نفاق

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کلمات کلیدی: قرآن، نفاق، دوروئی، انحراف.


معنای لغوی منافق

[ویرایش]

"منافق" واژهای است قرآنی که از ماده نفق و نفاق گرفته شده و در لغت به معنی خارج شدن و تمام شدن است.

معنای اصطلاحی منافق

[ویرایش]

در اصطلاح کسی است که در باطن کافر و در ظاهر مسلمان است.
[۱] قاموس قرآن، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ه.ش، نوبت ششم، ج۷، ص۹۸ قرشی، سید علی اکبر.

« یقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیسَ فِی قُلُوبِهِمْ »؛ «میگویند آنچه را که در دلهایشان نیست ».

وجه تسمیه منافق

[ویرایش]

وجه تسمیه منافق از "نفق" بمعنی نقب است که از راهی به دین وارد و از راه دیگری خارج میشود.
[۳] قاموس قرآن، ج‏۷، ص۹۹.


اهمیت مطرح موضوع نفاق

[ویرایش]

در قرآن کریم آیات فراوانی به موضوع منافقین میپردازد تا آنجا که سورهای مستقل نیز در شرح حال آنها به نام منافقون نازل شده و این مطلب بیان کننده اهمیت موضوع است.

سرچشمه نفاق

[ویرایش]

سرچشمه نفاق
مساله نفاق و منافقان در اسلام از زمانی مطرح شد که پیامبر به مدینه هجرت فرمود و پایه‏های اسلام قوی و پیروزی آن آشکار شد، و گرنه در مکه تقریبا منافقی وجود نداشت، زیرا مخالفان قدرتمند هر چه می‏خواستند آشکارا بر ضد اسلام می‏گفتند و انجام می‏دادند و از کسی پروا نداشتند و نیازی به کارهای منافقانه نبود، لذا دشمنان شکست خورده، برای ادامه برنامه‏های تخریبی خود تغییر چهره داده، ظاهرا به صفوف مسلمانان پیوستند، ولی در خفا به اعمال خود ادامه می‏دادند.

اوصاف منافقین

[ویرایش]

اوصاف عمومی و جامع منافقان

← در سوره منافقون


از مجموع آیات سوره منافقون، نشانه‏های متعددی برای این گروه، استفاده می‏شود که در یک جمع‏بندی می‏توان، آن را در ده نشانه و پیام خلاصه کرد:
۱- دروغگویی صریح و آشکار:
« وَ اللَّهُ یشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِینَ لَکاذِبُونَ »«خداوند شهادت می‏دهد که منافقان دروغگو هستند.»
۲- استفاده از سوگندهای دروغین برای گمراه ساختن مردم:
« اتَّخَذُوا أَیمانَهُمْ جُنَّةً »«آنها سوگندهایشان را سپر ساخته‏اند».
۳- عدم درک واقعیات، بر اثر رها کردن آئین حق:
« لا یفْقَهُونَ »«حقیقت را درک نمی‏کنند».
۴- داشتن ظاهری آراسته و زبانی چرب:
« وَ إِذا رَأَیتَهُمْ تُعْجِبُک أَجْسامُهُمْ »«هنگامی که آنها را می‏بینی، جسم و قیافه آنان تو را در شگفتی فرو می‏برد! ».
۵- بیهودگی در جامعه و عدم انعطاف در مقابل حق، همچون یک قطعه چوب خشک:
« کأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَة ٌ»«گویی چوبهای خشکی هستند که به دیوار تکیه داده شده‏اند».
۶- بدگمانی و ترس و وحشت از هر حادثه و هر چیز به خاطر خائن بودن:
« یحْسَبُونَ کلَّ صَیحَةٍ عَلَیهِمْ »«هر فریادی از هر جا بلند شود بر ضد خود می‏پندارند».
۷- حق را به باد سخریه و استهزاء گرفتن:
« لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ »«سرهای خود را (از روی استهزا و کبر و غرور) تکان می‏دهند! ».
۸- فسق و گناه:
« إِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ »« خداوند قوم فاسق را هدایت نمی‏کند! ».
۹- خود را مالک همه چیز دانستن، و دیگران را محتاج به خود پنداشتن:
«هُمُ الَّذِینَ یقُولُونَ لا تُنْفِقُوا عَلی‏ مَنْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی ینْفَضُّوا »« آنها کسانی هستند که می‏گویند: به افرادی که نزد رسول خدا هستند انفاق نکنید تا پراکنده شوند ».
۱۰- خود را عزیز و دیگران را ذلیل، تصور کردن:
« لَیخْرِجَنَّ الْأَعَزُّ مِنْهَا الْأَذَلَ »« عزیزان ذلیلان را بیرون می‏کنند ».
بدون شک نشانه‏های منافق منحصر به اینها نیست، و از آیات دیگر قرآن و روایات اسلامی و نهج البلاغه نیز نشانه‏های متعدد دیگری برای آنها استفاده می‏شود، حتی در معاشرتهای روزمره می‏توان به اوصاف و ویژگیهای دیگری از آنها پی‏برد، ولی آنچه در آیات این سوره آمده، قسمت مهم و قابل توجهی از این اوصاف است.

