار شدن یک حکم و اجرای یک قانون مهم دینی در خارج، بستگی به حضور امام و مباشرت شخص او، یا نأب ویژه او دارد، این را از مواردی خواهیم دانست که از اصل کلی: ولایت مطلقه فقیه در اداره شوون حکومت، بسان ولایت پیامبر و امام خارج و استثنإ شده است، مانند جهاد ابتدائی بنابر یک نظریه.
این مطلبی است که امام و دیگران آن را پذیرفته‌اند.
[۱۹۰] امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۱۱۲، موسسه نشر آثار.

ولکن این مطلب، بیش از یک احتمال نیست؛ زیرا در برابر دلیل‌های قطعی بر بایستگی اجرای کارهای بایسته اجتماعی و مصالح عمومی، به چنین احتمالی توجه نمی‌شود.
بایستگی تشکیل حکومت در هر زمان و در هر حال، برای جلوگیری از پریشانی و آشفتگی و درهم ریختگی اجتماع و رواج هرج و مرج و بی عدالتی و بی قانونی و برقراری امنیت و حفظ حقوق و جان و مال مردم و دلیل پاسداری از عقائد، ایمان ، اخلاق و ارزش‌های دینی و اسلامی، یک قضیه قطعی عقلی است و ویژگی به زمان و مکانی ندارد.
این گونه نگرش به مسأله رهبری در جامعه اسلامی و معصوم بودن را شرط رهبری دانستن که در دوران غیبت، پایبند نبودن به ولایت مطلقه فقیه در پی دارد، پیامدهایی دارد که نمی‌شود آن‌ها را پذیرفت و به آن‌ها گردن نهاد.
شماری از مخالفان به شیعیان تهمت زده‌اند که در فقه آنان، امر به معروف و نهی از منکر و اجرای حدود و تشکیل حکومت، بسته به وجود و حضور معصوم است.
[۱۹۱] ابی حامد محمد غزالی، احیاء العلوم، ج۲، ص۲۷۷، دمشق.

فیض کاشانی ، این تهمت را بر نتافته و در پاسخ نوشته است:
(امر به معروف و نهی از منکر، مانند دیگر احکام ضروری اسلام در هیچ حالی قابل ترک و واگذاری نیستند و حضور امام علیه‌السلام در انجام این گونه واجبات ضروری شرط نیست.
این که شماری گفته‌اند: ما امامیه، واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر را بسته به حضور و اجازه امام می‌دانیم، بهتان به شیعه است که مخالفان شیعه، آن را به شیعه بسته‌اند.)
[۱۹۲] ملامحسن فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۵۰.

بنابراین، تشکیل حکومت، برای اجرای احکام الهی و قیام به مصالح عمومی جامعه بسته به زمان ویژه‌ای نیست.
حق را به حقدار رساندن، جلوگیری از ستم و برقراری امنیت و خلاصه اداره جامعه براساس مصالح عمومی، بسته به وجود امام و مخصوص زمان حضور نیست و قیام به آن‌ها در زمان غیبت واجب است و سرپرستی جاهل و ستمکار حرام و نسبت به ولایت غیرفقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته، دست کم شک و شبهه وجود دارد که اصل نبود ولایت ، ولایت او را نفی می‌کند و در نتیجه جز پذیرش و گردن نهادن به ولایت مطلقه فقیه، راه دیگری وجود ندارد.

← ویژه بودن ولایت مطلقه به فقیه


شماری از فقیهان و صاحب نظران، با این‌که حکومت در زمان غیبت را پذیرفته و مسائل سیاسی، اجتماعی، نظامی و اقتصادی را بسان امور عبادی و اخلاقی، جزء بافت حقیقت دین برشمرده‌اند و در جامعه اسلامی ، حاکمیت را تنها از آن قانون‌ها و آیین‌های الهی می‌دانند، با این حال، بر این باورند هیچ دلیل معتبری نداریم که در زمان غیبت، سرپرستی حکومت ویژه فقیه باشد.
از آیات و اطلاق دلیل‌ها و حکم عقلی استناد می‌شود که: باید این امور به عنوان یک واجب کفایی، برابر معیارهای اسلامی اداره شود.
و به اطلاق دلیل‌های ضرورت حکومت و اجرای احکام الهی، قیدی زده نشده که سرپرستی حکومت، تنها در اختیار فقیه است.
اداره امور اجتماعی و ساماندهی آن‌ها و آنچه با حکومت در پیوند است، در گرو مهارت‌هاست.
و فقاهت فقیه، هیچ امتیازی برای او نسبت به دیگران در امر حکومت به وجود نمی‌آورد.
رشته تخصصی او، همان شناخت احکام الهی و استنباط قانون‌های شرعی است و بر همان اساس در حوزه فتوا و قضاء رای و نظر او حجت و معتبر است و اما اداره جامعه، با همه گستردگی‌ها و حوزه‌هایی که دارد، به مهارت و فن آوریهای ویژه نیاز دارد و نمی‌تواند در انحصار فقیه باشد.
آقای آراکی که به این دیدگاه گرایش دارد، می‌نویسد:
(ان حفظ بیضه الاسلام ودفع المفاسد عن اهله و حفظ نفوسهم و اعراضهم واموالهم، یتوقف علی وجود ذی شوکه کان له ید علی نوع اهل صقع یتمکنون اهل ذلک الصقع فی ظل حمایته ویتعیشون فی فیء کفایته و رئاسته.
والتوقف المذکور فی هذه الاعصار اعنی اعصار الغیبه لاشبهه فیه بل فی زمن الحضور ایضا کذلک.)
[۱۹۳] محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۳.

پاسداری از کیان دین ، جلوگیری از تبهکاری‌ها در بین اهل اسلام و نگهداری جان و شرف و ثروت مسلمانان ، بستگی به رهبری انسان با شرکت و صاحب قدرتی دارد که مردم بتوانند با پشتیبانی‌های او و زیر سایه قدرت و ریاست او، به زندگی آراءم و سالم خود ادامه دهند.
و این نیاز یک پدیده پرهیز ناپذیر در هر زمان و مکانی است.
وی آن گاه با ضروری خواندن این مطلب و اشاره به پاره‌ای از پیامدهای ناگوار حاکم نبودن چنین فردی و نبود چنین سیستم و حکومتی می‌نویسد: ومن الواضح ایضا ان التکلیف بحفظ بیضه الاسلام واداره امور عیش اهله لایختص به صنف دون صنف وطائفه دون طائفه بل المکلف به کل من کان قادرا علی ذلک.و دعوی اختصاصه فی زمن الغیبه بحکام الشرع فانهم منصوبون من قبل السلطان الاصل و نأبون من جنابه.فهم القدر المتیقن للتصدی لهذا الامر دون من سواهم.مدفوعه باطلاق ادله هذه الامور بدون مقید صالح للتقیید لولا القطع بالتعمیم.فاذا فرض قصور ید الحکام وعدم تمکنهم من الخروج عن عهده هذا الامر ووجد فی غیرهم من له استطاعه وعده وعده یتمکن بها من الخروج عن عهده ذلک.فلا مانع من تعین هذا التکلیف علیه.)
[۱۹۴] محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۴.

