همت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بدون تردید همت بلند یکی از نشانه‎های روح بزرگ آدمی است. برنامه‎های اسلامی، انسان‎ها را تشویق می‎کند که روح بلند داشته و خود را محدود به امور پست نکنند.

فهرست مندرجات

۱ - همت در لغت
۲ - همت در اصطلاح
۳ - دون‌همتی
۴ - نشانه بلندهمتی
       ۴.۱ - ایمان
       ۴.۲ - بخشش و انفاق
              ۴.۲.۱ - اثرات انفاق
       ۴.۳ - اعمال زیبا
       ۴.۴ - فرمان‌بری از خدا
       ۴.۵ - نگهداری حرمت و رعایت پیمان
       ۴.۶ - طمع نداشتن
       ۴.۷ - قناعت
       ۴.۸ - بی‌نیازی از مردم
       ۴.۹ - اخلاق نیکو
۵ - موارد بکارگیری همت
       ۵.۱ - مسیر آخرت
       ۵.۲ - موارد نیاز آدمی
۶ - آثار بلندهمتی
       ۶.۱ - خشنودی خداوند
       ۶.۲ - اطاعت خداوند
       ۶.۳ - شرافت
       ۶.۴ - عظمت
       ۶.۵ - رسیدن به هدف
       ۶.۶ - ارزش بالا
       ۶.۷ - قناعت همیشگی
       ۶.۸ - شجاعت
       ۶.۹ - بردباری
       ۶.۱۰ - نشانه مؤمن
۷ - آثار کم‌همتی
       ۷.۱ - از دست رفتن فضائل
       ۷.۲ - محرومیت از همنشینی
       ۷.۳ - ارزش کم
       ۷.۴ - کم‌خیر بودن
       ۷.۵ - غصه هنگام مرگ
       ۷.۶ - زیان‌کاری
       ۷.۷ - حسادت
۸ - پانویس
۹ - منبع

همت در لغت

[ویرایش]

همت در لغت از ریشه‎ی «همّ» به معنای عزم قوی
[۱] مصطفوی، حسن‏؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، ج‏۱۱، ص۲۸۶.
است. راغب همت را غم و اندوهی دانسته که انسان را ذوب و ضعیف می‎کند
[۲] ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن‏، خسروی حسینی سید غلامرضا، ج۴، ص۵۲۸.


همت در اصطلاح

[ویرایش]

در اصطلاح علوّ همت عبارت است از سعی و کوشش در تحصیل سعادت و کمال و طلب کردن کارهای بزرگ و عالی، بدون در نظر گرفتن سود و زیان دنیا، به‎طوری‌ که به سبب دست یافتن به منافع دنیوی شادمان نشود و از فقدان آن اندوهگین نگردد بلکه در طریق طلب، از مرگ و کشته‎ شدن و مانند آن‎ها باک نداشته باشد.
[۳] علم اخلاق اسلامی (ترجمه کتاب جامع السعادات)، سیدجلال الدین مجتبوی، ص۳۲۲.

حضرت علی(ع) می‎فرماید: بهترین همت‎ها، بلندترین آن‎ها است؛ «خیر الهمم اعلاها».
[۴] تمیمی آمُدی‏، عبد الواحد بن محمد؛ غرر الحکم‏، ص۴۴۸، ح۱۰۲۷۵.


دون‌همتی

[ویرایش]

ضد آن دون‌همتی است؛ به معنای پستی طبع و قصور همت از طلب کارهای بزرگ و قناعت نمودن به اعمال جزئی که این صفت خبیثه نتیجه کم‎دلی و ضعف نفس است.
[۵] نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، ص۱۷۸.


نشانه بلندهمتی

[ویرایش]

نشانه بلند‌همتی را می‎توان در رفتارهای شخص پیدا کرد و نشانه‌های آن را می‌توان در موارد زیر برشمرد:

← ایمان


ایمان یک شخص گواهی است بر همت بلند او چنان‎چه از امام علی(ع) نقل شده است: بلندهمتی از ایمان است.
[۶] الحکم الزاهرة، ترجمه انصاری‏، ص۴۵۸.


