مسجد گوهرشاد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مسجد جامع گوهرشاد مشهد، یکی از مسجدهای مشهور ایران و جهان اسلام و یادگاری ارزشمند و ماندگار از هنر و معماری تیموریان است.


تاریخ ساخت

[ویرایش]

عملیات احداث این بنا به همت گوهرشاد آغا، دختر امیر غیاث الدین ترخان، همسر شاهرخ بن تیمور گورکانی و در دوران استانداری پسرش بایسنقر میرزا، به سال ۸۱۸ ق/ ۷۹۴ش در ضلع جنوبی حرم رضوی آغاز شد و در سال ۸۲۱ق/ ۷۹۷ش به اتمام رسید. (در تاریخ بنا اختلاف است. اعتماد السلطنه سال ۸۲۰ق را ذکر می‌کند امّا در شرح کتیبه‌ها، تاریخ ۸۲۱ق را آورده است. شاید تاریخ اتمام بنا را ۸۲۰ و خاتمه تزئنیات مسجد را ۸۲۱ق دانسته است. منابع بعدی نیز سال ۸۲۱ق را نقل کرده‌اند. و بعضی نیز ۸۰۷ق و ۸۱۲ق نقل کرده‌اند امّا دقیق‌ترین تاریخ همان سال ۸۲۱ق است.)
[۱] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۲۷، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
[۲] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۳۵-۴۳۴، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
[۳] خراسانی، حاج ملا‌هاشم، منتخب التواریخ، ص۵۴۳.
[۴] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۶۴.
[۵] مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۲.
[۶] صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۰۹.
[۷] یزدی مطلق (فاضل)، محمود، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، ص۱۸۷، سال نهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۰، ویژه خراسان.
[۸] ابرو، حافظ، زبدة التواریخ، ج۲، ص۶۹۳، مقدمه و تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران، چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۲ش.

ساخت بنای مسجد جامع گوهرشاد توسط معمار معروف عصر تیموریان، قوام الدین بن زین الدین شیرازی
[۹] صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۱۰.
[۱۰] مدیر شانه چی، کاظم، «جامع گوهرشاد»، نامه آستان قدس، سال ۸، ۱۳۴۸، ش۳، ص۱۰۵.
و با استفاده از آجر و گچ و به شیوه معماری اسلامی در شرق صورت گرفت. بانو گوهرشاد یکی از زنان نامدار عصر تیموری است که مورد احترام امیر گورکانی بوده، در امور مملکتی مورد مشورت قرار می‌گرفت. (گوهرشاد خاتون در ۷۸۰ق متولد شد و در ۸۶۱ در هرات به قتل رسید و در مدرسه گوهرشاد هرات در کنار مزار شوهرش شاهرخ میرزا و فرزندش بایسنقر میرزا مدفون گردید. مسجد گوهرشاد و مدرسه و خانقاه هرات نیز از آثار اوست.)
[۱۱] مدیر شانه چی، کاظم، نامه آستان قدس، ش ۳، دوره ۸، ص۹۲-۹۱.
[۱۲] صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۰۹.
نام او در دو محل از بنای مسجد، یکی در بالای درِ ورودی ایوان دارالسیاده و دیگری در کتیبه ایوان مقصوره با خط زیبای شاهزاده بایسنقر میرزا با کاشی معرق به عنوان بانی مسجد نگاشته شده و به یادگار مانده است.
[۱۳] تاریخچه مسجد گوهرشاد و کتابخانه، ص۲۰.
[۱۴] پیمایش.


وسعت مسجد

[ویرایش]

مسجد گوهرشاد مشهد، وسیع‌ترین مسجد موجود در مجموعه بناهای آستان قدس رضوی است و صحن آن با ۲۸۵۰ متر مربع مساحت از نظر قدمت، کهن‌ترین صحن می‌باشد که در جنوب حرم مطهر امام رضا (علیه‌السّلام) احداث شده است.
وسعت کل جامع گوهرشاد مشهد ۹۴۱۰ متر مربع است و از جهت شمال با عرض ۸۷ متر به رواق دارالسیاده و دارالحفاظ، از جنوب با عرض ۶۵/۹۸ متر به صحن قدس، از شرق با طول ۳۰/۱۰۹ متر به رواق در دست احداث امام خمینی (قدس‌سره) (صحن موزه سابق) (عملیات احداث رواق امام خمینی از ۱۳۸۱ش شروع شده است و هنوز نیز ادامه دارد.) و از غرب با طول ۱۰/۱۰۷ متر به بست شیخ بهایی محدود شده است. صحن مسجد تقریبا مربعی است به مساحت ۲۸۵۰ متر به طوری که ۳۰/۵۶ متر طول و ۶۵/۵۱ متر عرض دارد و از نظر وسعت، نهمین صحن از مجموعه ده صحن قدیمی و جدید در اماکن متبرکه رضوی است. (صحن‌های اماکن متبرکه به ترتیب قدمت عبارت‌اند از: ۱ صحن مسجد گوهرشاد ۲ صحن انقلاب (عتیق) ۲ صحن آزادی (نو) ۴ صحن جمهوری اسلامی ۵ صحن قدس ۶ صحن جامع رضوی ۷ صحن جانبی غدیر ۸ صحن جانبی کوثر ۹ صحن جانبی هدایت ۱۰ و صحن رضوان که در آینده احداث خواهد شد.)
[۱۵] پیمایش.

