ناصرخسرو قبادیانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابومعین حارث قبادیانی بلخی، معروف به ناصر‌خسرو یکی از شاعران و نویسندگان توانمند زبان فارسی است که در فلسفه و حکمت دست داشته است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

ابومعین حارث قبادیانی بلخی، معروف به ناصر‌خسرو، در سال ۳۹۴ در روستای قبادیان در بلخ (در استان بلخ در شمال افغانستان امروز) در خانواده ثروتمندی چشم به جهان گشود و در سال ۴۸۱ در یمگان بدخشان درگذشت.
[۱] صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۳.


دوران سخت زندگی

[ویرایش]

ناصر‌خسرو در دوران کودکی با حوادث گوناگون روبرو گشت و برای یک زندگی پرحادثه آماده شد: از جمله جنگ‌های طولانی سلطان محمود و خشک‌سالی بی‌سابقه در خراسان که به محصولات کشاورزان صدمات فراوان زد و نیز شیوع بیماری وبا در این خطه که جان عده زیادی از مردم را گرفت.

دوران تحصیل

[ویرایش]

ناصر خسرو از ابتدای جوانی به تحصیل علوم متداول زمان پرداخت و قرآن را ازبر کرد. در دربار پادشاهان و امیران از جمله سلطان محمود و سلطان مسعود غزنوی به‌عنوادن مردی ادیب و فاضل، به کار دبیری اشتغال ورزید و بعد از شکست غزنویان از سلجوقیان، ناصر خسرو به مرو و به دربار سلیمان چغری بیک، برادر طغرل سلجوقی رفت و در آنجا نیز با عزت و اکرام به حرفه دبیری خود ادامه داد و به‌ دلیل اقامت طولانی در این شهر به ناصر خسرو مروزی شهرت یافت.
[۲] صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۶.


دوران حیرت ناصر خسرو

[ویرایش]

وی که همواره به‌دنبال سرچشمه حقیقت می‌گشت با پیروان ادیان مختلف از جمله مسلمانان، زرتشتیان، مسیحیان، یهودیان و مانویان به بحث و گفتگو پرداخت و از رهبران دینی آنها در مورد حقیقت هستی پرس و جو کرد. اما از آنجا که به نتیجه‌ای دست نیافت دچار حیرت و سرگردانی شد و برای فرار از این سرگردانی به شراب و میگساری و کامیاری‌های دوران جوانی روی آورد.

انقلاب درونی

[ویرایش]

«در سن چهل سالگی در ماه جمادی‌الآخر سال ۴۳۷ شبی در خواب دید که کسی او را می‌گوید «چند خواهی خوردن از این شراب که خرد از مردم زایل کند؟ اگر بهوش باشی بهتر.» ناصر خسرو پاسخ داد «حکما چیزی بهتر از این نتوانستند ساخت که‌ اندوه دنیا ببرد.» مرد گفت «حکیم نتوان گفت کسی را که مردم را به بیهُشی و بی‌خردی رهنمون باشد. چیزی باید که خرد و هوش را بیفزاید.» ناصر خسرو پرسید «من این از کجا آرم؟» گفت «عاقبت جوینده یابنده بوَد» و به سمت قبله اشاره کرد. ناصر خسرو در اثر این خواب دچار انقلاب فکری شد، از شراب و همه لذائذ دنیوی دست شست، شغل دیوانی را رها کرد و راه سفر حج در پیش گرفت.»
[۳] صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۹، (به نقل از کلام ناصر خسرو).


سفرهای ناصر خسرو

[ویرایش]