← بخشش و انفاق


بخشش یکی دیگر از نشانه‌های همت است که فرد دارای انفاق و بخشش، دارای همت نیز هست و در واقع انفاق و بخشش نتیجه‌ای از نتایج همت است.

←← اثرات انفاق


انفاق، از سه جهت باعث تکامل فردی و رشد آدمی است:
۱. موانع تکامل نفسی و رشد انسانی را از میان بر می‏دارد.
۲. روح انسانیت را در آدمی آشکار می‏سازد، و نهال گذشت و بلند‎همّتی را در روح می‏نشاند.
۳. در آدمی روح تربیت اسلامی را رشد می‏دهد؛ «من شرف الهمه بذل الانسان».
[۷] الحیاة، ترجمه احمد آرام‏، ج‏۶، ص۱۱۴.

امام علی(ع) می‎فرمایند: «بذل و بخشش آدمی نشانه بلندهمتی اوست.»
[۸] غررالحکم، ص۳۸۳.


← اعمال زیبا


شخصی که دارای همت بلند است، در امور خود تمام دقت را به کار می‎برد و سعی بر آن دارد که کار را به نحو احسن به پایان برساند.
حضرت علی(ع) می‎فرماید: کردار زیبا خبر از بلندی همت می‎دهد؛ «الفعل الجمیل ینبی عن علو الهمه».
[۹] خوانساری، جمال الدین، شرح غررالحکم، ج‏۱، ص۳۶۵.


← فرمان‌بری از خدا


امام علی(ع) می‎فرمایند: فرمان‌بری از خداوند همت زیرکان است. نافرمانی از خدا همت پلیدان است؛ «الطاعه همه الأکیاس، المعصیه همه الأرجاس».
[۱۰] غررالحکم، ص۱۸۱.
[۱۱] غررالحکم، ص۱۸۵.


← نگهداری حرمت و رعایت پیمان


امام علی(ع) می‎فرمایند: شریف‎ترین همت‎ها نگهداری حق و حرمت‌ها و رعایت عهد و پیمان‌هاست؛ «أشرف الهمم رعایه الذمام».
[۱۲] غررالحکم، ص۲۵۲.


← طمع نداشتن


طمع نداشتن به آن‎چه در نزد مردم است، (نشان) بلندهمتی است؛ «الکف عما فی أیدی الناس عفه و کبر همه».
[۱۳] غررالحکم، ص۳۹۸.


← قناعت


پای‌بندی به قناعت، از والایی همت است؛ «من شرف الهمه لزوم القناعه».
[۱۴] غررالحکم، ص۳۹۱.


← بی‌نیازی از مردم


بی‎نیازی از مردم و فرموده‎اند: عزت بی‎نیازی از مردم را با بلندی و بزرگی همت جلب نما؛ «اسْتَجْلِبْ عِزَّ الْیَأْسِ بِبُعْدِ الْهِمَّةِ».

← اخلاق نیکو


اخلاق نیکو ثمره بلند همتی است.
امام علی(ع) می‎فرمایند: بهترین خوی‌ها برتری همّت‎ها است؛ «احسن الشّیم شرف الهمم».
[۱۶] شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص ۳۹۵.


موارد بکارگیری همت

[ویرایش]

همت در کارهایی که موجب سعادت انسان می‌شود صرف گردد.

← مسیر آخرت


انسان مؤمن باید بلند‎همت باشد و تمام همت خود را در مسیر آخرت قرار دهد که بنابر کلام امیرالمؤمنین علی(ع): هر کس که آخرت همتش باشد، از خیر به نهایت آرزویش می‎رسد؛ «من کانت الاخره همته بلغ من الخیر غایه امنیته».
[۱۷] تمیمی آمدی، عبد الواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص۱۴۴.

ایشان هم‎چنین می‎فرمایند: همت و تلاش خود را صرف آخرتت کن؛ «اجعل همّک و جهدک لآخرتک».
[۱۸] غررالحکم، ص۳۵۹.

