میرزا صادق‌آقا تبریزی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



تبریزی، میرزاصادق آقا، فقیه امامی و اصولی و ادیبِ مبارز آذربایجان در قرن چهاردهم است.


مشخصات

[ویرایش]

در سال ۱۲۷۴ ه .ق در شهر تبریز در خانواده ای روحانی کودکی پا به عرصه وجود گذاشت و صادق نام گرفت پدر وی میرزا محمدآقا معروف به مجتهد کوچک خود صاحب کمال و عالمی فرزانه بود و در خطه آذربایجان نام‌آور و به علم و فضل شهرت داشت. صادق در دامن چنین خانواده ای سنین کودکی اش سپری شد و روز بروز رشد کرد. وی در اوان نوجوانی وارد مدرسه علوم دینی گردید و تحصیلات ابتدایی را که شامل آشنایی با ادبیات، قرآن و سطح ابتدایی فقه و اصول بود فرا گرفت و ۱۸ بهار از عمرش در این سامان سپری شد.
[۱] تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.

تا اینکه در سال ۱۲۸۸ ه .ق به حوزه علمیه نجف هجرت کرد و مدت اقامت او در نجف اشرف ۲۴ سال طول کشید. و این مدت پربارترین دوره زندگی این عالم فرزانه بشمار می رود. شخصیت علمی و معنوی آقامیرزا صادق در این دوره از تاریخ زندگی‌اش شکل می گیرد و استعداد و روح تشنه او به دانش و معنویت به بار نشسته و سیراب می گردد و به قله اجتهاد دست می یابد. اساتیدی که آیت‌الله میرزا صادق تبریزی در دوره های مختلف تحصیل از آنها بهره برده است عبارتند از: آیات بزرگوار
۱- شیخ حسین اردکانی (متوفای ۱۳۰۵ ه .ق)
۲- ملامحمدفاضل ایروانی (متوفای ۱۳۰۶ ه .ق)
۳- محمد فاضل شربیانی (متوفای ۱۳۲۲ ه .ق)
۴- محمدحسن مامقانی (متوفای ۱۳۲۳ ه .ق)
۵- شیخ هادی طهرانی (متوفای ۱۳۲۱ ه .ق) بوده اند.
[۲] آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، جزء۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص۸۷۳، مشهد ۱۴۰۴.

تبریزی در کربلا نیز در مجلس درس ملاحسین اردکانی حاضر می‌شد.
[۳] آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، جزء ۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص ۸۷۳ ـ۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
[۴] حرزالدین، محمدبن علی، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۵، قم ۱۴۰۵.
[۵] ثقةالاسلام تبریزی، علی بن موسی، مرآة‌الکتب، ج۳، ص۱۰، چاپ محمدعلی حائری، قم ۱۴۱۴ـ ۱۴۲۰.
[۶] تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.

وی بعد از فراگیری علوم گوناگون، در فقه و اصول به درجه اجتهاد رسید و حلقه درسی تشکیل داد. در درس وی شاگردان بسیاری حاضر می‌شدند.
[۷] تبریزی خیابانی، علی کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.


منزلت علمی

[ویرایش]

پس از فراغت از تحصیل هر چند آیت‌الله تبریزی در راس امور دینی مردم و مرجعیت عملا اوقاتش صرف تبلیغ و ترویج احکام دینی اسلام سپری می گشت لکن اشتغال به این گونه امور وی را از تدریس و تحقیق و تالیف بازنداشت و ایشان توانست در کنار این فعایت همچنان به کار علمی خویش ادامه دهد. کتب و آثاری ارزشمند از ایشان در دسترس است.
تبریزی، پس از حدود ۲۴ سال اقامت در نجف، به زادگاهش بازگشت و مرجعیت آذربایجان را بر عهده گرفت.
[۸] تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
[۹] امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
وی به مشکلات مردم توجه داشت و درصدد رفع آن‌ها برمی آمد.
[۱۰] کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، ج۱، ص۱۴۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۱۱] کسروی، احمد، تاریخ مشروطة ایران، ج۱، ص۱۸۴ـ۱۸۹، تهران ۱۳۶۳ ش.