کعبه در این خواب بی‌تردید مفهوم کنایی دارد و نمودار آن است که تفکر عقلی را از تفکر دینی نباید جدا کرد. وی مدت هفت سال سرزمین‌های گوناگون از قبیل ارمنستان، آسیای صغیر، حلب، طرابلس، شام، سوریه، فلسطین، جزیرة‌العرب، قیروان، تونس و سودان را سیاحت کرد و سه یا شش سال در پایتخت فاطمیان یعنی مصر اقامت کرد و از آنجا در دوران «المستنصر بالله» به مذهب اسماعیلی گروید و از مصر چهار بار به زیارت کعبه رفت. ناصر خسرو در سال ۴۴۴ بعد از دریافت عنوان «حجت» خراسان از طرف «السمتنصر بالله» رهسپار خراسان گردید. او در خراسان و به خصوص در زادگاهش بلخ اقدام به دعوت مردم کیش اسماعیلی نمود، اما بر خلاف انتظارش مردم آنجا به دعوت وی پاسخ مثبت ندادند و سرانجام عده‌ای تحمل او را نیاورده و در تبابی با سلاطین سلجوقی بر وی شوریدند و از خانه بیرونش کردند. ناصر خسرو از آنجا به مازندران رفت و سپس به نیشابور آمد و چون در هیچ کدام از این شهرها در امان نبود به‌طور مخفیانه می‌زیست و سرانجام پس از مدتی دربه‌دری به قلعه یمگان در نزدیکی بدخشان پناه برد و بقیه ۲۰ تا ۲۵ سال عمر خود را در یمگان بدخشان سپری کرد.

شاعر توانمند

[ویرایش]

ناصر خسرو یکی از شاعران و نویسندگان توانمند زبان فارسی است که در فلسفه و حکمت دست داشته، آثار او گنجینه‌های ادب و فرهنگ ما محسوب می‌گردند. او در خداشناسی و دینداری سخت استوار بوده است و مناعت طبع و بلندی همت و عزت نفس و صراحتا گفتار و خلوص او از سراسر گفتارش آشکار است.

شخصیت اخلاقی ناصر خسرو

[ویرایش]

وی مردی است با مناعت طبع، خرسند، فروتن، در برابر رویدادها و سختی‌ها بردبار،‌ اندیشه‌ورز، در راه رسیدن به هدف پای می‌فشارد. او خواستار جامعه‌ای است پیراسته و پاک، دور از مفاسد اخلاقی، ریا و تزویر، رشوه‌خواری و... وی معتقد است که چنین جامعه‌ای جز زیر سیطره دین و خرد به‌وجود نمی‌آید. وی در اشعار خویش به قرآن استناد می‌کند. در بسیار موارد آیات قرآن را تضمین می‌کند. او برای قرآن درون‌سو و بیرون‌سو یا به معنای دیگر تنزیل و تاویل قایل است.
[۴] دشتی، علی، تصویری از ناصر خسرو، به کوشش مهدی ماحوزی، تهران، جاویدان، ۱۳۶۲، چاپ اول، ص۱۸.


ویژگی عمده ناصر خسرو

[ویرایش]

- ندای وجدان قرن خود است که عصر برخورد دو نیروی ترک و دهقان در تمدن ایران به شمار می‌رود.
- شجاع‌ترین و صریح‌ترین نماینده فکر معترض در ادبیات فارسی است.
- پیشتاز و چاوش شعر علمی – عرفانی در ادب فاسی است.
- انسان بزرگ و نمونه‌ای است که به نحوی وسواس‌آمیز کردار را با گفتار همراه کرده و یکی از پایه‌گذاران پیکار امانی است که ادبیات هزارساله ایران لاینقطع با آن درگیر بوده است و آن مبارزه با «ریا، تدلیس، تزویر و نیرنگ» است.
[۵] اسلامی ندوشن، دکتر محمدعلی، مقاله مشهد، مجموعه مقالات یادنامه ناصر‌خسرو، دانشگاه فردوسی، ۱۳۵۲، چاپ اول، ص۵۰.


شیوه شاعری و نویسندگی وی

[ویرایش]

شیوه سخن ناصر خسرو خاص خود اوست و می‌توان آن‌را از نمونه‌های برجسته اصلی‌ترین سبکی دانست که به "سبک خراسانی" مشهور است و شاعرانی چون رودکی، فردوسی، عنصری و... بدان شیوه مشهورند. با این تفاوت که سخن ناصر خسرو از مرز عادت و متداول دور شده و چندان با ذوق و مشرب اهل زمان تطابق ندارد و علت واضح آن این است که شعر برای ناصر‌خسرو وسیله‌ای برای بیان معتقدات دینی و فلسفی است و جنبه پند و‌ اندرز دارد. ناصر‌خسرو اگر از وصفِ آسمان و بهار و خزان و... سخن می‌گوید و حتی در این توصیف‌ها ابداع می‌کند، برای نیل به مقصد دیگری است که غالبا پند و‌ اندرز و ستایشِ علم و خرد است.
[۶] اسلامی ندوشن، دکتر محمدعلی، مقاله مشهد، مجموعه مقالات یادنامه ناصر‌خسرو، دانشگاه فردوسی، ۱۳۵۲، چاپ اول، ص۳۰.