بسیار روشن است که وظیفه حفظ کیان اسلام و اداره امور زندگی اجتماعی مسلمانان، تنها ویژه گروهی نیست، بلکه هر انسان توانایی دارای چنین وظیفه‌ای است.
اگر کسی ادعا کند: برای سرپرستی این امور، تنها حاکمان شرع ؛ یعنی فقیهان کامل و دارای ویژگی‌های بایسته، شایستگی دارند، به این دلیل که آنان از سوی امام (ع) بر این مقام گمارده شده‌اند و نماینده امام (ع) به شمار می‌روند و تنها ولایت و حکومت آن‌ها مورد خشنودی شارع است و نسبت به حاکمیت دیگران شک و تردید است، این ادعا، به هیچ روی پذیرفته نیست.
اطلاق دلیل‌ها، اجرای این‌ها را می‌طلبد و هیچ دلیلی نیست که سرپرست این امور، باید شخص فقیه باشد.
بنابراین، اگر فقیه دسترسی به حکومت نداشته باشد توان اداره جامعه را نداشته باشد کسی که دارای توان و نیروی کافی برای حکومت است، سرپرستی امور را به عهده می‌گیرد.
با توجه به این‌که شبهه‌های همانند این نظریه امروز با عنوآن‌های گوناگون، در جامعه ما مطرح می‌شود، از خواننده محترم تقاضا می‌شود حوصله بیش تری در دنبال کردن مطلب به خرج دهد، تا حقیقت در این مسأله بسیار با اهمیت بیش‌تر و بهتر روشن شود.
آقای آراکی در ادامه بحث می‌نویسد:
(نعم ما کان شانا للفقیه الجامع للشرائط هو اجرا الحدود والافتاء والقضاء والولایه علی الغیب والقصر.
واین ذلک من تصدی حفظ ثغور المسلمین عن تعدی ایدی الفسقه والکفره واداره امر معاشهم و حفظ حوزتهم و رفع ایدی الکفره عن رووسهم.)
[۱۹۵] محمد علی آراکی، کتاب البیع، ج۲، ص۱۷.

بله آنچه در شان و حوزه رسائلت فقیه دارای ویژگی‌های بایسته است، عبارت است از: اجرای حدود بیان احکام الهی با دادن فتوا و داوری بین مردم و سرپرستی اموال ناپدید شدگان و کودکان بی سرپرست و دیوانگان.
ولکن این مقدار از اختیارها و ولایت کجا و عهده داری حفظ مرزها از دست اندازی دشمنان و اداره امور زندگی اجتماعی مردم و برقراری امنیت و جلوگیری از تجاوز دشمنان کجا.

←← پاسخ


چکیده استدلال بر ویژه نبودن ولایت مطلقه به فقیه این شد که از اطلاق دلیل‌های اجرای احکام الهی بایستگی اداره امور جامعه بر می‌آید که باید این امور اداره و اجرا شود و سرپرست امور، باید برابر معیارهای شرعی رفتار کند و این یک واجب کفایی است که هر فرد توانا و شایسته‌ای می‌تواند به آن قیام کند و دلیل معتبری که بتواند این اطلاق‌ها را به شخص فقیه قید بزند، وجود ندارد.
بنابراین، هر کس با داشتن شایستگی‌های بایسته می‌تواند عهده دار امور اجتماعی شود.
۱.تمسک و استدلال به اطلاق یک دلیل، بستگی دارد بر فراهم بودن مقدمات حکمت و یکی از مقدمات آن است که در مسأله قدر متیقن نباشد و با وجود قدر متیقن، تمسک به اطلاق ناتمام است.
۲. حکومت ، یعنی نقش آفرینی در شوون زندگی فردی و اجتماعی مردم، حکمی است برخلاف اصل.
در حکم بر خلاف اصل، تنها به یقین‌ها و آنچه به یقین دانسته شده، بسنده می‌شود.
در مقوله حکومت که خلاف اصل است، حال قلمرو آن تا کجاست و مورد آن چیست و شخص حاکم باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد، به آنچه به یقین می‌دانیم، بسنده می‌کنیم و نسبت به فرد، مقدار و مورد شک ، همان اصل اولی ملاک و میزان است و تنها کسی که برابر همه ملاک‌ها و دیدگاه‌ها، یقین به خشنودی شارع مقدس درباره رهبری و حاکمیت او داریم، فقیه کامل است و در غیر مورد فقیه، اصل ولایت نداشتن کسی بر کسی، جاری می‌شود.
۳.اقای آراکی برابر سخنی که از وی نقل شد، حوزه ولایت فقیه را از افتاء و قضاء، و به پاره‌ای از امور حسبه، مانند: ولایت بر غیب و قصر، گسترش داده است.
حال پرسش ما این است که به کدام قید معتبر لفظی اطلاق دلیل‌ها را، قید زده و این امور را به فقیه ویژه ساخته است.
آیا جز مذاق شریعت ، ضرورت فقیه و قاعده عقلی قدر متیقن، دلیل دیگری دارد؟
بنابراین، همان دلیلی که ولایت بر امور بایسته‌ای مانند سرپرستی اموال کودکان بی سرپرست و دیوانگان و...را به فقیه ویژه ساخته است، ولایت بر امور اجتماعی و اداره جامعه را نیز به فقیه ویژه می‌سازد و در نتیجه، ولایت را تنها در حوزه اختیار فقیه در می‌آورد و مخصوص به وی می‌گرداند.
در پاره‌ای از بحث‌های پیشین یاد آور شدیم: شماری از فقیهان، دلیل منحصر بودن مقام قضاء را به فقیه دارای تمامی ویژگی‌های بایسته و مجتهد مطلق (بنابر اعتبار اجتهاد مطلق) همین قاعده عقلی قدر متیقن می‌دانند.
۴.از عبارت آقای آراکی استفاده می‌شود: این روش تفکر و طرز نگرش ناشی از رویدادها و بود و هست خارجی است، ایشان همانند شماری دیگر از فقیهان، گویا شوکت و قدرت اجتماعی را برای فقیه قابل دسترسی نمی‌دیده‌اند و هر چند در اشکال اصل قاعده قدر متیقن را برای فقیه انکار می‌کند و آن را خلاف اطلاق دلیل‌ها می‌داند، لکن در هنگام پاسخ گویی اشکال، مدعا را تجربی نمی‌رساند؛ زیرا می‌نویسد:
(...فاذا فرض قصور ید الحکام و عدم تمکنهم من الخروج عن عهده هذا الامر و وجد فی غیرهم من له استطاعه و عده و عده یتمکن بها من الخروج عن عهده ذلک فلا مانع من تعین هذا التکلیف علیه.)
[۱۹۶] محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۴.

