من لا یحضره الفقیه (کتاب)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



کتاب من لا یحضره الفقیه مجموعه روايات اهل بیت عليهم السلام دربارۀ مسائل فقهى و احکام شرعی است که شيخ صدوق، ابو جعفر محمد بن على بن حسين بن بابويه قمى، از چهره‌هاى برجستۀ علماى شیعه در قرن چهارم هجرى تألیف نموده است، شيخ صدوق در اين كتاب روايات فقهى را كه از ديدگاه خود صحيح و معتبر بوده جمع آورى کرده است.


ارزش و اعتبار

[ویرایش]

اين كتاب يكى از ارزشمندترين منابع روايى شيعه به شمار مى‌آيد و يكى از چهار كتاب معتبر روايى شيعه است و هر مجتهدى در اجتهاد و استنباط احكام شرعى بايد به روايات آن توجه داشته باشد. كتاب من لا يحضره الفقيه از زمان نگارش مورد توجه و استقبال علماى شيعه قرار گرفته است و پيوسته در مجموعه‌هاى بزرگ و كوچك روايى بر آن استناد نموده و از آن روايت نقل كرده‌اند.

انگيزۀ نگارش

[ویرایش]

شيخ صدوق اين كتاب را به درخواست يكى از سادات بزرگوار شهر بلخ به نام شريف الدين ابو عبد الله محمد بن حسين معروف به نعمت نگاشته است. او از شيخ صدوق درخواست كرده بود مانند كتاب« من لا يحضره الطبيب» محمد بن ذکریای رازی در علم طب، او هم كتابى در علم فقه به نگارش درآورد تا مورد استفاده كسانى قرار گيرد كه به علما و فقهاى بزرگ دسترسى ندارند و با مراجعۀ به آن بتوانند به احكام شرعى و وظايف خود آگاه گردند. شيخ صدوق نيز با پذيرفتن اين درخواست مى‌فرمايند من در اين كتاب بنا ندارم تا هر چه روايت شده را نقل نمايم بلكه فقط آن رواياتى را نقل مى‌كنم كه آنها را صحيح و معتبر مى‌دانم و به آن فتوا مى‌دهم و عقيده دارم كه ميان من و خداوند حجت است.

مشيخه

[ویرایش]

شيخ صدوق در اين كتاب فقط نام راوى اولى را كه روايت را از امام عليه السلام روايت كرده آورده و در آخر كتاب يعنى در بخش« مشيخه» سند خود را به آن راوى نقل مى‌كند تا روايات از حالت ارسال خارج شده و اصطلاحا مسند شوند و استفاده از آن براى مراجعه كنندگان آسان‌تر گردد.
شيخ صدوق در اين بخش به اسناد خود به رواتى كه روايات اين كتاب را از آنها نقل كرده اشاره مى‌كند و به اين وسيله روايات فراوانى از احاديث كتاب را از حالت ارسال و بدون سند بودن خارج كرده و آنها را معتبر و مسند مى‌سازد.
اين بخش از كتاب بسيار مورد توجه علماى شيعه قرار گرفته است و شرح‌هاى فراوانى نيز بر اين قسمت از كتاب نگاشته‌اند كه خود از منابع غنى و پر بار علم رجال به شمار مى‌آيد مانند:
۱- ترتيب مشيخه من لا يحضره الفقيه نوشته صاحب معالم شيخ حسن بن شيخ زين الدين، شهید ثانی ( درگذشت ۱۰۱۱ هجرى).
۲- ترتيب مشيخه من لا يحضره با شرح و بيان نوشته سيد حاج ميرزا محمد حسين معروف به شيخ آقا قاضی تبریزی ( درگذشت ۱۲۹۴ هجرى).
۳- شرح مشيخه من لا يحضره الفقيه نوشته محمد تقی مجلسی پدر علامه مجلسى .
۴- شرح مشيخة الفقيه نوشته علامه سيد حسن بن سيد عبد الهادى بن سيد موسى موسوى آل خراسان نجفى( متولد ۱۳۲۶ هجرى).
۵- خير الرجال نوشته شيخ بهاء الدين محمد بن شيخ ملا علی شریف لاهیجی از علماى قرن يازدهم هجرى.