و همگی همّت و سعی خود را از برای رهائی از جایگاه بدبختی و عقاب و رستگاری از محلّ بلا و عذاب بگردان؛ «اجعل کلّ همّک و سعیک للخلاس من محلّ الشّقاء و العقاب و النّجاة من مقام البلاء و العذاب».
[۱۹] شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص۲۲۳.

زیرا هر که دنیا عزم او باشد بدبختی و غم او در روز قیامت طولانی شود؛ «من کانت الدّنیا همّه طال یوم القیامة شقاؤه و غمّه».
[۲۰] شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۴۴۶.

و اگر عزم و قصد او آنچه نزد خدای سبحان است نباشد، به آرزوهای خود نمی‎رسد؛ «من لم یکن همّه ما عند اللَّه سبحانه لم یدرک مناه».
[۲۱] شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۴۱۰


← موارد نیاز آدمی


هم‎چنین ایشان توصیه می‎فرمایند که همت خود را صرف چیزهایی کن که به آن نیاز داری و آن‎چه را به کار تو نمی‎آید پیگیری مکن؛ «اقصر همتک علیما یلزمک و لا تخض فیما لا یعنیک».
[۲۲] تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص۴۷۷.

آری، انسان باید در تمام شئون زندگی، بلندهمت باشد و این بلندهمتی را در همه جنبه‎های زندگی خود بکار گیرد؛ بدین‎صورت که در تمام زمینه‎ها از جمله کسب علم، انجام عبادات، تأمین معاش و امور دیگری چون صله‌ رحم، خوش‌ اخلاقی در برابر مردم، دوری از هرگونه گناه، پرداختن به کار خیر و هر امری که شایسته یک انسان مومن است؛ همت عالی را سرلوحه کار خود قرار دهد.

آثار بلندهمتی

[ویرایش]

دست‎یابی به آرمان‎های بلند نیاز به همتی بلند دارد؛ زیرا همت‎های بلند است که می‎تواند موانع را بردارد و آدمی را در مسیر خود، به اوج والایی برساند و آثار نیکویی نصیب انسان نماید که از جمله آن آثار عبارتند از:

← خشنودی خداوند


خشنودی خداوند متعال در کارهایی است که نشانگر همت عالی فرد باشد.
پیامبر اکرم(ص) می‎فرماید:
خداوند متعال از کارهای بزرگ و امور عالی خوشنود می‎گردد؛ «انّ الله یحبّ معالی الامور و یکره سفسافها».

← اطاعت خداوند


تلاش برای اطاعت الهی، چون‎که شخص بلند همت، به کمتر از بهشت راضی نمی‎شود.
[۲۴] اخلاق اسلامی، ترجمه سید صادق شفائی زاده، ج۱، ص۷۰۰.


← شرافت


شرافت نصیب کسی می‎شود که همت خود را صرف امور ناچیز نگرداند.
حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) می‎فرمایند: شرف و بلندی مرتبه به همّت‎های بلند است نه به استخوان‌های کهنه شده؛ «الّشرف بالهمم العالیة لا بالرّمم البالیة».
[۲۵] شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص۱۰۶.

امام محمد باقر(ع) فرمودند: هیچ شرفی همانند بلندهمتی نیست؛ «لَا شَرَفَ کَبُعْدِ الْهِمَّة».

← عظمت


همت عالی صاحبش را به عظمت و بزرگی می‎رساند.
حضرت علی(ع) می‎فرماید: هر که از نردبان همت بلند بالا رود؛ جهانیان او را به دیده تعظیم بنگرند؛ «من رقی درجات الهمم عظّمته الامم».
[۲۷] غررالحکم، ص۴۴۸.

و نیز می‎فرمایند: هیچ چیز مانند همت بلند انسان را بزرگ نکرد؛ «ما رفع امرء کهمّته».
[۲۸] غررالحکم، ص۳۵۹.

در کلام دیگر ایشان بزرگواری و آقایی را نتیجه داشتن همت بلند دانسته‎اند؛ «الکرم نتیجة علوّ الهمّة».
[۲۹] غررالحکم، ص ۳۸۲.