هرگاه فرض چنین باشد که دست حکام (فقیهان) از حکومت کوتاه باشد و نتوانند از عهده اداره حکومت برآیند و در میان غیر آنان، کسی پیدا شود که از قدرت و توانایی اداره جامعه برخوردار باشد، اشکال و بازدارنده‌ای نیست که مسوولیت اداره حکومت بر عهده او باشد.
و این مطلب ایشان، امر خدشه ناپذیر و روشنی است؛ زیرا اعتقاد به ویژگی ولایت و اداره حکومت به فقیه در انگاره‌ای است که زمینه و توان انجام این مسوولیت برای فقیه فراهم باشد و در انگاره نبود چنین زمینه و توانی موضوع بحث عوض می‌شود و مسأله ولایت مومنان عادل و مانند آن مطرح می‌شود.

← دیدگاه نظارت


از شبهه های مطرح در مقوله ولایت مطلقه فقیه، نظریه نظارت فقیه به جای ولایت است.
این دیدگاه، با اعتقاد به بایستگی تشکیل حکومت و اداره شوون اجتماعی به حکم عقل، مذاق شریعت و ضرورت فقه، بر این باور است که: نقش فقیه در مجموعه نظام اسلامی نقش نظارتی است.
فقیه، باید بر حسن اجرای امور و سیاستگذاری‌های کلان اجتماعی، نظارت داشته باشد تا از چارچوب معیارهای شرعی خارج نباشد و سرپرستان حکومت و اجراکنندگان، برخلاف آیین‌ها و احکام شرعی عمل نکنند.
و اما درحوزه اجرا و سیاستگذاری، فقیه حق دست یازی و دخالت ندارد.
بنابراین، ولایت فقیه به معنای نظارت است، نه تصرف و دخالت.
جهت روشنگری دقیق این دیدگاه، نخست باید احتمال‌ها و گمان‌بری‌های آن مطرح شود.
آیا هدف از نظارت، برداشتن اصل ولایت از فقیه و ثابت کردن آن برای غیر فقیه است؟ یا هدف، رد ویژه بودن ولایت در فقیه است: یعنی تشکیل حکومت و اداره امور اجتماعی و اجرای احکام الهی ، به عنوان واجب کفایی مطرح است و نباید آن را به بوته فراموشی سپرد و از کنار آن گذشت و انجام این مهم همان گونه که از سوی فقیه ممکن است، از سوی غیر فقیه نیز ممکن است.
و یا آن‌که هدف جداسازی حوزه مسوولیت فقیه از قلمروکاری حاکمان و مجریان است؟
یعنی وظیفه فقیه، تنها بیان احکام، راهنمایی و ارشاد، دست بالا، انتقاد به عملکرد دست اندرکاران اجرایی و حکومتی است و اما در دایره امور حکومتی و سیاستگذاری و اجرا، حق دخالت ندارد.
اگر هدف انگاره نخست است؛ یعنی برداشتن ولایت از فقیه و گذاشتن آن به عهده غیر فقیه، بسیار روشن است که این احتمال، برتری دادن چیزی است که برتری ندارد (ترجیح بلامرجح) بلکه برتری دادن چیزی که برتری ندارد، بر چیزی که برتری دارد؟ زیرا هیچ‌کس ادعا نکرده و اگر هدف انگاره دوم است؛ یعنی رد ویژه بودن ولایت در فقیه و اعتقاد به یکسان بودن فقیه و غیر فقیه در سرپرستی حکومت، پاسخ این شبهه در نقد دیدگاه: ویژه نبودن ولایت فقیه، به شرح بیان و ثابت شد که برابر اصل اولی ولایت نداشتن کسی بر کسی از یک سو و قاعده عقلی قدر متیقن از سوی دیگر، عبارت است از منحصر بودن ولایت مطلقه به فقیه.
و اگر هدف انگاره سوم است؛ یعنی فقیه ولایت دارد؛ اما حق پاپی شدن و دست به کار شدن را در حوزه اجرا ندارد و تنها نظارت و کنترل می‌کند.