← در سوره توبه


در سوره توبه نیز پنج صفت دیگر زنان و مردان منافق بیان شده است که عبارتند از:
۱- دعوت مردم به منکرات:
« یأْمُرُونَ بِالْمُنْکرِ ».
۲- باز داشتن مردم از نیکیها:
« وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ ».
۳- خودداری از انفاق:
« وَ یقْبِضُونَ أَیدِیهُمْ ».
یعنی اصطلاحا "دستهایشان را می‏بندند" نه در راه خدا انفاق می‏کنند، نه به کمک محرومان می‏شتابند.
۴- فراموشی خدا:
« نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیهُمْ ».
تمام اعمال و گفتار و رفتارشان نشان می‏دهد که "آنها خدا را فراموش کرده‏اند" و نیز وضع زندگی آنها نشان می‏دهد که خدا هم آنها را از برکات و توفیقات و مواهب خود فراموش نموده یعنی با آنها معامله فراموشی کرده است و آثار این دو فراموشی در تمام زندگی آنان آشکار است.
۵- فسق منافقان:
« إِنَّ الْمُنافِقِینَ هُمُ الْفاسِقُونَ ».
یعنی منافقان بیرون از دائره اطاعت فرمان خدایند و بدیهی است در این صورت، تمامی آثار فسق نیز بر آنان منطبق میشود.

اقسام نفاق

[ویرایش]

اقسام نفاق

← نفاق در عقیده


۱.نفاق در عقیده:
یعنی اینکه در باطن کافر و مشرک و منحرف باشد ولی در ظاهر اظهار اسلام و ایمان کند و یا جزو فرق باطله و اهل بدعت و ضلالت باشد ولی اظهار تشیع نماید، و این نوع از نفاق اعظم و اشدّ و اقبح اقسام کفر است زیرا علاوه بر کفر باطنی، شامل مکر و حیله و خدعه نسبت به مسلمانان نیز میباشد و آنچه از مصائب و بدبختیها که دامنگیر مسلمانان شده از قبل اینگونه افراد بوده است.
و از اینجهت خداوند در قرآن سخت‏ترین عذاب و درکات دوزخ را برای آنان مقرر داشته و فرموده: « إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْک الْأَسْفَلِ مِنَ النَّار»«منافقان در پایین‏ترین درکات دوزخ قرار دارند و هرگز یاوری برای آنها نخواهی یافت!».

← نفاق در اخلاق


۲.نفاق در اخلاق:
یعنی باطنا متخلّق باخلاق حمیده نباشد ولی در ظاهر چنین نمایش دهد که دارای اخلاق حمیده است مثل اینکه در باطن زهد و خوف از خدا و محبّت خدا و سخاوت و توکل و خشوع و امثال این صفات را ندارد ولی در ظاهر خود را زاهد و خائف و محبّ خدا و سخی و متوکل و خاشع و نظائر اینها نشان میدهد ولی اگر در باطن دارای ا خلاق رذیله باشد ولی در ظاهر ترتیب اثر بر آنها ندهد، این نفاق نمیباشد بلکه طریقه معالجه اخلاق رذیله همین است و اگر باین قصد باشد بسیار ممدوح و پسندیده بلکه لازم است.

← نفاق در اعمال


۳.نفاق در اعمال:
یعنی خلوت او با ملأ او و پنهان او با آشکارای او و غیبت او با حضور او متفاوت باشد و در ظاهر خود را اعبد و اتقی ناس معرّفی کند ولی در حقیقت چنین نباشد، و این نیز غیر از اخفاء معصیت است زیرا اشاعه و اظهار معصیت خود گناه است و دلیل بر اینکه نفاق شامل جمیع این اقسام است اخباری است که از رسول خدا (ص) و ائمه اطهار (ع) در تعریف نفاق و منافق وارد شده است.
[۱۸] طیب، سید عبد الحسین؛ ‏اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، ‏تهران، ۱۳۷۸ ش، ‏ چاپ دوم، جلد۱، ص۳۰۴.