← رسیدن به هدف


هر که توان خود را برای رسیدن به هدف خود به کار گیرد به تمام خواسته‎هایش خواهد رسید؛ «من بذل جهد طاقته بلغ کنه ارادته».
[۳۰] غررالحکم، ص۴۴۴.


← ارزش بالا


ارزش آدمی به اندازه همتش است؛ «قدر الرّجل علی قدر همّته».
[۳۱] شرح غرر الحکم، ج‏۴، ص۵۰۰.


← قناعت همیشگی


همت بلند، قناعت همیشگی همراه دارد؛ «من شرف الهمّة لزوم القناعة».
[۳۲] غررالحکم، ص۳۵۹.


← شجاعت


شجاعت مرد به اندازه همت اوست؛ «شجاعة الرّجل علی قدر همّته».
[۳۳] شرح غرر الحکم، ج‏۴، ص۵۰۰.


← بردباری


بردباری یکی دیگر از ثمرات همت است.
امام علی(ع) فرمود: بردباری و درنگ هم آهنگ هستند و نتیجه آن بلند همّتی است؛ «الْحِلْمُ وَ الْأَنَاةُ تَوْأَمَانِ یُنْتِجُهُمَا عُلُوُّ الْهِمَّةِ».
[۳۴] نهج البلاغة، محمد دشتی‏، ص۷۳۹.


← نشانه مؤمن


از نشانه‎های مؤمن داشتن همت بلند است.
حضرت صادق(ع) فرمود: مؤمن به ایمان نمی‏رسد مگر اینکه عقلش کامل باشد و عقلش به کمال نخواهد رسید مگر این‎که در او ده خصلت باشد: خیرش به همه برسد و مردم از شرش در امان باشند، کارهای نیک را از خود اندک بداند و کارهای اندک دیگران را بسیار بشمارد.... هر گاه با کسی که از او متقی‏تر است ملاقات کرد در برابر او تواضع کند.
[۳۶] ترجمه الإیمان و الکفر بحار الانوار، عزیز الله عطاردی‏، ج‏۱، ص۱۳۰


آثار کم‎همتی

[ویرایش]

کارهای پست نشانه بی‌همتی است. همان‎طور که همت بلند، آدمی را رشد می‎دهد و به کمالات می‎رساند، همت کوتاه و بی‎تفاوتی، به سقوط انسان می‎انجامد و آثاری از خود برجای می‎گذارد که می‎توان به موارد ذیل اشاره کرد:

← از دست رفتن فضائل


کسی که همتش کوچک باشد فضائل او از دست می‎رود؛ «من صغرت همّته بطلت فضیلته».
[۳۷] شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۲۱۰.


← محرومیت از همنشینی


محروم شدن از همنشینی با دیگران یکی از آثار کم‌همتی است.
امام علی(ع) می‎فرمایند: با آدم کوتاه‎همت هم‎صحبت مشو (که تو را نیز ساقط می‎کند.)؛ «من دنت همّته فلا تصحبه».
[۳۸] غررالحکم، ص۳۵۹.


← ارزش کم


کم‎ارزش بودن از آثار کم‌همتی می‌باشد.
امام علی(ع) می‎فرمایند: کسی که همتی جز پر کردن شکم ندارد قیمت او نیز همان است که از شکم او بیرون می‎آید؛ «من کانت همّته ما یدخل فی بطنه کانت قیمته ما یخرج من بطنه».
[۳۹] غررالحکم، ص۳۵۹.

و نیز می‎فرمایند: آدمیّتی برای کسی که در او همّتی نباشد، نیست؛ «لا مروّة لمن لا همّة له».
[۴۰] شرح غرر الحکم، ج‏۶، ص۴۰۲.


← کم‌خیر بودن


آدم کم‌همت کم‌خیر است.
امام علی(ع) می‎فرمایند: چه بی‎خیر است کسی که فکری جز شکم و شهوت ندارد؛ «ما ابعد الخیر ممّن همّته بطنه و فرجه».
[۴۱] غررالحکم، ص۳۵۹.


← غصه هنگام مرگ


کسی که همتی جز دنیا ندارد هنگام مردن غصه او بسیار خواهد بود؛ «من کانت الدّنیا همّته اشتدّت حسرته عند فراقها».
[۴۲] غررالحکم، ص۳۵۹.