←← پاسخ


در اینجا، این پرسش پیش می‌آید: اگر فقیه ارشاد و راهنمایی کرد و در جاهایی به خرده گیری و انتقاد پرداخت ولکن هیات حاکمه، به راهنمایی‌ها، خرده‌گیری‌ها و یادآوری‌های وی، توجهی نکرد و ترتیب اثر نداد، آیا فقیه به رسائلت وظیفه خود عمل کرده است و دیگر رسائلت و وظیفه‌ای ندارد، یا آن‌که در صورت نافرمانی کارگزآراءن و نگه نداشتن معیارهای شرعی و قانونی، فقیه وظیفه دارد دست به کار شود و برابر معیارها و ترازها به برکناری خودسران و نافرمانان و اگر بایسته بود، به برچیدن نهاد و یا سازمان‌های نافرمان و کژ راهه رونده، دست یازد و نیروی شایسته دیگری را جایگزین و سازماندهی جدیدی را سامان دهد.
انگاره نخست، به معنای تن دادن به پیامدهای ناگوار فراوانی چون:
رواج ظلم ، بی عدالتی، حق کشی و سرانجام ناامنی اجتماعی و هرج ومرج است که با هدف ناسازگاری دارد.
و انگاره دوم، پایبندی به ولایت فقیه است؛ زیرا معنای ولایت فقیه آن نیست که شخص فقیه ناگزیر باید به گونه مستقیم و بی میانجی اداره همه امور را بر عهده گیرد.
ولایت به این معنی، نه لازم است و نه ممکن.
فقیه برابر موضوع شناسی و شناخت مصلحت و بازشناسی مصلحت اهم از مهم، هر جا صلاح دید خود سرپرستی را برعهده می‌گیرد و هر جا مصلحت دید، اداره امور را به دیگران وامی گذارد، با حفظ حق نظارت.
مشروعیت هر مدیریت و نهاد اجتماعی و سیاسی در جامعه اسلامی بازگشت به ولایت فقیه می‌کند.
و اگر در سخنان امام خمینی و مسأله نظارت فقیه مطرح شده است، به معنای رد ولایت فقیه و حق نداشتن دخالت در امور اجرایی و...
نیست، همان گونه که شماری پنداشته‌اند.
آنان نظارت را از شوون ولایت می‌دانند.
بنابراین، دیدگاه نظارت فقیه، به معنایی که بیان شد، رویارو و ناسازگار با نظریه ولایت فقیه نیست.
در هر حال، ثابت کردن ولایت فقیه و پایبندی به آن و تفسیر آن به نظارت و هرگونه دست یازی و دخالت، انکار ولایت فقیه است.
با پیامدهای غیر درخور پذیرش.
باور به نظارت در هنگام‌هایی و در حال و روز و پذیرش دخالت در صورت بایسته بودن، همان پذیرش ولایت است.
در نتیجه، دیدگاه نظارت حقیه، بنا به تفسیر خاصی که بعضی از آن آراءده می‌کنند، هیچ پایه و مبنای علمی درخور پذیرشی ندارد.

← محدود بودن توانایی‌های فقیه


از شکال‌هایی که به ولایت مطلقه فقیه گرفته شده، آن است که: حکومت و اداره جامعه با میدان بسیارگسترده و بازی که دارد جز با برخورداری از توانایی‌ها و فن‌آوری‌های بسیار، در زاویه‌های گوناگون اجتماعی، نه پیاده شدنی است و نه درخور دسترسی.
اداره امور فرهنگی، سیاسی، اقتصادی، نظامی تسلیحاتی، بهداشتی درمانی، شناسائی عوامل بازدارنده مانند: فقر ، بیکاری ، گرانی، هرج ومرج و... مبارزه برنده و همه سویه با آن، نیازمند نیروهای کارامد و فن آور است.
سازماندهی شرکت‌ها، سازمان‌ها، نهادها، صنایع و مهار تورم ، کنترل واردات و صادرات، پیوند‌ها و گسست‌های بین المللی در زمینه‌های گوناگون: سیاسی، فرهنگی، تجاری و صدها پدیده مهم اجتماعی دیگر، تنها بازداشتن دانشها و تجربه های ویژه و فن آوری‌های بالای انسانی، ممکن است.
روشن است که فقیه با همه فقاهت و آگاهی‌های اسلامی و دینی، نمی‌تواند در همه رشته‌های یاد شده، دانش کافی و تجربه لازم را داشته باشد.
آشنایی و اداره این گونه امور از عهده فقیه خارج است، بنابراین، چگونه می‌توان به ولایت مطلقه فقیه و رهبری اجتماعی او در همه عرصه‌ها پایبند شد؟
فقیه از آن جهت که فقیه است و دارای توانایی استنباط و آشنای با مبانی اسلام، در دایره تخصص خود اگر رای و نظری داد حجت است؛ از این روی درحوزه فتوا و قضاء، ولایت از آن فقیه است و اما در دیگر زمینه‌ها، او تخصصی ندارد تا ولایت داشته باشد.
[۱۹۷] حاشیه اصفهانی، محقق آخوند و ایروانی بر مکاسب، ج۱، ص۲۱۲.

از این روی شماری از صاحب نظران حکومت مومن کارامد و انسان شایسته را مطرح و پیشنهاد کرده‌اند.

←← پاسخ


به این دیدگاه، اشکال‌های بسیاری وارد است، از جمله:
۱.باید توجه داشت فقیهی ولایت مطلقه دارد و می‌تواند رهبری جامعه را به عهده بگیرد که دارای همه ویژگی‌های بایسته است.
یعنی او افزون بر برخورداری از فقاهت و عدالت ، دارای بینش دقیق سیاسی اجتماعی، آگاه به نیاز زمان و مکان، مدیر و مدبر و...است.
ادعا این است که با فرض وجود چنین فقیهی، ولایت و رهبری جامعه، تنها زیبنده و شایسته اوست و اما اگر چنین فقیهی وجود نداشته باشد و یا به هر دلیل زمینه حکمرانی و رهبری او فراهم نباشد، از آن جهت که تشکیل حکومت پرهیز ناپذیر است و باید کسی سرپرست آن شود، نوبت به عدول مومنان، یعنی دیدگاه مومن کارامد می‌رسد.
واین مطلبی است بی گفت وگو که در فقه مورد پذیرش قرار گرفته و حرف تازه‌ای نیست.
ولکن باید دقت کردکه ولایت مومن کارامد، با فرض نبود فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است.
وشاید این گونه شبهه ها، ناشی از بی دقتی در پیرامون مسأله باشد.
در کلام شماری از شارحان مدقق مکاسب نیز، این اشتباه به چشم می‌خورد.
و ولایت عدول مومنین، در عرض و ردیف ولایت فقیه پنداشته شده و از اصل اولی ولایت نداشتن کسی بر کسی غافل مانده‌اند.
[۱۹۸] شهیدی، هدایه الطالب الی اسرائر المکاسب، ج۱، ص۳۳۰.