شرح‌هاى كتاب

[ویرایش]

بر كتاب« من لا يحضر» شرح‌هاى فراوانى نيز نگاشته شده كه در شرح روايات كتاب و بررسى آنهاست مانند:
۱- شرح من لا يحضره الفقيه به نام« روضة المتقین » نوشته مولى محمد تقى مجلسى پدر علامه مجلسی . وى اين كتاب را در سال ۱۰۶۳ هجرى به پايان رسانده است.
۲- شرح من لا يحضره الفقيه نوشته سيد اجل امير محمد صالح بن امير عبد الواسع داماد علامه مجلسى( درگذشت ۱۱۱۶ هجرى).
۳- شرح من لا يحضره الفقيه نوشته شيخ الاسلام و المسلمين شیخ بهایی ، محمد بن حسين بن عبد الصمد حارثى همدانى( درگذشت ۱۰۳۰ هجرى). شیخ حر عاملی از اين شرح نقل مى‌كند.
۴- شرح من لا يحضره الفقيه به نام« معاهد التنبيه» نوشته شيخ ابو جعفر محمد بن حسن بن زين الدين شهيد ثانى( درگذشت ۱۰۳۰ هجرى).
۵- شرح من لا يحضره الفقيه نوشته مولى حسام الدين محمد صالح بن مولى احمد سروى مازندرانى( درگذشت ۱۰۸۱ هجرى).

سبك نگارش

[ویرایش]

در قرون اوليه اسلامى فقهاى شيعه فقط به روايت و نقل سخنان ائمه علیهم السلام اكتفا مى‌كردند و به خود اجازه گفتن سخنى در برابر و يا در كنار سخنان ائمه معصوم نمى‌دادند چرا كه آنان را مرتبط با مركز وحی و معدن حكمت مى‌دانستند. حتى اگر مى‌خواستند كتابى غير روايى به نگارش درآورند سعى مى‌كردند تا از الفاظ روايات استفاده كنند و سخنى غير از سخن اهل بيت عصمت و طهارت ننويسند.
شيخ صدوق از آخرين علماى اين دوره به شمار مى‌آيد. در تأليفات ايشان همۀ كتاب روايت و يا گرفته شده از الفاظ روايات است، به حدى كه برخى از علماى شيعه مى‌گويند اگر دربارۀ مسأله‌اى روايتى نيافتيم به الفاظ شیخ صدوق نيز مى‌توانيم استناد كنيم چرا كه الفاظ ايشان همه استفاده شده از الفاظ روايات است.
بعد از ايشان از زمان شاگردشان« شیخ مفید » كم كم اين سبك تغيير كرد زيرا با تغيير نيازهاى روز و هجوم شبهات و ايرادات مخالفان و دشمنان اسلام و ورود فلسفه غرب به جهان اسلام و عقايد و افكار انحرافى، علماى ما مجبور به پاسخ گويى شدند و در صدد حل آن شبهات برآمدند و شيوه‌اى نو در تأليفات علما و فقهاى شيعه پديدار گشت.

مباحث

[ویرایش]

اين كتاب شامل مباحث فراوان فقهى است مانند: ۱- آبها و طهارت و نجاست آن،
۲- واجبات نماز و مقدمات آن مانند وضو و غسل و تيمم،
۳-احکام اموات ،
۴- احكام نماز،
۵- احكام قضاوت،
۶- مكاسب،
۷- احكام ازدواج ،
۸- احكام ارث ، و مباحث و عناوين گوناگون ديگر فقهى.