مسجد گوهرشاد مرکب از یک صحن، چهار ایوان و یک گنبد فیروزه‌ای و دو گلدسته زیبا و هفت شبستان است. و به جهت قدمت تاریخی، سبک معماری و زیباییهای هنری یکی از مهم‌ترین آثار باستانی مشهد و صنعت معماری ایران اسلامی می‌باشد که مورد علاقه زائران و مجاوران است و به عنوان یکی از جاذبه‌های مذهبی تاریخی و فرهنگی مورد توجّه و بازدید باستان شناسان، جهانگردان و دیگر علاقه مندان می‌باشد.
[۱۶] محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۴۹.


استحکام بنا

[ویرایش]

این مسجد از نظر استحکام بنا و ویژگی‌های معماری اسلامی و زیبایی در طراحی، اسلوب و خط و کاشیکاری‌های معرّق و غیر معرّق و مرقم و غیر مرقم و مقرنس و گچکاری و دیگر تزئینات هنری و مشخصه‌های معماری سنّتی بی نظیر و ممتاز است و با گذشت ششصد سال همچنان مستحکم و ماندگار، چون آیینه‌ای است که عظمت و قدمت و زیبایی معماری و هنر اسلامی در عهد تیموری را به نمایش می‌گذارد.
[۱۷] محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۵۰-۲۴۹.
[۱۸] تاریخچه مسجد گوهرشاد و کتابخانه، ص۲۰.

بخش‌های مختلف مسجد گوهرشاد مشهد به ضرورت، بارها مورد مرمت قرار گرفته است. در عهد صفویه که مسجد از حمله ازبکان سخت آسیب دیده بود، در دوران شاه عباس صفوی تعمیر شد و در ۱۰۸۳ق که در پی زلزله خراسان بر بخش‌هایی از بنای مسجد شکست‌هایی وارد آمده بود نیز اقدامات مرمتی صورت گرفت و خرابی‌های ناشی از تهاجم افغان‌ها و شورش ملک محمود سیستانی نیز در عهد افشاریه و قاجاریه برطرف گردید.
[۱۹] منویل امبرسز، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ص۱۸۶.

گنبد ایوان مقصوره که به واسطه وسعت دهانه در زلزله‌های شدید و با گذشت زمان آسیب دیده و چندین بار مرمت شده بود، در سال ۱۳۳۹ش به منظور مرمت اساسی تخریب گردید و ساخت آن مجددا توسط معماران ایرانی و زیر نظر مهندس عباس آفرنده و با رعایت همان ویژگی‌های گذشته و حفظ مشخصات اصلی آغاز شده، در سال ۱۳۴۱ش خاتمه یافت و هم زمان سنگ‌های ازاره داخل ایوان مقصوره تعویض شد و کف ایوان با سنگ‌های مرمر مفروش گردید و در سال ۱۳۴۵ش دور ساقه گنبد با کاشی معرق کتیبه‌ای مزین گردید.
[۲۰] روزنامه خراسان، چهارشنبه ۱۲/۵/۱۳۳۹.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز مرمت‌هایی در بخش‌های گوناگون مسجد جامع گوهرشاد مشهد صورت گرفته است و با مجموعه‌ای از آب نما و آب خوری در وسط صحن زینت یافته که بر زیبایی و شکوه مسجد بیش از پیش افزوده است.
[۲۱] پیمایش.

این مسجد از حیث بنا و کاشی‌کاری ممتاز است و تمام در و دیوارهای آن مزین به اسماء جلاله، آیات قرآنی، احادیث شریفه، اشعار و مدح و ثنای ائمه اطهار (علیهم‌السّلام) می‌باشد که با خط‌های ثلث، نسخ، نستعلیق، کوفی و بنایی خطاطان بزرگ همچون بایسنقر و امامی اصفهانی ترقیم یافته است.
[۲۲] قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۵۰.
[۲۳] تاریخچه مسجد گوهرشاد، ص۲۰.