با توجه به اصل ولایت نداشتن کسی بر کسی، تنها کسی از این اصل خارج شده است که دلیل قطعی بر ولایت او قائم شده باشد.
و تنها کسی که به حکم دلیل قطعی عقلی از باب قدر متیقن، از اصل ولایت نداشتن کسی برکسی خارج شده، فقیه کامل و دارای ویژگی‌های بایسته است.
با وجود او، ولایت هیچ‌کس پذیرفته نیست، مگر با اجازه او.
۲.اگر مراد از شایستگی و مدیریت رهبری آن باشد که رهبر جامعه باید در همه رشته‌ها صاحب نظر و دارای مهارت‌های بالا باشد و حتی در مسائل اقتصادی، راه و ترابری راهنمایی و رانندگی، مهندسی و شهرسازی، آب ، برق ، گاز ، نفت ، پتروشیمی، صنعت هواپیماسازی، تسلیحات و...سخنی است به دور از خرد و از سر ناآگاهی و ناآشنایی به مسائل حکومتی.
روشن است که در هیچ جای دنیا چنین رهبری وجود ندارد و در هیچ نظام سیاسی، مهارت و فن آوری در همه رشته‌ها، از ویژگی‌های رهبران به شمار نیامده است.
و رهبری مورد پیشنهاد این دیدگاه نیز، هیچ گاه نمی‌تواند در همه رشته‌ها، صاحب نظر و دارای تخصص باشد.
آنچه شرط رهبری یک جامعه شمرده می‌شود، توانایی مدیریت و سازماندهی و اداره حکومت و جامعه است.
در هیچ حکومتی و سیستم سیاسی در دنیا، مدیریت به مباشرت مستقیم اداره امور تفسیر نشده است.
مدیریت؛ یعنی توانایی اداره، آشنای به مسائل، دانش تحلیل دقیق مسائل سیاسی، آگاه به نیازهای زمان، آشنایی با آفت‌ها و خطرها و راه رویارویی با آن‌ها، دشمن شناسی، برخوردار از بینش بالای سیاسی، اجتماعی و حکومتی.
توانایی سازماندهی، بسیج نیروها، به کارگیری انسان‌های خلاق و...رهبری برخوردار از مدیریت و توآن‌های لازم، می‌تواند دستگاههای اداری، سیاسی، قضاءیی، قانونی و اجرای را با روش‌های سنجیده به نیروهای شایسته و کارامد و با تجربه و دانش، واگذارد و خود نیز با اشراف و نظارت دقیق مستقیم و یا غیر مستقیم، همه چیز را به بهترین وجه، زیر کنترل داشته باشد.
در صورت لزوم و صلاح دید، با استناد از شور با کارشناسان سازمانی را براندازد و نیرویی را از کار برکنار کند، سازمان‌های جدیدی را پی بریزد و در هدایت و رهبری جامعه از نیروهای میلیونی مردمی بهنگام نیاز، استفاده کند و....بی گمان، فقیه می‌تواند از چنین مدیریتی برخوردار باشد و فرض مسأله و موضوع بحث در ولایت مطلقه فقیه چنین فردی است.

خلاصه سخن

[ویرایش]