نفاق یک جریان همیشگی

[ویرایش]

همانگونه که گذشت نفاق معنی وسیعی دارد که هر گونه دوگانگی ظاهر و باطن را در بر می‏گیرد به همین علت هر فرد دورو را در هر مقولهای میتوان منافق نامید.
با اندکی تامل، میتوان فهمید که حرکت نفاق در برابر اسلام صرف یک تاریخ نیست، بلکه جریانی همیشگی است که همواره به دشمنی با اسلام حقیقی پرداخته است.
اگر عبدالله بن اُبی در زمان پیامبر اسلام چهره بارز نفاق سیاسی است در زمان مانیز کسانی هستند که در کسوت اعتقاد ظاهری به انقلاب و وفاداری به آن، ضربه های جبران ناپذیری به پیکره انقلاب وارد کردهاند.

ارکان نفاق

[ویرایش]

ارکان نفاق :
علامه طباطبائی در تفسیر آیه ۵۴ سوره توبه، کفر به خدا و رسول او، کسالت و بی میلی در نماز خواندن، و کراهت در انفاق را از ارکان نفاق آنان شمرده است.« وَ ما مَنَعَهُمْ أَنْ تُقْبَلَ مِنْهُمْ نَفَقاتُهُمْ إِلَّا أَنَّهُمْ کفَرُوا بِاللَّهِ وَ بِرَسُولِهِ وَ لا یأْتُونَ الصَّلاةَ إِلَّا وَ هُمْ کسالی‏ وَ لا ینْفِقُونَ إِلَّا وَ هُمْ کارِهُونَِ »«هیچ چیز مانع قبول انفاقهای آنها نشد، جز اینکه آنها به خدا و پیامبرش کافر شدند، و نماز بجا نمی‏آورند جز با کسالت، و انفاق نمی‏کنند مگر با کراهت!»

عوامل نفاق

[ویرایش]

عوامل انحراف منافقین از زبان مومنین:
در آیه ۱۴ سوره حدیدگفتگوی جالبی را که در قیامت میان مومنین و منافقان اتفاق میافتد را بازگو میکند، در این گفت و شنود، مومنین عوامل انحراف منافقین را چنین بیان میکنند:
۱. شما خود را به واسطه پیمودن طریق کفر فریب دادید و هلاک کردید:
« وَ لکنَّکمْ فَتَنْتُمْ أَنْفُسَکمْ »؛ «ولی شما خود را به هلاکت افکندید».
۲. پیوسته در انتظار [۱۹]     پیامبر (ص) و نابودی مسلمین و برچیده شدن اساس اسلام بودید؛ یعنی همواره بدخواه پیامبر و مسلمانان بودید و برای نابودی اسلام لحظه شماری میکردید:
« وَ تَرَبَّصْتُمْ ِ»؛ «انتظار (مرگ پیامبر را) کشیدید».
۳. پیوسته در امر معاد و رستاخیز و حقانیت دعوت پیامبر (ص) و قرآن شک و تردید داشتید به عبارت روشنتر هیچ گاه به ضروریات دین یقین نداشتید:
« وَ ارْتَبْتُمْ »؛ «و (در همه چیز) شک و تردید داشتید».
۴. همواره گرفتار آرزوهای دور و دراز بودید آرزوهایی که هرگز دست از سر شما برنداشت تا فرمان خدا بر مرگتان فرا رسید:
« وَ غَرَّتْکمُ الْأَمانِی حَتَّی جاءَ أَمْرُ اللَّهِ »؛ « وآرزوهای دور و دراز شما را فریب داد تا فرمان خدا فرا رسید».
۵. از همه اینها گذشته شیطان فریبکار (که پایگاهش را در وجودتان محکم کرده بود) شما را در برابر خداوند فریب داد و شما نیز به خاطر پوشالی بودن ایمانتان همواره فریب خورده و منحرف میشدید:
« وَ غَرَّکمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ ».«شیطان فریبکار شما را در برابر (فرمان) خداوند فریب داد».

عوامل اصلاح منافقین

[ویرایش]

عوامل اصلاح منافقین
در تفسیر منیر برای اصلاح منافقین مراحل سه گانهای را ذیل آیه ۶۳ سوره نساءبیان میکند که عبارتند از:
الف) روگرفتن از آنها، قبول نکردن عذر خواهیشان و اینکه هرگز با آنها از راه گشاده رویی و احترام برخورد نکردن(روشن است که همه این مسائل به خاطر نفاق آنهاست نه مسئله دیگری).
ب) پند و اندرز، بیم دادن و نصیحت دلسوزانه به گونهایکه آنها را به تامل وادارد و دلهایشان را نرم گرداند تا شاید با اندکی تفکر به اشتباه خود پی برده از روی حقیقت ایمان بیاورند.
ج) ترساندن شدید، تا آنجا که اگر در نفاقشان اصرار نمایند به ایشان وعده مرگ داده شود و به آنها فهمانده شود که بدتر از کفارند.
[۲۵] زحیلی، وهبه بن مصطفی؛ تفسیر المنیر، دار الفکر المعاصر، بیروت دمشق، ۱۴۱۸ه.ق، نوبت دوم، ج۵، ص۱۳۶.