در جریان مهاجرت ارمنیان به تبریز در وضعی رقت بار ( زمستان ۱۲۹۹ ش)، تبریزی با موعظه و یادآوری وظایف مسلمانان سبب شد تا مردم تبریز ضمن استقبال گرم از مهاجران، مبلغ بسیاری نیز به ایشان کمک کنند.
[۱۲] هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، ج۱، ص۳۲۲، تهران ۱۳۶۳ش.
[۱۳] رائین، اسماعیل، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۴۵، تهران ۱۳۵۶ ش.
این امر نفوذ او در مردم و محبوبیتش را نشان می‌دهد.

مکتب معنوی و اخلاقی

[ویرایش]

چنانچه زندگی علمی و دانش و فضل آیت‌الله مجتهد تبریزی در این فرصت نمی‌گنجد پرداختن به ویژگی‌های روحی و اخلاقی وی نیز فرصت بیشتری می‌طلبد و ابعاد گوناگون زندگی ایشان را نیز نمی‌توان در این مختصر بیان کرد. رفتار و کردار این مرد بزرگ در طول زندگی خویش بویژه در دوران مرجعیت و زعامت در آذربایجان و نفس قدسی وی در تبلیغ و ترویج احکام اسلام بسیار مؤثر بود و ایشان در ایجاد جامعه دینی و مذهبی در آن خطه نقش بسیار عمده داشتند با وجود سپری شدن بیش از نیم قرن از رحلت ایشان هنوز هم یاد آیت‌الله میرزا صادق تبریزی در بین مردم خطه آذربایجان زنده است و از زندگی این عالم وارسته که زندگی زاهدانه و سلوک عارفانه ای داشته با احترام و عظمت یاد می شود.
تبلیغ و ترویج احکام اسلامی و همچنین رهبری مردم در آن روزگار آشفته بازار فرقه‌گرایی و تفرقه‌افکنی خود صحیفه بلندی از بزرگی و عظمت روحی یک انسان وارسته چون حضرت ایشان است که باید خود جداگانه به عنوان الگوی حیات برای همه انسان‌های پیشرو در هدایت و رستگاری جوامع بشری نگاشته و ارائه گردد. یکی از ویژگی‌های این انسان وارسته و عالم فرزانه این است که او در عین اینکه آیه‌های عرفان و زهد را به تفسیر می‌نشیند به جامعه‌ای نیز می‌اندیشد که زمینه‌ای تکاملی و رشد و تعالی را برای بشر فراهم می آورد یعنی مبنای پیوند دین و سیاست از نظر آیت‌الله میرزا صادق‌آقا تبریزی که به جهت همین هدف و ادای خویش و نیز تن به مرارت و سختی می دهد این است که معرفت و سلوک راه خدا و عمل به احکام الهی در سایه حاکمیت نظام عدل و انصاف است که تحقق و شکوفایی پیدا می کند و نتیجه بخش می گردد و الا در غیر این صورت به دین بیش از حد شعار، میدان فعالیت داده نخواهد شد و به مرور همه عرصه‌ها بر روی آن تنگ‌تر خواهد شد.

← دیدگاه علامه امینی


در این نوشتار بجاست ما سخن کوتاه کنیم و ابعاد شخصیتی وی را در زمینه‌های گوناگون در نوشته‌های بزرگانی چون علامه امینی بخوانیم که می‌نویسد: او یکی از چهره‌های درخشان تشیع و از جمله دانشمندان متشخص امامیه است که در آذربایجان به مرجعیت تقلید رسید و سال‌ها صاحب ریاست و زعامت دینی گردید. زعیمی که در اداره امور حسن تدبیر و در قضاء و داوری دادگری و در اظهار نظر ثبات و پایداری و استواری نشان می‌داد.
برای اصلاح جامعه برنامه‌هایی پیشرفته ارائه می‌نمود او همواره با هوشیاری و دوراندیشی و تحمل مشتقات و مرارت‌ها مردم را رهبری می‌کرد و در مبارزه با کفر و الحاد از سختی‌ها و تلخی‌ها نمی‌هراسید و پیوسته با پند و اندرز و سخنان گیرا و نافذش بار مسؤولیت را به دوش می‌کشید.
همچنین در احسن‌الودیعه آمده است: آقا میرزا صادق یکی از علمای بزرگ ایران و از جمله مراجع تقلید شیعه امامیه در عصر حاضر است که صاحب ریاست عامه و مرجعیت تام است و حکومت ایران به دنبال انقلابی که در شهر تبریز رخ داد وی را به برخی بلاد تبعید نمود.
سیدحسن امین نیز از او به بزرگی یاد کرده می نویسد: او فقیهی بود مجتهد، مرجع تقلیدی محبوب، انسانی زیباروی و نیکو معاشرت بود، واعظ و سخنوری دارای سعه صدر و قریحه شعر بوده است...