دیرینگی و دراز پیشنگی ولایت فقیه و در جاهایی ریشه دار بودن ولایت مطلقه فقیه، از لابه لای کتاب‌ها و متن‌های کهن و دیرین سال فقهی شیعه به دست می‌آید.
بحث و گفت وگو درباره نیابت عامه و ولایت مطلقه فقیه دارای تمامی ویژگی‌ها، در عصر غیبت و برخورداری او از همه وظیفه‌ها و اختیارهایی که پیامبر و امام (ع) در رهبری دینی و سیاسی جامعه از آن‌ها برخوردارند، از گزاره‌هایی است که هماره در فقه مطرح بوده ولکن این مسأله مهم و حیاتی در طول تاریخ دو نقطه عطف بزرگ دارد:
نخست در سال‌های پایانی سلطنت قاجاریان که به دست فقیه توانا، ملا احمد فاضل نراقی به عنوان یک بحث مستقل علمی و فقهی، مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت و او در عائده ۵۴ از کتاب ارزشمند عوائد، ولایت مطلقه فقیه را به گونه روشن و با تکیه بر دلیل‌های ویژه، استوار کرد و پس از ایشان، بحث و بررسیها به موافقت و مخالفت مسأله، روز به روز، او به فزونی گذاشت، شیخ انصاری ، شاید نخستین کسی باشد که درباره دلیل‌های روایتی ولایت مطلقه فقیه القای شک کرده است.
و بار دیگر در این روزگار است که اصل ولایت مطلقه فقیه، به همت والا و پشتکار ستودنی حضرت امام خمینی افزون بر استوار ساختن مبانی علمی و فقهی آن، به عنوان یک نظام سیاسی و اجتماعی نهادینه شد و‌ به‌طور عملی و رسمی مدیریت سیاسی جامعه را به دست گرفت.
در مسأله ولایت مطلقه فقیه، دو دیدگاه مهم وجود دارد: پذیرفتن و نپذیرفتن.
۱.گروهی که آن را پذیرفته‌اند، برای استوار سازی مبانی علمی آن از راه و روش‌های گوناگونی بهره برده‌اند که مهم ‌ترین و اساسی ‌ترین آن‌ها عبارت است از: روایات ، اجماع ، حسبه و دلیل عقل .
به نظر ما، مهم ‌ترین دلیل برای ولایت مطلقه فقیه، همان روش عقلی است که به چندین گونه در خور بیان است: دلیل اقتضإ دلیل حسبه و روش عقلانی.
۲.گروهی که آن را نپذیرفته‌اند، مهم ‌ترین تلاش آنان، سست کردن پایه‌های دلیل‌هایی است که بر ولایت مطلقه اقامه شده و از این راه و با استفاده از اصل ولایت نداشتن کسی بر کسی، ولایت مطلقه را رد کرده‌اند.
ولکن در مقاله ثابت شد که نظر مخالفان بیش تر، به دلیل روایی مسأله است و درباره روش‌های دیگر، بویژه عقل، بحث نکرده‌اند، تا نظر به پذیرش در رد آن بدهند و شیخ انصاری، که نظر مخالف دارد، نظر به روایات دارد، آن هم به عنوان یک نظریه اجتهادی که می‌نویسد: ثابت کردن ولایت مطلقه فقیه از راه روایات مورد نظر، دشوار است.
و این مقدار از بحث، هیچ گونه دلالتی بر انکار اصل ولایت مطلقه ندارد؛ زیرا ممکن است فقیهی دلالت همین روایات را بر حسب اجتهاد خود تمام بداند و یا از راه‌های دیگری برای ثابت کردن مسأله استدلال کند، همان گونه که امام خمینی، نخست به عقل، با مقدماتی که مطرح شد، استدلال می‌جوید و آن گاه به راه‌های دیگر می‌پردازد.
گروهی از کسانی که در روزگار ما به مخالفت با مسأله برخاسته‌اند هیچ دلیل درخور پذیرشی بر رد آن اقامه نکرده‌اند.
تنها یک سلسله شک و شبهه‌هایی در افکنده‌اند که هیچ‌کدام در رد اصل ولایت مطلقه کاربردی ندارند، بلکه بیش‌تر بازگشت به منحصر نبودن آن در فقیه دارند که این شبهه‌ها مطرح و نقد شدند.
باری به نظر ما، اگر فقیه کامل و دارای تمامی ویژگی‌ها وجود داشته باشد، ولایت مطلقه ویژه اوست.
و جور حکومت در عصر غیبت و بایستگی اداره امور اجتماعی برابر معیارها و ترازهای اسلامی و با توجه به اصل پذیرفته شده عقلی و شرعی: ولایت نداشتن کسی بر کسی به حکم عقل قطعی این مسأله یک مسأله روشن و بی گفت وگو اسلامی و شرعی است و چنان‌که از نوشته‌های امام استفاده می‌شود، مسأله ولایت فقیه، با توجه به اطراف و مقدمات آن، یک مقوله انکار ناپذیر است.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن کریم.
(۲) شیخ مفید، المقنعه، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.
(۳) شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
(۴) شهید ثانی، شرح اللمعه الدمشقیه.
(۵) شیخ طوسی، النهایه فی مجرد الفقه والفتاوی، دارالکتاب العربی، بیروت.
(۶) قاضی ابن براج، مقدمه و تصحیح مدیر کاظم نشانه چی، شرح جمل العلم والعمل، انتشارات دانشگاه مشهد.
(۷) سلار، المراسم فی الفقه الامامی، منشورات الحرمین.
(۸) ابن حمزه، الوسیله الی نیل الفضیله، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
(۹) محقق کرکی، رسائل المحقق الکرکی، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
(۱۰) محقق اردبیلی، مجمع الفائده والبرهان.
(۱۱) شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، انتشارات اسلامی، قم.
(۱۲) ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
(۱۳) شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، چاپ تبریز.
(۱۴) شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، انتشارات اسلامی.
(۱۵) شیخ مرتضی انصاری، کتاب الزکاه، چاپ شده در (تراث الشیخ الاعظم)، کنگره شیخ انصاری.
(۱۶) الخراجیات، در بردارنده رسائله های: محقق کرکی، اردبیلی، قطیفی و شیبانی، انتشارات اسلامی، قم.
(۱۷) سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی، العناوین، انتشارات اسلامی، قم.
(۱۸) سید محمد آل بحرالعلوم، بلغه الفقیه.
(۱۹) آخوند خراسانی، حاشیه بر مکاسب، وزارت ارشاد.
(۲۰) آخوند خراسانی، کفایه الاصول.
(۲۱) میرزای نائینی، گردآورده شیخ موسی خوانساری، منیه الطالب.
(۲۲) میرزای نائینی، گردآورده شیخ محمد تقی آملی، المکاسب والبیع، انتشارات اسلامی.
(۲۳) میرزای نائینی، تنبیه الائمه و تنزیه المله، با پاورقی آقای طالقانی.
(۲۴) شهیدی، هدایه الطالب الی اسرائر المکاسب.
(۲۵)جوادی آملی، ولایت فقیه و رهبری.
(۲۶) امام خمینی، کشف الاسرائر.
(۲۷) امام خمینی، کتاب البیع.
(۲۸) امام خمینی، الرسائل، رسائله اجتهاد و تقلید.
(۲۹) امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.
(۳۰) شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان.
(۳۱) شهید مطهری، امامت ورهبری.
(۳۲) شهید مطهری، ده گفتار.
(۳۳) شهید مطهری، نظام حقوق زن در اسلام.
(۳۴)میرزا حبیب الهن رشتی، القضاء.
(۳۵) شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، دار احیاء التراث العربی، بیروت.
(۳۶) علائمه شیخ حسین امینی، الغدیر، بیروت.
(۳۷) مجله فقه، مقاله ولایت فقیه از دیدگاه شیخ انصاری.
(۳۸) مجله حوزه.
(۳۹) آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .
(۴۰) آقای خویی، مستند العروه الوثقی، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
(۴۱) آقای، خویی، مبانی تکمله المنهاج.
(۴۲) آقای خویی، منهاج الصالحین.
(۴۳) سید عبدالحسین لاری، التعلیق علی المکاسب.
(۴۴) صبحی صالح، نهج البلاغه.
(۴۵) سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی.
(۴۶) سید محسن حکیم، نهج الفقاهه.
(۴۷) حاشیه اصفهانی، محقق آخوند و ایروانی بر مکاسب.
(۴۸) ابی حامد محمد غزالی، احیاء العلوم، دمشق.
(۴۹) مظفر، اصول فقه.
(۵۰) شیخ محمد هادی معرفت، ولایت فقیه.
(۵۱) مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام.
(۵۲) ابی الحسین احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه.
(۵۳) راغب اصفهانی، مفردات.
(۵۴) ملامحسن فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع.
(۵۵) ابن اخوه، معالم الغربه، مقدمه، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم.
(۵۶) شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب.
(۵۷)محمد علی آراکی، کتاب البیع.
(۵۸) محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. صبحی صالح، نهج البلاغه، ج۲، ص۴۷.
۲. شیخ مفید، المقنعه، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.
۳. شیخ مفید، المقنعه، ج۱، ص۸۱۱، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.    
۴. شیخ مفید، المقنعه، ج۱، ص۶۷۵-۶۷۶، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.    
۵. شیخ مفید، المقنعه، ج۱، ص۲۵۲، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.    
۶. شیخ مفید، المقنعه، ج۱، ص۲۵۲، انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین قم.    
۷. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۵، ص۴۲۱-۴۲۲، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۸. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۱۷۳.    
۹. شیخ طوسی، النهایه فی مجرد الفقه والفتاوی، ج۱، ص۳۰۱، دارالکتاب العربی، بیروت.    
۱۰. قاضی ابن براج، مقدمه و تصحیح مدیر کاظم نشانه چی، ج۱، ص۲۷۰، شرح جمل العلم والعمل، انتشارات دانشگاه مشهد.