قصاید ناصر‌خسرو بلند، استوار و منسجم و پرطنطه است. سراینده این اشعار شاعری است متعهد، خردگرا، آزاد‌اندیش و با این همه برخوردار از خیال و الهام شاعرانه. در آنچه از او باقی‌مانده اثری از مدح دیده نمی‌شود. اگر مدح گفته، کسانی را ستایش کرده که به عقیده او یزدان آنان را برای رهبری خلق برگزیده است:
من آنم که در پای خوکان نریزم
مر این قیمتی لفظ درٌ دری را
کسی را کند سجده دانا که یزدان
گزیدستش از خلق مر رهبری را
موسیقی شعر او پرصلابت، سنگین، پروقار و باشکوه است. در بحرهای دشوار قریحه‌آزمایی کرده است. زبانش پاکیزه و استوار و آکنده از واژه‌های اصیل دری و ترکیبات خوش است و بیانش از وسعت معلومات و عمق‌ اندیشه و انضباط فکری او حکایت می‌کند.
[۷] خسرو، ناصر، سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش نادر وزین‌پور، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۰، چاپ اول، ص۱۶ مقدمه.


اشکال عمده ناصر خسرو

[ویرایش]

اشکال کار ناصر خسرو در آن است که با همه گرایش به علم و خرد، مانند همه کسانی که در اعتقاد معینی ریشه می‌گیرند، از ساده‌دلی مبرّا نیست و همین خصوصیت، تناقض‌هایی در گفتار و‌ اندیشه او به‌وجود آورده است.
خوش‌بینی و ستایش او نسبت به سلطان و دستگاهش خیلی بیش از میزانی است که از مرد وارسته و روشن‌بینی چون او بتوان انتظار داشت. او در اعتقادش به فاطمیان دچار تعصب و جمودی شد که دیگران را از آن بر حذر می‌داشت.

اشکالات در شعر وی

[ویرایش]

شعر ناصر خسرو با تمام استواری و فخامتی که دارد از عیب‌هایی مبرا نیست، مهم‌ترین عیب شعر او تکرار و درازگویی است، تکرار را از روی عمد می‌کند، زیرا می‌خواهد از این طریق مفاهیم را مانند میخ بر سر خواننده بکوبد، اما تطویل برای آن است که شیوه استدلالی و توضیحی در شعر به کار می‌رود.
نثر فارسی ناصر‌خسرو از آثار گران‌بهای قدیم فارسی است و خصوصیت آن در این است که الفاظ عربی در آن کمیاب است و نویسنده سعی کرده لغت‌های تازی را به فارسی برگرداند و از این رو کتاب‌های او گنجینه‌ای از اصطلاحات فارسی است.
[۸] احمدی، احمد، و رزمجو حسین، سیر سخن، مشهد، نشر کتاب فروشی باستان، ۱۳۶۵، چاپ دوم، ص۱۵۴.


ارتباط ناصر‌خسرو با اسماعیلیان

[ویرایش]