مکتب اخلاقی و تربیتی

[ویرایش]

آیت‌الله مجتهد تبریزی در عرصه‌های مختلف زندگی پیشتاز بود و عمر خویش را در خدمت به جامعه دینی سپری ساخت. او همان‌گونه به سرنوشت جامعه می‌اندیشید، دغدغه رشد و تعالی امت اسلامی را داشت و همچنین سخت نگران اوضاع اسفبار اقتصادی و فقر و بدبختی مردم زمان خویش بود. او یکه و تنها برای سامان‌دادن به وضع مردم در زمینه‌های مختلف قامت قیام بست. در شهر تبریز معروف است که می‌گویند خانه آقا میرزا صادق به روی همه باز بود. پناهگاهی بود برای فقرا و نیازمندان، و پایگاهی برای دردمندان و اندیشه‌وران که به دین و مصالح مسلمین می‌اندیشیدند. همچنین دیوانی برای حل مشکلات مردم.
در زندگی آیت‌الله تبریزی دو ویژگی بسیار برجسته وجود داشت، نخست اینکه ایشان بسیار سخت‌کوش و در اهداف دینی خویش استوار بودند. دوم عشق و علاقه ایشان به مردم، و به عبارتی وجهه مردمی ایشان بود. به نوشته محمد مجتهدی، «... حاج میرزا صادق‌آقا پس از رحلت حاجی میرزا حسن مجتهد، از حیث نفوذ و وجهه در درجه اول واقع شد چنانچه در شب عید فطر مردم از نصف شب به مسجد او می رفتند و برای خود جا می‌گرفتند، تا در نماز عید ایشان شرکت کنند.
ملاعلی خیابانی نیز که محضر این بزرگوار را درک کرده است می نویسد: چنان صاحب حزم (هوشیار) بود که کسی نمی‌توانست در امری به ایشان دخالت و غلبه بنماید و نطق نمی‌کرد مگر به چیزی که نفع ببخشد برای مردم در دین و دنیای ایشان... . همچنین آقابزرگ تهرانی می نویسد: او وجود خویش را وقف تدریس، نشر احکام و سودرسانی و رفع نیاز نیازمندان و مبارزه با بدعت‌ها، بی‌دینی‌ها و پاسداری از مقدسات دین و جهان اسلام کرد. و در این راه با سختی‌ها و مرارت‌های زیادی روبه رو گردید و تحمل کرد. که کوه تحمل آن را نداشت.

حوادث عصر مجتهد تبریزی

[ویرایش]

در زمان مرجعیت مجتهد تبریزی اسلام به طور کلی دین مشکلات زیادی داشت از یک سو توطئه همه جانبه دشمنان اسلام هر روز گسترده‌تر می‌گردید و پیکره جهان اسلام را تجزیه و پاره پاره می‌کرد و از سوی دیگر تهاجم گسترده فرهنگی دشمن بر علیه دین بود که با همه توان، تلاش در نابودی ارزش‌های دینی و اسلامی در جوامع اسلامی بخصوص در جامعه دینی ایران داشت. عالمان دینی روز را شب و شب را صبح می‌کردند در حالی که درگیر فرقه‌ها و گروهک‌های دینی بودند که قارچ‌گونه از گوشه و کنار این کشور سربلند کرده و دامن دین را لکه دار می‌ساختند یک روز وهابیت بود که از دین تفسیر غلط به جامعه عرضه می‌کرد و موجب رویگرداندن قشر روشنفکر از دین می‌گردید، یک روز بهائیگری قد علم می‌کرد و جوانان این مرز و بودم را به دام فساد می‌کشاند و یک روز غرب‌گرایی و غرب‌ستایی با هزاران حیله و نیرنگ به بی‌هویتی این مردم می‌اندیشید و این مسائل برای عالم دینی چون آیت‌الله مجتهد تبریزی سخت و طاقت فرسا بود.