۱۱. سلار، المراسم فی الفقه الامامی، ج۱، ص۲۶۱، منشورات الحرمین.
۱۲. ابن حمزه، الوسیله الی نیل الفضیله، ج۱، ص۲۰۹، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
۱۳. محقق اردبیلی، مجمع الفائده والبرهان، ج۱۲، ص۱۸.    
۱۴. شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۹۴، انتشارات اسلامی، قم.
۱۵. شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۴۱۹-۴۲۰، انتشارات اسلامی، قم.
۱۶. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۵، ص۴۲۵، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۱۷. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ص۵۲۹، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۱۸. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ص۵۴، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۱۹. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۲۰. الخراجیات، در بردارنده رساله‌های: محقق کرکی، اردبیلی، قطیفی و شیبانی، انتشارات اسلامی، قم.
۲۱. محقق کرکی، رسائل المحقق الکرکی، ج۱، ص۱۴۲، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.    
۲۲. شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۹۲، انتشارات اسلامی، قم.
۲۳. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۲۹، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۲۴. سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی، العناوین، ج۲، ص۵۶۲، عنوان۴۷، انتشارات اسلامی، قم.    
۲۵. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۱۸۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۲۶. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۱۷۸، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۲۷. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۵۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۲۸. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۵۹، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۲۹. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۶۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.    
۳۰. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۹۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۱. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۴۲۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۲. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۲، ص۳۳۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۳. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۲، ص۲۹۵-۲۹۱، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۴. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۳، ص۳۱۵-۳۱۶، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۵. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۳۹، ص۲۶۲-۲۶۳، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۶. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۵، ص۴۲۵، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۷. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۱۲۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۸. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۳۹۴، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۳۹. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۲۱، ص۳۹۷، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۴۰. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۴۰، ص۴۸-۶۲، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۴۱. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۴۲. سید محمد آل بحرالعلوم، بلغه الفقیه، ج۳، ص۲۲۱.    
۴۳. آخوند خراسانی، حاشیه بر مکاسب، ج۱، ص۹۲، وزارت ارشاد.
۴۴. میرزای نائینی، منیه الطالب، ج۱، ص۳۲۵، گردآورده شیخ موسی خوانساری.
۴۵. میرزای نائینی، گردآورده شیخ محمد تقی آملی، المکاسب والبیع، ج۲، ص۳۳۲، انتشارات اسلامی.    
۴۶. امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۱۸۶.
۴۷. امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۲۳۲.
۴۸. امام خمینی، کشف الاسرائر، ج۱، ص۲۲۳.
۴۹. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۵۹.    
۵۰. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۵۱. شیخ جعفر کاشف الغطا، کشف الغطإ عن وجه مبهمات شریعه الغرإ، ج۱، ص۳۷، انتشارات اسلامی، قم.
۵۲. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰-۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
۵۳. شیخ مرتضی انصاری، فرائد الاصول، ج۱، ص۴۹، انتشارات اسلامی.
۵۴. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۵۵. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.
۵۶. امام خمینی، الرسائل، ج۱، ص۱۰۵، رسائله اجتهاد و تقلید.
۵۷. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۹۵.
۵۸. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۴۷.    
۵۹. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۶۰. احزاب/سوره۳۳، آیه۶.    
۶۱. احزاب/سوره۳۳، آیه۳۶.    
۶۲. نور/سوره۲۴، آیه۶۳.    
۶۳. نساء/سوره۴، آیه۵۹.    
۶۴. مائده/سوره۵، آیه۵۵.    
۶۵. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۷، ص۵۵۱، باب۳، دار احیاء التراث العربی، بیروت.    
۶۶. علائمه شیخ حسین امینی، الغدیر، ج۱، ص۱۴، بیروت.
۶۷. علائمه شیخ حسین امینی، الغدیر، ج۱، ص۱۵۸، بیروت.    
۶۸. شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج۱۸، دار احیاء التراث العربی، بیروت.
۶۹. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۷۰. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۷۱. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۳، چاپ تبریز.
۷۲. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۹۴-۹۹، رسائله اجتهاد و تقلید.
۷۳. مجله فقه، مقاله ولایت فقیه از دیدگاه شیخ انصاری، ج۱، ص۲۶.
۷۴. مجله فقه، مقاله ولایت فقیه از دیدگاه شیخ انصاری، ج۱، ص۳۳.
۷۵. مجله حوزه، ج۱، ص۸۵-۸۶.
۷۶. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۳، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .
۷۷. سید عبدالحسین لاری، التعلیق علی المکاسب، ج۴، ص۱۵۴.
۷۸. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۸۸.    
۷۹. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۸۹.    
۸۰. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۹۷.    
۸۱. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴-۱۵۵، چاپ تبریز.
۸۲. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴-۱۵۵، چاپ تبریز.
۸۳. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۰، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
۸۴. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۳، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
۸۵. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۵، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، .
۸۶. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۸۷. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۹۷، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۸۸. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۲۱، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۸۹. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۵۹.    
۹۰. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۸، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۹۱. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۷، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۹۲. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۴، ص۱۴۲، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۹۳. میرزای نائینی، گردآورده شیخ محمد تقی آملی، ج۲، ص۳۳۶، المکاسب والبیع، انتشارات اسلامی.    
۹۴. میرزای نائینی، گردآورده شیخ محمد تقی آملی، ج۲، ص۳۳۹، المکاسب والبیع، انتشارات اسلامی.    
۹۵. شیخ مرتضی انصاری، کتاب الزکاه، ص۳۵۶، چاپ شده در (تراث الشیخ الاعظم)، کنگره شیخ انصاری.    
۹۶. سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی، ج۹، ص۳۱۵.    
۹۷. میرزا حبیب الهن رشتی، القضاء، ج۱، ص۴۸-۴۹.