← زیان‌کاری


زیان‌کار نیست مگر کسی که همّت او نفس او باشد؛ «ما المغبوط الّا من کانت همّته نفسه».
[۴۳] شرح غرر الحکم، ج‏۶، ص۱۰۵.


← حسادت


انسان کم‌همت دلی پرحسد دارد و به دیگران حسد می‌ورزد.
امام علی(ع) می‎فرمایند: حسادت دوست بر نعمتی از کمی همّت اوست؛ «من صغر الهمّة حسد الصّدیق علی النّعمة».
[۴۴] شرح الحکم، ج‏۶، ص۱۱.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مصطفوی، حسن‏؛ التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، ج‏۱۱، ص۲۸۶.
۲. ترجمه و تحقیق مفردات الفاظ قرآن‏، خسروی حسینی سید غلامرضا، ج۴، ص۵۲۸.
۳. علم اخلاق اسلامی (ترجمه کتاب جامع السعادات)، سیدجلال الدین مجتبوی، ص۳۲۲.
۴. تمیمی آمُدی‏، عبد الواحد بن محمد؛ غرر الحکم‏، ص۴۴۸، ح۱۰۲۷۵.
۵. نراقی، ملا احمد؛ معراج السعاده، ص۱۷۸.
۶. الحکم الزاهرة، ترجمه انصاری‏، ص۴۵۸.
۷. الحیاة، ترجمه احمد آرام‏، ج‏۶، ص۱۱۴.
۸. غررالحکم، ص۳۸۳.
۹. خوانساری، جمال الدین، شرح غررالحکم، ج‏۱، ص۳۶۵.
۱۰. غررالحکم، ص۱۸۱.
۱۱. غررالحکم، ص۱۸۵.
۱۲. غررالحکم، ص۲۵۲.
۱۳. غررالحکم، ص۳۹۸.
۱۴. غررالحکم، ص۳۹۱.
۱۵. مستدرک الوسائل‌، ج۱۲، ص۶۹.    
۱۶. شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص ۳۹۵.
۱۷. تمیمی آمدی، عبد الواحد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص۱۴۴.
۱۸. غررالحکم، ص۳۵۹.
۱۹. شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص۲۲۳.
۲۰. شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۴۴۶.
۲۱. شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۴۱۰
۲۲. تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ص۴۷۷.
۲۳. وسائل الشیعة، ‌ج۱۷، ص۷۳.    
۲۴. اخلاق اسلامی، ترجمه سید صادق شفائی زاده، ج۱، ص۷۰۰.
۲۵. شرح غرر الحکم، ج‏۲، ص۱۰۶.
۲۶. بحار الأنوار، ج۷۵، ص۱۶۵.    
۲۷. غررالحکم، ص۴۴۸.
۲۸. غررالحکم، ص۳۵۹.
۲۹. غررالحکم، ص ۳۸۲.
۳۰. غررالحکم، ص۴۴۴.
۳۱. شرح غرر الحکم، ج‏۴، ص۵۰۰.
۳۲. غررالحکم، ص۳۵۹.
۳۳. شرح غرر الحکم، ج‏۴، ص۵۰۰.
۳۴. نهج البلاغة، محمد دشتی‏، ص۷۳۹.
۳۵. بحار الانوار، ج۱، ص۱۰۸.    
۳۶. ترجمه الإیمان و الکفر بحار الانوار، عزیز الله عطاردی‏، ج‏۱، ص۱۳۰
۳۷. شرح غرر الحکم، ج‏۵، ص۲۱۰.
۳۸. غررالحکم، ص۳۵۹.
۳۹. غررالحکم، ص۳۵۹.
۴۰. شرح غرر الحکم، ج‏۶، ص۴۰۲.
۴۱. غررالحکم، ص۳۵۹.
۴۲. غررالحکم، ص۳۵۹.
۴۳. شرح غرر الحکم، ج‏۶، ص۱۰۵.
۴۴. شرح الحکم، ج‏۶، ص۱۱.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه.    




جعبه‌ابزار