حوادث سیاسی

[ویرایش]

در اوائل قرن سیزدهم ه .ق ایران حوادث و وقایع تلخ و شیرین زیادی به خود دیده است. جریان مشروطیت که در نیمه اول این قرن در ایران مطرح گردیده و به ظاهر نیز به پیروزی رسید عامل جریانات بسیار زیادی گردید. از همان دوره پیروزی مشروطیت به خلع فرزندان قاجار از حکومت انجامید و زمینه برای به قدرت رسیدن عوامل بی ریشه تر و نوکران گوش به فرمان استعمارگران در ایران فراهم شد. جریانات مهمی در این سرزمین شکل گرفت. با شهادت شیخ فضل‌الله نوری به اتهام مخالفت با مشروطه آن هم با ده‌ها حیله و نیرنگ آسیب زیادی متوجه حوزه‌های علمیه و مراجع تقلید گردید. دشمنان دین از یک سو تلاش کردند فرمان شهادت آیت‌الله شیخ نوری را به علمای پیشرو مشروطه نسبت داده و موجب تفرقه در بین آیات و بزرگان مراجع گردند و از سوی دیگر قصه جدایی دین از سیاست را ساخته و زمینه انزوای دین و کناره گیری علمای دین از سیاست را فراهم آوردند.
رضاخان درسال ۱۲۹۹ ه .ش (مطابق ۱۳۳۹ قمری) با راهنمایی و فراهم‌ساختن زمینه توسط عوامل بیگانه به خصوص بریتانیا دست به کودتا زد و بسیاری از عناصر روشنفکر دینی را دستگیر و سر به نیست کرد و به زودی یعنی در سال ۱۳۰۴ ه .ش با قانونی‌خواندن خود به عنوان شاه ایران دست به اجرای برنامه‌های استعمار زد.
وی که به فرمان اجانب و مامور زمینه سازی برای ورود فرهنگ بیگانه به کشور بود از دین و حوزه‌های علمیه آغاز کرد. کشاندن طلاب علوم دینی از مدارس علمی به سربازخانه ها و دستبرد به فرهنگ دیرینه این ملت و تبدیل لباس‌های سنتی ایران به لباس‌های مد روز غرب و به مرور زمان ظهور بانوان با کلاه و برهنه در خیابان‌ها و جمع‌آوری چادر و حجاب‌های زنان نیز در راستای همین اهداف شوم انجام می گرفت.

داستان تبعید

[ویرایش]

در جریان قلع و قمع حوزه‌های علمیه و دستگیری و کشاندن طلاب علوم دینی به پادگان‌ها و از طرفی جریان کشف حجاب که عملا با حضور خانواده رضاخان در مجامع عمومی بدون حجاب از سال ۱۳۰۷ آغاز گردید و بالاخره چند سال طول نکشید که به طور رسمی در همه ایران اجرا گردید مراجع و عالمان بزرگ دینی به پاسداری از این ارزش اسلامی برخاسته و مبارزه‌ای گسترده با دولت را آغاز کردند علمای قم، علمای شیراز، علمای مشهد و اصفهان و علمای تهران و تبریز هر کدام با اجرای راهپیمایی‌ها و تجمعات مردم را از هجوم گسترده دشمن آگاه ساخته و دین‌ستیزی رضاخان را محکوم کردند.
در این وقایع آیت‌الله میرزا صادق‌آقا در تبریز به عنوان مجاهد پیش رو در مبارزه با دین‌ستیزی رضاخان مردم آذربایجان را رهبری کرد. وی پس از شنیدن وقایع دردناک هجوم به مدارس علمی در حوزه علمیه قم و دستگیری طلاب و با علنی‌شدن تبلیغات ضد اسلامی رضاخان در تبریز دولت رضاخانی را به باد انتقاد گرفت و از رفتار و کردار عوامل حکومت، اظهار انزجار و اعلام خطر نمود و این بود که رضاخان دستور داد آیت‌الله میرزا صادق‌آقا را گرفته و به تبعیدگاه روانه ساختند. داستان تبعید وی در کتب تاریخی به گونه‌های مختلف آمده است، کتاب معارف‌الرجال در خصوص مبارزات و تبعید ایشان اشاره کرده می نویسد: او کسی بود که بر بالای منبر رفته و آنچه که پهلوی با علما و دین انجام می‌داد برای مردم مطرح می‌کرد و لذا عوامل پلیس او را دستگیر و نخست در همدان و سپس به قم تبعید نمود ...»
در برخی منابع چون کتاب علماء معاصرین این گونه آمده است که وی «بنا به موجبی به بلده سنندج مقر حکومت کردستان مسافرت فرمود!! ...» و سپس اضافه می‌کند که اهالی آنجا با اینکه از جماعات عامه و اهل سنت شافعیه هستند به زیارت او آمدند و تکریم و تجلیل به جای آوردند و علمای ایشان هر روز می‌آمدند و به قدوم وی در بلدشان افتخار می‌نمودند حتی شیخ اجل شیخ شکرالله امام جمعه سنندج گفت اگر ذبح ولد شرعی بود من یکی از اولادم را ذبح می کردم.»

