مفهوم آتش‌بس

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آتش بس قرارداد متارکه جنگ در مدّت محدود می باشد.


در اصطلاح

[ویرایش]

آتش بس، در اصطلاح عبارت از قرارداد ترک جنگ در مدّت محدود است؛ اعمّ از این‌که در برابر دریافت عوض یا بدون آن انجام گیرد؛
[۱] المغنی، ابن قدامه، ج ۱۰، ص ۵۱۷.
بدین ترتیب، آتش بس نوعی صلح و آشتی موقّت است که در عربی با « هُدنه » و « مهادنه » از آن یاد می‌شود.

در عهد پیامبر

[ویرایش]

با توجّه به این‌که آتش بس، در فضای نبرد انجام می‌گیرد، وقوع آن در سیزده سال حضور پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در مکه و دعوت مردم به اسلام ، مصداق ندارد؛ زیرا در این دوران، به سبب ضعف مسلمانان و نبودن حکومت اسلامی و هرگونه ساز و برگ نظامی، امکان جنگ و جهاد با مشرکان وجود نداشته است؛ بنابراین، سخن از آتش بس، فقط به دوران پس از هجرت پیامبر به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی ناظر است.

← مهمترین مصداق


مهم ‌ترین مصداق آتش بس در تاریخ اسلام ، صلح حدیبیه است. پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) در سال ششم هجرت ، برای انجام مناسک عمره رهسپار مکه شد. مشرکان مکه، با آگاهی از مقصد پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، از طریق نماینده ای در حدیبیه با وی پیمان صلح امضا کردند و دو طرف متعهّد شدند که به مدّت ده سال از جنگ بپرهیزند.
پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم)، به تمام مواد و شرایط این عهدنامه پای بند ماند؛ امّا مشرکان، با شبیخون به گروهی از هم پیمانانِ مسلمانان، پیمان شکنی کردند و در پی آن، مکه در سال هشتم هجری به دست مسلمانان گشوده شد.
[۶] جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج ۲، ج ۲، ص ۲۶۸.
[۷] الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ج ۸، ص ۴۲.


در قرآن کریم

[ویرایش]

در قرآن کریم ، از آتش بس‌ به‌طور صریح و با عنوان « مهادنه » سخنی به میان نیامده؛ بلکه به گونه های مختلف بدان توجّه شده است:

← ماده سلم


۱. در دو مورد، عنوان «سَلْم» آمده: «وَ إن جَنحُوا لِلسَّلم فَاجنَح لَها وَ تَوکل عَلی اللّهِ إنَّهُ هُوَ السَّمیعُ العَلیمٌ
و اگر (مشرکان) به صلح گراییدند، تو نیز بدان گرای و بر خدا توکل کن که او شنوای دانا است».
«فَلاتَهِنوا و تَدعُوا إلی السَّلم و أنتم الأعلَون وَ اللّهُ مَعکم وَ لَن یتِرَکم أعملَکم
پس سستی نورزید و ( کافران را) به آشتی مخوانید (که) شما برترید و خدا با شما است و از (ارزش) کارهایتان هرگز نخواهد کاست».
در دو مورد، با عنوان «سَلَم» ذکر شده است:
«فإنِ اعتَزَلوکم فَلَم یقتِلوکم وَ ألقَوا إلَیکم السَّلَم فما جَعَل اللّهُ لکم عَلیهم سَبیلاً
پس اگر از شما کناره گرفتند و با شما نجنگیدند و به شما پیشنهاد صلح دادند، (دیگر) خدا برای شما راهی (برای تجاوز ) بر آنان قرار نداده است».
در آیه بعد می‌فرماید: اگر از شما کناره نگرفتند و به شما پیشنهاد صلح ندادند و (از پیکار با شما دست برنداشتند)، آنان را هر کجا یافتید، به اسارت بگیرید و بکشید:
«فإن لَم یعتزِلوکم و یلقُوا إلیکم السَّلَمَ و یکفُّو ا أیدِیهُم فَخُذوهم وَ اقتُلوهم حَیثُ ثَقِفتُموهُم».
معنای دقیق «سَلَم»، مطلق صلح و آشتی خواهی است،
[۱۳] التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ۵، ص ۱۸۸، «سلم».
امّا از آن‌جا که آتش بس نیز نوعی آشتی خواهی موقّت به شمار می‌رود،برخی مفسّران، «سلم» در آیات پیشین را به معنای «مهادنه» و «آتش بس» نیز دانسته و شرایط و احکام آتش بس را در ذیل همین دسته از آیات آورده اند.
[۱۶] جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج ۴، ج۵، ص۲۷۱.
[۱۷] الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ج ۸، ص ۴۲.