درباره ارتباط ناصر خسرو با فرقه اسماعیلیه لازم است بحث شود. ناصر خسرو بعد از سفرهای مختلف و مباحثه با بزرگان دینی ادیان مختلف سرانجام به فرقه اسماعیلیه گروید و در بین آنان به مقام «حجت» دست یافت. اما اسماعیلیه چه فرقه‌ای‌ است؟ «در نیمه دوم قرن هجری، واقعه‌ای در مذهب شیعه امامیه به وقوع پیوست و آن ظهور فرقه‌ای بود به نام «اسماعیلیه» که بنیان‌گذارانش معتقد بودند بر امامت اسماعیل، فرزند ارشد امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) که در سال ۱۴۵ هـ ق پنج سال پیش از وفات پدر، دنیای فانی را وداع گفته بود. اما پیروان اسماعیل وفات وی را انکار کردند و مدعی شدند که امام صادق (علیه‌السّلام) به دلیل حفظ جان فرزندش از گزند حکومت عباسی، به ناچار مرگ او را اعلام نموده است، اسماعیل زنده و غایب از نظر است و روزی به‌عنوان امام قائم و موعود ظهور خواهد کرد و جهان را پر از عدل و داد می‌کند. بنابراین ادعا، اسماعیلیان به امامت امام موسی کاظم (علیه‌السّلام) و امامان پس از او اعتقاد ندارند و سلسه امامت را به اسماعیل ختم می‌کنند.
از این‌رو در تاریخ مذاهب اسلامی، این فرقه با نام‌هایی چون اسماعیله، سبعیه، باطنیه، هفت امامی و... خوانده شده است.»
[۹] تبریزی شیرازی، محمدرضا، ناصر خسرو قبادیانی، تهران، امید فردا، ۱۳۸۶، چاپ اول، ۱۳۸۶، ص۴۹.


اعتقادات اسماعیلیان

[ویرایش]

اسماعیلیان علاوه‌ بر فعالیت‌های مذهبی و اعتقادی، چهره‌ای سیاسی دارند، به جهت مخالفت با حکومت عباسیان. آنان عباسیان را غاصب و ظالم و بیدادگر می‌دانستند و در صدد براندازی حکومت آنها بودند. این تفکر آنان را به مبارزاتی پیگیر و همه جانبه وامی‌داشت تا سرانجام توانستند لحسا، یمن و بحرین را به تصرف درآورند و مقدمات تشکیل حکومت مقتدر فاطمی را فراهم کنند. حکومت فاطمیان مصر از سال ۲۷۹ تا ۵۶۷ هـ ق ادامه یافت و به تدریج به امپراطوری وسیع و مقتدری تبدیل شد.
[۱۰] تبریزی شیرازی، محمدرضا، ناصر خسرو قبادیانی، تهران، امید فردا، ۱۳۸۶، چاپ اول، ۱۳۸۶، ص۵۲.

«اسماعیلیه به وحدانیت خدا، حقانیت محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و امامان تا امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) معتقدند، در قرآن علاوه‌ بر ترجمه ساده به تفسیر عرفانی پایبند هستد و به نظر آنان هر امام دوازده «حجت» دارد که هر حجت مامور تبلیغ دین در بخشی از زمین است که ناصر خسرو در اثر جستجو و تحقیق فراوان سرانجام، اصول اسماعیلیان را پذیرفت و در شبکه منظم آنان به مرتبه «حجت» نایل شد و پس از بازگشت از مصر مرکز حکومت اسماعیلیان چندی در بلخ –موطن خویش- به تبلیغ پرداخت اما خیلی زود مخالفانی و دشمنانی هم در حکومت و هم در متن مردم یافت و علمای سنی حکم قتل را به اتهام بددینی و قرمطی (قرمطی اسمی بود که دشمنان اسماعیلیه به آنان می‌گفتند) صادر کردند و او ناگریز به ترک وطن شد و سرانجام به قلعه یمگان پناه برد. در طی مدتی که تا آخر در این قلعه بود، اشعار و قصاید استواری سرود در سه جبهه دشمنی با خلیفه عباسی، دشمنی با دولت سلجوقی و سنیان متعصب؛ بدین سبب غالب قصاید او در این برهه از زندگی‌اش مشحون است از ظلم‌ستیزی و ایستادگی در برابر ظلم و بیدادگری است.

آثار ناصر‌خسرو

[ویرایش]

آثار این شاعر شامل دو بخش است:

← آثار منظوم


دیوان اشعار؛ شامل قصاید فارسی و عربی بش از ده‌هزار بیت.
روشنایی‌نامه و سعادت‌نامه؛ در موعظه و حکمت.