← دیدگاه امام خمینی


امام خمینی (رحمة‌الله‌علیه) نیز در خصوص وجود اختناق آن زمان و منکرهای رضاخانی اشاره می کند و در ارتباط با تبعید مجتهد مجاهد تبریز می گوید:
«... با دست رضاخان شروع کردند به کوبیدن روحانیون. عمامه‌ها را برداشتن و مدرسه‌ها را جلویش را گرفتن لباس‌ها را تغیر دادن با آن شدتی که انسان شرم می‌کند که چه کردند با این طایفه و این هم به اسم اینکه می‌خواهیم اصلاح بکنیم با اسم اینکه همه ایران یک رنگ باشند ملت ما کذا باشد با این حرف‌های ناروا این قدرت را هم می‌خواستند بشکنند و شکستند در آن وقت و سخت هم شکستند و چند قیامی که در ایران از جانب روحانیون شد که یکی از آنها از اصفهان بود .. . این را هم با حیله و قدرت شکستند چنانچه قیام آذربایجان و علمای آذربایجان و قیام خراسان این‌ها را هم با قدرت شکستند ... و علمای تبریز را دو نفر شخصی که در راس بود از آنجا گرفتند و بردند گمانم این است که در «سقز» آنجا مدتی تبعید بودند و بعد هم که اجازه رفتن را دادند و مرحوم حاج میرزاصادق آقا که شخص اول آن وقت روحانیت تبریز بود آمد و در قم ماند و در همین‌جا هم ماندگار شد و دیگر نرفت. آنجا می رفت هم کاری نمی‌توانست بکند.»

فعالیت سیاسی

[ویرایش]

در منابع، شرح حالِ تبریزی و مبارزات وی در دوره قاجار و پهلوی به اختصار آمده و گاه در گزارشِ احوال وی رعایت بی‌طرفی نشده است.
[۱۵] سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، ج۱، ص۷۰، آثار، افکار و مبارزات آیت‌اللّه‌آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
[۱۶] سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، آثار، افکار و مبارزات آیت اللّه آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).

وی از مخالفان مشروطه و پیامدهای آن بود و در ۱۲۹۲ش با برخی علما به محمدعلی شاه تلگرام فرستاد و خواستار لغو مشروطیت شد.
[۱۷] کسروی، احمد، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، ج۱، ص۵۷۶، تهران ۱۳۵۵ ش.
[۱۸] ویجویه، محمدباقر، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، ج۱، ص۲۱، چاپ علی کاتبی، تهران ۱۳۵۵ش.
[۱۹] بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سالهای ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۲ـ۳۹۳، (تهران) ۱۳۷۶ ش.

تبریزی در دوره پهلوی از دستگاه حاکم دوری می‌جست.
در جریان مهاجرت علما به قم در ۱۳۰۶ ش/ ۱۳۴۶، و در اعتراض به قانون نظام وظیفه، وی در نامه‌ای حمایت خود را از رهبر این حرکت، حاج‌آقا نوراللّه اصفهانی، اعلام کرد و عازم قم شد؛ اما هنگامی که به آن‌جا رسید، اصفهانی از دنیا رفته بود.
[۲۰] مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۱۶، تهران ۱۳۶۲ش.
[۲۱] مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۲۰، تهران ۱۳۶۲ش.
[۲۲] مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۳۴ـ ۴۳۷، تهران ۱۳۶۲ش.

