مناظرهذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مناظره در لغت «مباحثه کردن درباره‌ی حقیقت و ماهیت چیزی، یا با هم سؤال و جواب کردن است».


مناظره

[ویرایش]

مناظره در لغت «مباحثه کردن درباره‌ی حقیقت و ماهیت چیزی، یا با هم سؤال و جواب کردن است» [۱] و به تعبیر دیگر مکالمه و گفت‌وگویی است دوطرفه که هر طرف با استدلال و ارائه‌ی براهین سعی می‌کنند برتری و فضیلت خویش را بر دیگری به اثبات رساند. [۲]

کاربرد شیوه‌ی مناظره

[ویرایش]

کاربرد شیوه‌ی مناظره یا سؤال و جواب کردن در ادبیات فارسی سابقه‌ای طولانی دارد؛ چنان‌که در آثار باقی‌مانده از زبان پهلوی، خصوصا پهلوی اشکانی، مناظراتی نظیر منظومه‌ی «درخت آسوریک» که مناظره میان یک بز و درخت خرماست به چشم می‌خورد. [۳]

قالب شعری مناظره

[ویرایش]

قالب شعری مناظره قصیده است؛ اما مناظره گاهی در قالب نثر آورده می‌شود؛ مانند بخشی از "مقامات حمیدی" که در مناظره است: «فی‌المناظرة بین‌اللاتی و الزانی، فی مناظره السنی و الملحد.»


خالق مناظره

[ویرایش]

مبتکر فن مناظره در شعر فارسی دری، "اسدی طوسی" سراینده‌ی «گرشاسب‌نامه» و «لغت فرس» است. [۴]

← مناظرات پنجگانه‌ی اسدی


مناظرات پنجگانه‌ی اسدی، عبارتند از مناظره‌ی: «عرب و عجم»، «آسمان و زمین»، «نیزه و کمان»، «شب و روز» و «مغ و مسلمان» است، که در قالب قصیده به رشته‌ی نظم درآوده و شاعر در هر کدام گفت‌و‌گویی را بین دو طرف تخیل کرده و دلایل هر یک را بر ترجیح خود نسبت به دیگری بیان کرده است و سرانجام یکی از آن دو مجاب و مغلوب می‌شود و دیگری پیروز. [۵]

مناظره‌ مغ و مسلمان

[ویرایش]

ابیات ذیل نمونه‌ای از مناظره‌ی مغ و مسلمان است که در آخر با ابطال عقیده‌ی مغ پایان می‌گیرد:
مغ آنگهی گفتا ز قبله تو قبله من ••• به است کز زمی آتش به فضل به بسیار
خدای آتش را ساخت معجزات خلیل ••• ندا به دوست کجا گفت در نبی، یا نار...
جواب دادم و گفتم: کنون تو فضل زِِمَن ••• شنو یکایک و بر حجتم خرد بگمار
زمین چه باشد اگر زیر آتش است که او ••• فروتن است و فروتن بدان نباشد عار
زمی است از پی خلقان یکی سباط بسیط ••• میان چرخ معلق به قدرت جبار
بدید مغ که زمی به، به قبلگی ز آتش ••• بماند حجتش و عاجز آمد ز گفتار [۶]

مناظرات دیگر

[ویرایش]

بعد از اسدی طوسی، نوع مناظره در آثار شاعرانی چون نظامی گنجوی و مناظرات جالبی در بوستان و گلستان سعدی مثل «پروانه و شمع» یا «رایت و پرده» و مناظره‌هایی نیز از "خواجوی کرمانی" مانند «نمد و بوریا» و «تیغ و قلم» به چشم می‌خورد.

مناظرات شاعران معاصر

[ویرایش]

در میان آثار منظوم متأخران هم به مناظرات زیبایی چون «چشمه و سنگ» «نی و بلوط» «بط ماده و بط نر» «ضیمران و بید» از ملک الشعرای بهار و مناظرات فراوانی از "پروین اعتصامی" برمی‌خوریم. از شاعران معاصر، پروین شاعری است که با قدرت ذوق و ابتکار خاص خود مناظرات زیبا و آموزنده‌ای را از زبان اشیا، پرندگان، عناصر طبیعت، از قبیل سوزن و پیراهن، دیگ و تاوه، مور و مار و ... استادانه به نظم درآورده است. [۷]

مناظره‌ای از پروین اعتصامی

[ویرایش]

مناظره ذیل با عنوان "گنج و درویش"، نمونه‌ای است از مناظرات پروین:

به غاری تیره درویشی همی خفت ••• در آن خفتن به او گنجی چنین گفت
که من گنجم، چو خاکم پست مشمار ••• مرا زین خاکدان تیره بردار
ببر زین گوهر و زر دامنی چند ••• بخر پا تابه و پیراهنی چند

اما پاسخ درویش، پاسخ شرف و غرور بلندی روح انسانی است که نمی‌خواهد حتی در عین فقر و امکان رسیدن به اشرافیت به فساد مادی‌گرایی آلوده شود:
بگفت: ای دوست ما را حاصل از گنج ••• نخواهد بود به غیر از منت و رنج
چو می‌باید فکند این پشته از پشت ••• زر و گوهر چه یک دامن چه یک مشت
مرا افتادگی، آزادگی داد ••• نیفتاد آن که مانند من افتاد [۸]

مناظره‌ای از مولوی

[ویرایش]

و مناظره‌ای از مولوی در غزلیات شمس:
سنبله با یاسمین گفت: سلام علیک ••• گفت علیک السلام در چمن آی ای فتان

مناظره‌ای از سعدی

[ویرایش]

و یا سعدی می‌گوید:
شبانی با پدر گفت ای خردمند ••• مرا تعلیم ده پیرانه یک پند
بگفتا نیک مردی کن نه چندان ••• که گردد خیره گرگ تیزدندان [۹]


پانویس

[ویرایش]
 
۱. لغت‌نامه‌ی ده‌خدا، ده‌خدا، علی‌اکبر؛ موسسه‌ی دهخدا، تهران، بی تا، ذیل واژه‌ی مناظره.
۲. انواع ادبی، شمیسا، سیروس، تهران، میترا، ۱۳۸۵، ص ۲۲۴.
۳. المعجم فی معاییر اشعار العجم، قیس رازی، شمس‌الدین محمد؛ تهران، علم، ۸۸، ص۳۹۰.
۴. انواع ادبی، رزمجو، حسین، تهران، آستان قدس، ۱۳۷۴، چ سوم، ص ۱۳۳.
۵. بدایع الافکار، فی صنایع الاشعار، کاشفی سبزواری، میرزا حسین؛ تهران، مرکز، ۱۳۶۹، ص۸۲.
۶. تاریخ ادبیات ایران، صفا، ذبیح الله؛ تهران، فردوس، ۱۳۶۹، ج ۲، صص ۴۰۷ ۴۱۳.
۷. قطعه و قطعه‌سرایی در شعر فارسی، خالقی، حسین؛ تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۵، چ اول، ص ۳۹۸.
۸. انواع ادبی، رزمجو، حسین، تهران، آستان قدس، ۱۳۷۴، چ سوم، ص ۱۳۷.
۹. عروسان سخن، اسفندیارپور، هوشمند؛ تهران، فردوسی، ۱۳۸۳، ص۳۱۵.


منبع

[ویرایش]
پژوهشکده باقرالعلوم.    


رده‌های این صفحه : اصطلاحات ادبی | واژه شناسی




جعبه‌ابزار