← میثاق و معاهده


۲. در برخی آیات، عنوان « میثاق و معاهده » آمده است. در آیه ۴ سوره توبه از محترم شمردن پیمان مشرکان که تعهّدشان را نشکستند، سخن به میان آمده:
«إلاّ الّذینَ عهدتُّم مِنَ المُشرِکینَ ثُمَّ لَم ینقُصوکم شَیئاً و لم یظـهِروا عَلیکم أحداً فَأتمُّوا إلیهم عَهدَهُم إلی مُدَّتِهم إنّ اللّه یحِبُّ الْمُتَّقین»
و در آیه ۸۹ و ۹۰ سوره نساء از هم پیمانان مشرکان سخن گفته و این‌که مسلمانان با آن‌ها صلح و مدارا داشته باشند:
«.. فخُذُوهُم و اقتُلوهم.. إلاّ الّذین یصِلونَ إلی قوم بَینَکم و بَینَهم میثقٌ..».
در این آیات، از مفاد پیمان ، گفت و گو نشده؛ امّا چنان‌که بسیاری از مفسّران گفته اند، مقصود، پیمانی است که براساس آن، افزون بر سایر مواد پیمان، نبرد بین دو طرفِ معاهده نیز برای مدّتی متروک اعلام شده است.
[۱۸] جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج۴، ج ۵، ص۲۶۸.


← رعایت زمان و مکان


۳. در برخی آیات، مسجد الحرام و ماه های حرام ، مکان و زمان‌هایی که شایسته متارکه جنگ است، دانسته شده و از مسلمانان خواسته شده که ضمن پای بندی به معاهده آتش بس، فقط زمانی به جنگ اقدام کنند که مشرکان این پیمان را نقض کرده، حرمت مسجدالحرام و ماه های حرام را شکسته، به جنگ برخیزند؛ نظیر آیه :
«الشَّهر الحَرام بالشَّهرِ الحرامِ و الحُرُمت قِصاصٌ فمَنِ اعتدی علَیکم فَاعتَدوا عَلیه بِمِثلِ ما اعتدی عَلیکم».
در آیات ۱۹۱ سوره بقره و ۵ سوره توبه همین معنا با مقداری تفاوت آمده است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. المغنی، ابن قدامه، ج ۱۰، ص ۵۱۷.
۲. مسالک الافهام، ج ۳، ص ۸۲.    
۳. جواهرالکلام، ج ۲۱، ص ۲۹۲.    
۴. السیرة النبویه، ابن هشام، ج ۳، ص ۷۸۲.    
۵. الکامل فی التاریخ، ج ۲، ص ۲۰۴.    
۶. جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج ۲، ج ۲، ص ۲۶۸.
۷. الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ج ۸، ص ۴۲.
۸. انفال/سوره۸، آیه۶۱.    
۹. محمد/سوره۴۷، آیه۳۵.    
۱۰. نساء/سوره۴، آیه۹۰.    
۱۱. نساء/سوره۴، آیه۹۱.    
۱۲. مفردات الفاظ القرآن، ص ۴۲۳، «سلم».    
۱۳. التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ۵، ص ۱۸۸، «سلم».
۱۴. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۳، ص ۲۸۷.    
۱۵. التبیان فی تفسیر القرآن، ج۵، ص ۱۴۹.    
۱۶. جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج ۴، ج۵، ص۲۷۱.
۱۷. الجامع لأحکام القرآن، قرطبی، ج ۸، ص ۴۲.
۱۸. جامع البیان عن تأویل آیات القرآن، مج۴، ج ۵، ص۲۶۸.
۱۹. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۵، ص ۹.    
۲۰. مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۵، ص ۱۰.    
۲۱. بقره/سوره۲، آیه۱۹۴.    


منبع

[ویرایش]

دائرة المعارف قرآن کریم، برگرفته از مقاله «آتش بس».    


رده‌های این صفحه : آتش بس




جعبه ابزار