جایگاه منافقین در آخرت

[ویرایش]

جایگاه منافقین در جهنم:
« إِنَّ الْمُنافِقِینَ فِی الدَّرْک الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِیراً »؛ «منافقان در پایین‏ترین درکات دوزخ قرار دارند و هرگز یاوری برای آنها نخواهی یافت! (بنا بر این، از طرح دوستی با دشمنان خدا، که نشانه نفاق است، بپرهیزید!».
از این آیه به خوبی استفاده میشود که از نظر اسلام نفاق بدترین انواع کفر، و منافقان دورترین مردم از خدا هستند و به همین دلیل جایگاه آنها بدترین و پست ترین نقطه دوزخ است، و باید هم چنین باشد، زیرا خطراتی که از ناحیه منافقان به جوامع انسانی میرسد با هیچ خطری قابل مقایسه نیست.

منافقین در روایات

[ویرایش]

منافقان در روایات:
در رابطه با مفهوم نفاق، صفات منافقین، چگونگی برخورد با آنها و مسائل مرتبط با نفاق و منافقین ( در اصول کافی باب مستقلی با عنوان صفات منافقین وجود دارد)
احادیث فراوانی نقل شده که ما در اینجا به نقل یکی از آنهااکتفا میکنیم:
امام صادق (ع) میفرمایند: چهار چیز از علامات نفاق میباشد؛ « قساوت قلب، خشکی چشم، اصرار بر گناه، حرص دنیا

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قاموس قرآن، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۱ه.ش، نوبت ششم، ج۷، ص۹۸ قرشی، سید علی اکبر.
۲. آل عمران/سوره۳، آیه۱۶۷.    
۳. قاموس قرآن، ج‏۷، ص۹۹.
۴. منافقون/سوره۶۳، آیه۱.    
۵. منافقون/سوره۶۳، آیه۲.    
۶. منافقون/سوره۶۳، آیه۳.    
۷. منافقون/سوره۶۳، آیه۴.    
۸. منافقون/سوره۶۳، آیه۴.    
۹. منافقون/سوره۶۳، آیه۴.    
۱۰. منافقون/سوره۶۳، آیه۵.    
۱۱. منافقون/سوره۶۳، آیه۶.    
۱۲. منافقون/سوره۶۳، آیه۷.    
۱۳. منافقون/سوره۶۳، آیه۸.    
۱۴. مکارم شیرازی، ناصر؛ تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ه.ش، نوبت اول، ج‌۲۴، ص۱۶۴.    
۱۵. توبه/سوره۹، آیه۶۷.    
۱۶. تفسرنمونه، ج۸، ص۳۱-۳۰.    
۱۷. نساء/سوره۴، آیه۱۴۵.    
۱۸. طیب، سید عبد الحسین؛ ‏اطیب البیان فی تفسیر القرآن، انتشارات اسلام، ‏تهران، ۱۳۷۸ ش، ‏ چاپ دوم، جلد۱، ص۳۰۴.
۱۹. توبه/سوره۹، آیه۵۴.    
۲۰. موسوی همدانی، سیدمحمد باقر؛ ترجمه المیزان، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ه.ش، نوبت پنجم، ج۹، ص۴۱۴.    
۲۱. حدید/سوره۵۷، آیه۱۴.    
۲۲. حدید/سوره۵۷، آیه۱۴.    
۲۳. تفسیر نمونه، ج۲۳، ص۳۳۳.    
۲۴. نساء/سوره۴، آیه۶۳.    
۲۵. زحیلی، وهبه بن مصطفی؛ تفسیر المنیر، دار الفکر المعاصر، بیروت دمشق، ۱۴۱۸ه.ق، نوبت دوم، ج۵، ص۱۳۶.
۲۶. نساء/سوره۴، آیه۱۴۵.    
۲۷. تفسیر نمونه، ج۴، ص۱۸۰.    
۲۸. الکافی، ج۲، ص۴۱۲.    
۲۹. ترجمه الایمان و الکفر بحارالانوار، عطاردی عزیزالله، انتشارات عطارد، تهران، ۱۳۷۸ نوبت اول، ج۲، ص۴۲۲.    


منبع

[ویرایش]
دانشنامه موضوعی قرآن    






جعبه‌ابزار