منابع كتاب

[ویرایش]

شيخ صدوق در مقدمه كتاب مى‌فرمايد من روايات اين كتاب را از اصول معتبر و مشهور روايى شيعه گرفته‌ام مانند: ۱- كتاب حريز بن عبد الله سجستانى، ۲- كتاب عبيد الله بن على حلبى، ۳- كتاب‌هاى علی بن مهزیار اهوازی ، ۴- كتاب‌هاى حسين بن سعيد، ۵- نوادر احمد بن محمد بن عیسی ، و بسيارى ديگر از اصول اوليه و منابع معتبر روايى.

روايات كتاب

[ویرایش]

شيخ صدوق در اين كتاب حدود ۶ هزار روايت نقل كرده است كه عموما در بارۀ مباحث فقهى و احكام شرعى است.

عناوین کتاب

[ویرایش]

كتاب الطهارة - الصلاة - الزكاة - الصوم - الحج - الحقوق - الفروض على الجوارح - القضايا و الأحكام - الحجر - الإفلاس - الشفاعات - الحبس - الصلح - العدالة - الشهادات - الشفعة - الوكالة - القرعة - الكفالة - الحوالة - العتق - التدبير - المكاتبة - ولاء العتق - أمهات الأولاد - اللقيط - الارتداد - المعيشة - الصيد - الذبائح - النكاح - الطلاق - المباراة - النشوز - الشقاق - الخلع - الإيلاء - الظهار - اللعان - معرفة الكبائر - مناهي النبي - النظر إلى النساء - ما جاء في الزنا - الحدود - الديات - الوصية - الوقف - الصدقة - النحل - السكنى - العمرى - الرقبى - الفرائض - المواريث - النوادر‌.‌

نسخه‌هاى خطى

[ویرایش]

۱- نسخه‌اى خطى در كتابخانه عالم ربانى استاد میرزا ابو الحسن شعرانی . اين نسخه بسيار نفيس و ارزشمند مى‌باشد.
نگارندۀ آن عبد الله بن محمد شريف عبد الرب سمنانى است. در آخر اين نسخه اجازۀ شيخ حر عاملى به خط ايشان موجود است و در حواشى آن برخى از حواشى شيخ محمد، حفيد شهيد و سلطان العلماء حسينى آملى و مولى محمد تقى مجلسى و محقق داماد نيز به چشم مى‌خورد.
۲- نسخه‌اى خطى در كتابخانه شريف معظم سيد محمد باقر سبزوارى استاد دانشكده الهيات در دانشگاه تهران كه به خط میرزا محمد رکاوندی است و تاريخ نگارش آن ۱۰۷۴ هجرى مى‌باشد.
۳- نسخه‌اى گرانقدر و نفيس در كتابخانه حضرت آية الله سید موسی زنجانی . اين نسخه تصحيح شده و در محضر مولى محمد تقى مجلسى قرائت شده است. تاريخ نگارش آن نيز ۱۰۵۷ هجرى است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج۱، ص۳.    
۲. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج۴، ص۴۲۱.    
۳. روضه المتقین، مجلسی، محمد تقی،ج ۱، ص۴.‌    
۴. من لایحضره الفقیه،شیخ صدوق، ج ۱، ص۵.    
۵. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج۱، ص۳۴.    
۶. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج ۱، ص۱۳۱.    
۷. من لایحضره الفقیه،شیخ صدوق، ج۱، ص۱۶۱.    
۸. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج ۳، ص۲۱.    
۹. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج ۳، ص ۱۵۶.    
۱۰. من لایحضره الفقیه،شیخ صدوق، ج ۳، ص۳۷۹.    
۱۱. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج ۴، ص۲۶۰.    
۱۲. من لایحضره الفقیه، شیخ صدوق،ج۱، ص۳.    


منبع

[ویرایش]
نرم افزار جامع فقه أهل البيت عليهم السلام، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی


رده‌های این صفحه : کتاب شناسی | کتب حدیثی شیعه




جعبه ابزار