در ادامه مخالفت با قانون نظام وظیفه مردم تبریز در ۱۳۰۷ش /۱۳۴۷، قیام کردند که تا اوایل ۱۳۰۸ ش ادامه یافت و تبریزی به همراهی دیگر علما رهبری مردم را بر عهده گرفت.
حکومت، او را دستگیر و به همدان (یا سنندج) تبعید کرد، اما پس از چند روز رضاشاه ناگزیر دستور آزادی وی را صادر کرد.
[۲۳] امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
[۲۴] حرزالدین، محمدبن علی، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۵، قم ۱۴۰۵.
[۲۵] سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، ج۱، ص۷۷، آثار، افکار و مبارزات آیت‌اللّه آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
[۲۶] باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۸، نور علم، دورة ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).
[۲۷] بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سال‌های ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۶، (تهران) ۱۳۷۶ ش.
[۲۸] بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سال‌های ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۶ ۳۹۸، (تهران) ۱۳۷۶ ش.

وی پس از آزادی به قم رفت و در همان‌جا اقامت گزید.

وفات

[ویرایش]

آیت‌الله مجتهد تبریزی این مرد بزرگ که از جریان مشروطه تا عصر دیکتاتوری رضاخان که زندگی‌اش به ناآرامی و تلاش در راه آگاهی و دمیدن روح مقاومت مردم در مقابل تهاجم دشمنان عرصه های مختلف سپری گردید بالاخره در ششم ذی‌القعده سال ۱۳۱۵ ه .ق مطابق ۱۳۳۱ ه .ش چراغ عمرش خاموش گردید و جامعه اسلامی را در غم و اندوه فرو برد. نماز بر وی را آیت‌الله شیخ ابوالقاسم کبیر خواند و انبوه جمعیت که دلداده راه و مرام ایشان بودند وی را تشییع نمود و در جوار حرم فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیه) به خاک سپردند. به نوشته صاحب «علماء معاصرین» مراسم تشییع در روز جمعه انجام گرفت و مردم زیادی در آن حضور یافتند و آیت‌الله حائری یزدی در قم و سایر بزرگان در شهرهای دیگر نیز برای او مجالس ختم برگزار کردند. وی همچنین به ازدحام جمعیت و خوف حکومت از این ازدحام که منتهی به تعطیلی برخی مجالس شده است اشاره می‌کند.
در شهرهای گوناگون بویژه در آذربایجان و نجف از وی تجلیل شد.
[۳۳] تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴ـ۱۵۵، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
[۳۴] امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶ـ۳۶۷.


شاگردان

[ویرایش]

از جمله شاگردان وی محمدعلی مدرّس (مؤلف ریحانة‌الادب ) و میرزا قاسم گَرگَری بودند.
[۳۵] کارنگ، عبدالعلی، ج۱، ص۳۴۰، آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز، در آثار باستانی آذربایجان، ج۱، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ ش.
[۳۶] علی تبریزی خیابانی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
[۳۷] امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
[۳۸] مدرس تبریزی، محمدعلی، ج۵، ص۲۶۹.


فرزندان

[ویرایش]

از فرزندان تبریزی، میرزا جواد و میرزا رضا از اهل علم به شمار می‌آیند و آثاری نیز دارند.
[۳۹] امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، ج۱، ص۲۹۵، نجف ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۴۰] آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام‌الشیعه، جزء ۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
[۴۱] باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۷، نور علم، دورة ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).


تألیفات

[ویرایش]