۹۸. آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۴۱۸-۴۲۰، تنقیح العروه الوثقی.
۹۹. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۱، ص۸۸-۹۱، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۱۰۰. آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۴۲۰-۴۲۴، تنقیح العروه الوثقی.
۱۰۱. آقای خویی، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی، ج۱، ص۳۵۶-۳۵۳، تنقیح العروه الوثقی.
۱۰۲. سید محسن حکیم، نهج الفقاهه، ص۳۲۰.    
۱۰۳. محقق اردبیلی، مجمع الفائده والبرهان، ج۱۲، ص۱۸.    
۱۰۴. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۴، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۰۵. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۱۶۷.
۱۰۶. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.
۱۰۷. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.
۱۰۸. آخوند خراسانی، کفایه الاصول، ج۲، ص۹۴-۹۵.
۱۰۹. محقق اردبیلی، مجمع الفائده والبرهان، ج۱۲، ص۲۸.    
۱۱۰. محقق کرکی، رسائل المحقق الکرکی، ج۱، ص۱۴۲، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.    
۱۱۱. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۱، ص۵۳۶، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۱۱۲. سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی، ج۲، ص۵۶۳، عنوان۴۷، العناوین، انتشارات اسلامی، قم.    
۱۱۳. شیخ محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج۱۶، ص۳۶۰، دار احیاء التراثالعربی، بیروت.
۱۱۴. حاشیه اصفهانی، محقق آخوند و ایروانی بر مکاسب، ج۱، ص۲۱۲.
۱۱۵. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۵، چاپ تبریز.
۱۱۶. سید میرعبدالفتاح حسینی مراغی، العناوین، ج۲، ص۵۶۳، انتشارات اسلامی، قم.    
۱۱۷. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .
۱۱۸. سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی، ج۸، ص۴۶۰.    
۱۱۹. میرزای نائینی، گردآورده شیخ محمد تقی آملی، ج۲، ص۳۳۴-۳۳۵، المکاسب والبیع، انتشارات اسلامی.    
۱۲۰. آقای خویی،تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۱، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
۱۲۱. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۱۲۲. آقای خویی، تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۴۲۲، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی.
۱۲۳. سید محسن حکیم، مستمسک العروه الوثقی، ج۹، ص۳۱۵.    
۱۲۴. شیخ محمد هادی معرفت، ولایت فقیه.
۱۲۵. مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام، ج۷، ص۴۷۴و۴۷۷و۴۷۸.
۱۲۶. ابی الحسین احمد بن فارس بن زکریا، ج۲، ص۶۰، ماده حسب، معجم مقاییس اللغه.
۱۲۷. راغب اصفهانی، مفردات، ماده حسب.    
۱۲۸. ملا احمد فاضل نراقی، عوائد الایام، ج۵۴، ص۳۶۵، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم.
۱۲۹. شیخ مرتضی انصاری، المکاسب، ص۱۵۴، چاپ تبریز.
۱۳۰. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۹۷.    
۱۳۱. ملامحسن فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۵۰.
۱۳۲. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، بحث امر به معروف و نهی از منكر.
۱۳۳. ابن اخوه، معالم الغربه، مقدمه، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی قم.
۱۳۴. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۹۷.    
۱۳۵. میرزای نائینی، تنبیه الائمه و تنزیه المله، با پاورقی آقای طالقانی.
۱۳۶. شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۶.
۱۳۷. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۱۰۱.
۱۳۸. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۱، ص۱۰۴.    
۱۳۹. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۶.
۱۴۰. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۸.    
۱۴۱. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۳۸.    
۱۴۲. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۸۶.    
۱۴۳. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۰.
۱۴۴. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۱.
۱۴۵. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۸۸، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۱۴۶. آقای خویی، مستند العروه الوثقی، ج۲، ص۹۱، گردآورده شیخ مرتضی بروجردی.
۱۴۷. آقای خویی،تنقیح العروه الوثقی، ج۱، ص۳۸۸-۳۸۹، گردآورده میرزا علی آقا غروی تبریزی .
۱۴۸. آقای خویی، مبانی تکمله المنهاج، ج۱، ص۲۲۴.    
۱۴۹. آقای خویی، مبانی تکمله المنهاج، ج۱، ص۲۲۵-۲۲۶.    
۱۵۰. آقای خویی، مبانی تکمله المنهاج، ج۱، ص۲۲۷.
۱۵۱. آقای خویی، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۶۳.    
۱۵۲. آقای خویی، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۶۵.    
۱۵۳. آقای خویی، منهاج الصالحین، ج۱، ص۳۶۶.    
۱۵۴. مظفر، اصول فقه، ج۲، ۲۵۹.
۱۵۵. شهید مطهری، ده گفتار، ص۱۰۱، مقاله اصل اجتهاد در اسلام.
۱۵۶. شهید مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، ص۱۰۴.    
۱۵۷. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۶.
۱۵۸. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۲۸.
۱۵۹. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۳۸.
۱۶۰. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۸۶.
۱۶۱. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۰.
۱۶۲. شهید مطهری، اسلام و مقتضیات زمان، ج۲، ص۹۱.
۱۶۳. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۵۹.    
۱۶۴. امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.
۱۶۵. مذاق شریعت و ضرورت فقه، به دلیل عقلی استدلال جسته‌اند.، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی امام.
۱۶۶. شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۵.
۱۶۷. شیخ جواد تبریزی، ارشاد الطالب فی التعلیق علی المکاسب، ج۳، ص۳۶.
۱۶۸. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۵۹.    
۱۶۹. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۰.    
۱۷۰. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۹۴، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۷۱. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۷۲. امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۱۸، موسسه نشر آثار.
۱۷۳. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱.    
۱۷۴. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۷۵. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱.    
۱۷۶. امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۲۰، موسسه نشر آثار.
۱۷۷. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۰، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۷۸. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۲۳، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۷۹. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۸۰. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱.    
۱۸۱. امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.
۱۸۲. امام خمینی، ولایت فقیه، موسسه نشر آثار.
۱۸۳. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱.    
۱۸۴. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۸۵. جوادی آملی، ولایت فقیه و رهبری، ج۱، ص۱۶۱.
۱۸۶. جوادی آملی، ولایت فقیه و رهبری، ج۱، ص۱۶۱.
۱۸۷. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۱، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۸۸. امام خمینی، الرسائل، ج۲، ص۱۰۶، رسائله اجتهاد و تقلید.
۱۸۹. امام خمینی، کتاب البیع، ج۲، ص۴۸۸-۴۸۹.    
۱۹۰. امام خمینی، ولایت فقیه، ج۱، ص۱۱۲، موسسه نشر آثار.
۱۹۱. ابی حامد محمد غزالی، احیاء العلوم، ج۲، ص۲۷۷، دمشق.
۱۹۲. ملامحسن فیض کاشانی، مفاتیح الشرایع، ج۲، ص۵۰.
۱۹۳. محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۳.
۱۹۴. محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۴.
۱۹۵. محمد علی آراکی، کتاب البیع، ج۲، ص۱۷.
۱۹۶. محمد علی آراکی، المکاسب المحرمه، ج۱، ص۹۴.
۱۹۷. حاشیه اصفهانی، محقق آخوند و ایروانی بر مکاسب، ج۱، ص۲۱۲.
۱۹۸. شهیدی، هدایه الطالب الی اسرائر المکاسب، ج۱، ص۳۳۰.


منبع

[ویرایش]

مجله فقه، دفتر تبلیغات اسلامی، برگرفته از مقاله ولایت مطلقه فقیه،شماره۲۱.    



جعبه ابزار