← آثار منثور


- جامع‌الحکمتین؛ (تالیف۴۶۲ق) جامع حکمت یونان و اصول عقاید اسماعیلیان.
- خوان اخوان؛ (تالیف۴۵۳ق) کتابی است در اخلاق و حکمت و موعظه.
- زادالمسافرین؛ در حکمت الهی به زبان فارسی بر وفق مشرب اسماعیلیان.
- - گشایش و رهایش؛ رساله‌ای فارسی در جواب چند سؤال یکی از برادران مذهبی.
- وجه دین؛ رساله‌ای در مسائل کلامی و تاویلات و باطن عبارات و احکام شریعت مشحون به اصطلاحات مذهب اسماعیلی.
- سفرنامه؛ تاریخ نگارش این کتاب به درستی معلوم نیست. این کتاب شرح سفر هفت‌ساله مؤلف به بلاد روم، مصر، حجاز، بین‌النهرین است. که طی آن ناصر‌خسرو چهار بار خانه خدا را زیارت کرده است و در خلال آن از شهرها و روستاهای بسیار گذشته، مراکز تمدن اسلامی و عمارات و ابنیه تاریخی و مذهبی را دیده و با زندگی اقوام گوناگون و طرز معیشت آنان آشنا شده و به دیدار رجال تاریخی و فرهنگی و سیاسی نایل شده است. ناصر‌خسرو از مسیر سغر و از توقف‌گاه‌های و شهرها و قریه‌ها، از طرز معیشت و آداب و اخلاق و حکومت اقوام مختلف توصیف‌های بسیار دقیقی ارائه می‌دهد و بر خلاف عامه سفر کردگان دروغ نمی‌گوید. بدین‌سان این کتاب از لحاظ جغرافیایِ تاریخی و از جهت آشنایی با اوضاع و احوال جامعه و مراکز مهم تمدن اسلامی در روزگار مؤلف، جامع مزایای فراوانی است. زبان مؤلف با همه اشتمال بر واژه‌ها و ترکیباتی کهنه، بسی ساده و روشن است و نمونه درخشانی از نثر نغز و پرمغز و خالی از حشو و پاکیزه فارسی است.
[۱۱] خسرو، ناصر، سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش نادر وزین‌پور، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۰، چاپ اول، ص۱۶-۱۷ مقدمه.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۳.
۲. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۶.
۳. صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات ایران، تهران، فردوسی، ۱۳۶۹، چاپ دهم، جلد دوم، ص۴۴۹، (به نقل از کلام ناصر خسرو).
۴. دشتی، علی، تصویری از ناصر خسرو، به کوشش مهدی ماحوزی، تهران، جاویدان، ۱۳۶۲، چاپ اول، ص۱۸.
۵. اسلامی ندوشن، دکتر محمدعلی، مقاله مشهد، مجموعه مقالات یادنامه ناصر‌خسرو، دانشگاه فردوسی، ۱۳۵۲، چاپ اول، ص۵۰.
۶. اسلامی ندوشن، دکتر محمدعلی، مقاله مشهد، مجموعه مقالات یادنامه ناصر‌خسرو، دانشگاه فردوسی، ۱۳۵۲، چاپ اول، ص۳۰.
۷. خسرو، ناصر، سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش نادر وزین‌پور، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۰، چاپ اول، ص۱۶ مقدمه.
۸. احمدی، احمد، و رزمجو حسین، سیر سخن، مشهد، نشر کتاب فروشی باستان، ۱۳۶۵، چاپ دوم، ص۱۵۴.
۹. تبریزی شیرازی، محمدرضا، ناصر خسرو قبادیانی، تهران، امید فردا، ۱۳۸۶، چاپ اول، ۱۳۸۶، ص۴۹.
۱۰. تبریزی شیرازی، محمدرضا، ناصر خسرو قبادیانی، تهران، امید فردا، ۱۳۸۶، چاپ اول، ۱۳۸۶، ص۵۲.
۱۱. خسرو، ناصر، سفرنامه ناصر خسرو، به کوشش نادر وزین‌پور، تهران، فرانکلین، ۱۳۵۰، چاپ اول، ص۱۶-۱۷ مقدمه.


منبع

[ویرایش]
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «ناصرخسرو قبادیانی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱۱/۰۸.    







جعبه ابزار