برخی از آثار تبریزی که بیش‌تر در فقه و اصول است اینهاست: المقالات الغریّة در اصول فقه (چاپ سنگی، تبریز ۱۳۱۷) که آقابزرگ طهرانی
[۴۲] آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام‌الشیعه، جزء۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، جزء۱، قسم ۲، ص۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
و حرزالدین
[۴۳] حرزالدین، محمدبن علی، معارف‌الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۶، قم ۱۴۰۵.
نام آن را المقالات الغرویة ذکر کرده اند، موسی جوان
[۴۴] جوان، موسی، مبانی حقوق، ج۲، ص۱۵۷ـ۲۳۲، تهران ۱۳۲۷ ش.
با استفاده از این کتاب برخی آرای اصولی او را گزارش کرده است؛ رسالة فی المشتقات (چاپ سنگی، تبریز ۱۳۱۹)؛ رسالة فی شرائط العوضین؛ رسالة فی الربا؛ شرح تبصرة المتعلّمینِ علامه حلّی؛ الفوائد، شرح یازده قاعده از مشکلات مسائل فقه و اصول (چاپ سنگی، تبریز ۱۳۵۱) و رساله عملیه به زبان فارسی (۱۳۲۳، ۱۳۴۵).
[۵۰] آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۳۹۲، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۵۱] تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۷، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
[۵۲] مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، ج۱، ص۸۸۵، تهران ۱۳۴۴ش.
[۵۳] ثقة‌الاسلام تبریزی، علی بن موسی، ج۳، ص۹، مرآة الکتب، چاپ محمدعلی حائری، قم ۱۴۱۴ـ ۱۴۲۰.
[۵۴] باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۴ـ ۱۴۵، نور علم، دوره ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، جزء ۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، مشهد ۱۴۰۴.
(۳) سیدمحسن، امین، اعیان‌الشیعه.
(۴) محمدهادی امینی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، نجف ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
(۵) ناصر باقری بیدهندی، «نجوم امت: مرحوم آیت اللّه العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، نور علم، دورة ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).
(۶) حمید بصیرت منش، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سالهای ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، (تهران) ۱۳۷۶ ش.
(۷) علی تبریزی خیابانی، کتاب علماء معاصرین، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
(۸) علی بن موسی ثقة الاسلام تبریزی، مرآة الکتب، چاپ محمدعلی حائری، قم ۱۴۱۴ـ ۱۴۲۰.
(۹) موسی جوان، مبانی حقوق، ج ۲، تهران ۱۳۲۷ ش.
(۱۰) محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
(۱۱) روح اللّه خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفة نور، تهران ۱۳۶۱ش ـ.
(۱۲) اسماعیل رائین، ایرانیان ارمنی، تهران ۱۳۵۶ ش.
(۱۳) ابراهیم سیدعلوی، «بیان صادق: شرح حال، آثار، افکار و مبارزات آیت اللّه آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
(۱۴) عبدالعلی کارنگ، آثار و ابنیة تاریخی شهرستان تبریز، در آثار باستانی آذربایجان، ج ۱، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ ش.
(۱۵) احمد کسروی، تاریخ مشروطة ایران، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۱۶) احمد کسروی، تاریخ هیجده سالة آذربایجان، تهران ۱۳۵۵ ش.
(۱۷) مدرس تبریزی.
(۱۸) خانبابا مشار، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران ۱۳۴۴ش.
(۱۹) حسین مکی، تاریخ بیست سالة ایران، ج ۴، تهران ۱۳۶۲ش.
(۲۰) محمدباقر ویجویه، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، چاپ علی کاتبی، تهران ۱۳۵۵ش.
(۲۱) مهدیقلی هدایت، خاطرات و خطرات، تهران ۱۳۶۳ش؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۲. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعه، جزء۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص۸۷۳، مشهد ۱۴۰۴.
۳. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، جزء ۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص ۸۷۳ ـ۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
۴. حرزالدین، محمدبن علی، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۵، قم ۱۴۰۵.
۵. ثقةالاسلام تبریزی، علی بن موسی، مرآة‌الکتب، ج۳، ص۱۰، چاپ محمدعلی حائری، قم ۱۴۱۴ـ ۱۴۲۰.
۶. تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۷. تبریزی خیابانی، علی کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۸. تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۳ـ۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۹. امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
۱۰. کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، ج۱، ص۱۴۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۱. کسروی، احمد، تاریخ مشروطة ایران، ج۱، ص۱۸۴ـ۱۸۹، تهران ۱۳۶۳ ش.
۱۲. هدایت، مهدی‌قلی، خاطرات و خطرات، ج۱، ص۳۲۲، تهران ۱۳۶۳ش.
۱۳. رائین، اسماعیل، ایرانیان ارمنی، ج۱، ص۱۴۵، تهران ۱۳۵۶ ش.
۱۴. خمینی، سیدروح‌اللّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، ج۱۱، ص۱۷۸، تهران ۱۳۶۱ش.    
۱۵. سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، ج۱، ص۷۰، آثار، افکار و مبارزات آیت‌اللّه‌آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
۱۶. سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، آثار، افکار و مبارزات آیت اللّه آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
۱۷. کسروی، احمد، تاریخ هیجده ساله آذربایجان، ج۱، ص۵۷۶، تهران ۱۳۵۵ ش.
۱۸. ویجویه، محمدباقر، تاریخ انقلاب آذربایجان و بلوای تبریز، ج۱، ص۲۱، چاپ علی کاتبی، تهران ۱۳۵۵ش.
۱۹. بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سالهای ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۲ـ۳۹۳، (تهران) ۱۳۷۶ ش.
۲۰. مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۱۶، تهران ۱۳۶۲ش.
۲۱. مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۲۰، تهران ۱۳۶۲ش.
۲۲. مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، ج۴، ص۴۳۴ـ ۴۳۷، تهران ۱۳۶۲ش.
۲۳. امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
۲۴. حرزالدین، محمدبن علی، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۵، قم ۱۴۰۵.
۲۵. سیدعلوی، ابراهیم، «بیان صادق: شرح حال، ج۱، ص۷۷، آثار، افکار و مبارزات آیت‌اللّه آقامیرزا صادق»، کیهان اندیشه، ش ۱۶ (بهمن ـ اسفند ۱۳۶۶).
۲۶. باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۸، نور علم، دورة ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).
۲۷. بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سال‌های ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۶، (تهران) ۱۳۷۶ ش.
۲۸. بصیرت‌منش، حمید، علما و رژیم رضاشاه: نظری بر عملکرد سیاسی ـ فرهنگی روحانیون در سال‌های ۱۳۰۵ـ۱۳۲۰ ش، ج۱، ص۳۹۶ ۳۹۸، (تهران) ۱۳۷۶ ش.
۲۹. خمینی، سیدروح‌اللّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، ج۱، ص۲۶۱، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۰. خمینی، سیدروح‌اللّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، ج۸، ص۱۸۰، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۱. خمینی، سید روح‌اللّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، ج۹، ص۳۰، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۲. خمینی، سیدروح‌اللّه، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، ج۱۱، ص۱۷۸، تهران ۱۳۶۱ش.    
۳۳. تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴ـ۱۵۵، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۳۴. امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶ـ۳۶۷.
۳۵. کارنگ، عبدالعلی، ج۱، ص۳۴۰، آثار و ابنیه تاریخی شهرستان تبریز، در آثار باستانی آذربایجان، ج۱، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱ ش.
۳۶. علی تبریزی خیابانی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۴، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۳۷. امین، سیدمحسن، اعیان‌الشیعه، ج۷، ص۳۶۶.
۳۸. مدرس تبریزی، محمدعلی، ج۵، ص۲۶۹.
۳۹. امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، ج۱، ص۲۹۵، نجف ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۴۰. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام‌الشیعه، جزء ۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
۴۱. باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۷، نور علم، دورة ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).
۴۲. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام‌الشیعه، جزء۱: نقباءالبشر فی القرن الرابع عشر، جزء۱، قسم ۲، ص۸۷۴، مشهد ۱۴۰۴.
۴۳. حرزالدین، محمدبن علی، معارف‌الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۳۷۶، قم ۱۴۰۵.
۴۴. جوان، موسی، مبانی حقوق، ج۲، ص۱۵۷ـ۲۳۲، تهران ۱۳۲۷ ش.
۴۵. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۱۰، ص۶۶۶۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۴۶. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعع، ج۱۳، ص۴۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۴۷. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۱۳، ص۱۳۵، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۴۸. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۱۶، ص۳۲۰، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۴۹. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۴۱، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۵۰. آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۳۹۲، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۵۱. تبریزی خیابانی، علی، کتاب علماء معاصرین، ج۱، ص۱۵۷، چاپ سنگی تهران ۱۳۶۶.
۵۲. مشار، خانبابا، فهرست کتاب‌های چاپی عربی، ج۱، ص۸۸۵، تهران ۱۳۴۴ش.
۵۳. ثقة‌الاسلام تبریزی، علی بن موسی، ج۳، ص۹، مرآة الکتب، چاپ محمدعلی حائری، قم ۱۴۱۴ـ ۱۴۲۰.
۵۴. باقری بیدهندی، ناصر، «نجوم امت: مرحوم آیت‌اللّه‌العظمی آقامیرزا صادق آقا مجتهد تبریزی»، ج۱، ص۱۴۴ـ ۱۴۵، نور علم، دوره ۳، ش ۵ (دی ۱۳۶۷).


منابع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «میرزاصادق‌آقا تبریزی»، شماره۳۲۳۷.    
پایگاه حوزه، برگرفته از مقاله «میرزا صادق‌آقا تبریزی»، تاریخ بازیابی، ۱۳۹۶/۱/۲۳.    






جعبه ابزار