ایوان‌های مسجد

[ویرایش]

مسجد جامع گوهرشاد، دارای چهار ایوان با سر درهای مرتفع می‌باشد که به قرینه در وسط چهار ضلع مجموعه مسجد بنا گردیده، بزرگ‌ترین آنها ایوان مقصوره نام دارد که در ضلع جنوبی (قبله) صحن واقع است. و دارای ۳۵ متر طول با عرضهای مختلف ۱۳ تا ۱۵ متر و ارتفاع سردر ایوان ۲۷ متر و تا گنبد ۴۰ متر و قطر پایه‌ها در دو طرف ۶ متر و ارتفاع مناره‌ها ۴۱ متر و ارتفاع تا عرقچین ۲۹ متر و محیط گنبد از بیرون ۸۵/۶۱ متر می‌باشد.

← ایوان مقصوره


یکی از بخش‌های مهم مجموعه گوهرشاد، محراب زیبایی است که در انتهای ایوان مقصوره قرار دارد و حاشیه اطراف محراب با کتیبه مرمت شده با کاشی‌های معرق مرقم به آیة الکرسی تا الی النور مزین است و پایه‌های داخلی ایوان با سنگ‌های مرمر سفید زینت یافته است و در منتهی الیه سمت راست محراب، منبر صاحب الزمان (صاحب شاه)
[۲۴] عتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۳، ص۲۳۸، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
قرار دارد که منبری مرتفع و قدیمی است و در سال ۱۲۴۳ق (عصر فتحعلی شاه قاجار) توسط استاد محمّد خراسانی و به شیوه منبت کاری، از چوب گلابی و گردو و بدون میخ فلزی ساخته شده و در سال ۱۳۲۰ش مرمت گردیده است. (ساخت منبرهای بزرگ از چوب، سنگ و فلز مرسوم بوده و نمونه‌هایی از این نوع منبرهای مرتفع هم اکنون در مسجد ایاصوفی استانبول و مسجد جامع قیروان و موزه ایران باستان وجود دارد.)
[۲۵] سفرنامه میرزا محمّد حسین فراهانی، ص۱۰۶.
[۲۶] هنر اسلامی زبان و بیان، ص۱۰۴-۱۰۳.

این منبر شبیه منبرهای موجود در مسجد بیت‌المقدس و مسجد خلیل‌الرحمان در رواق حضرت ابراهیم در اردن ساخته شده است.
[۲۷] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۱۸۷-۲۸۶.
[۲۸] تاریخچه مسجد گوهرشاد، ص۲۰.
اکنون در حفاظی با میله‌های آهنی که قسمت‌های پایین آن با شیشه‌های قطور مزین شده نگهداری می‌شود.
[۲۹] پیمایش.


← ایوان ساده


دومین ایوان، ایوان شمالی معروف به ایوان ساده، رو به قبله و به قرینه مقابل ایوان مقصوره واقع است و متصل به رواق دارالسیاده می‌باشد. (ظاهرا وجه تسمیه آن به ایوان ساده از آن روست که در مقایسه با ایوان مقصوره از تجهیزات و تزئینات کمتری برخوردار است.)
[۳۰] گلمبک، لیزا و دکتر دونالد ویلبر، معماری تیموریان در ایران، ص۴۵۹.
در پیشانی ایوان، کتیبه‌ای معرق با متنی مرقم به خطی زیبا از مرمت عهد شاه عباس صفوی سخن می‌گوید. همچنین کتیبه‌هایی در پیشانی کفشداری ۱۱ و ۱۲ و پیشانی ایوان وجود دارد که مرقم به سوره قرآنی با خط زیبای محمّد رضا امامی اصفهانی است و جلوه‌های زیبا و اصیل هنر اسلامی در قرن دهم را به نمایش می‌گذارد.
[۳۱] پیمایش.
علاوه بر آن، کلیه قسمتهای داخلی ایوان شمالی اعم از دیوارها و سقف با کاشایهای معرق و غیر معرق و مرقم و غیر مرقم با رنگهای زیبا تزئین گردیده است. ایوان شمالی در ۱۳۶۶ش مرمت شده است.
[۳۲] عطاردی، عزیزاللّه، تاریخ آستان قدس، ج۲، ص۷۲۷.

دفتر پاسخگویی به مسائل شرعی و نذورات و راهرو کفشداری ۱۱ در ضلع شمالی مسجد و در شرق ایوان واقع شده و در سمت غرب ایوان راهرو کفشداری ۱۲ قرار دارد و در منتهی الیه ضلع غربی و شرقی داخل ایوان دو راهرو به قرینه تعبیه شده که مدخل ورودیهایی به حرم و کفشداری‌ها و ورودی مخصوص جانبازان است. و در سمت غرب داخل ایوان راهروی پلکانی ایوان را به آسایشگاه بسیج در طبقه فوقانی و به قرینه آن در ضلع شرقی داخل ایوان، از طریق یک راهرو پلکانی دیگر سالن طبقه فوقانی مسجد که در گذشته تالار تشریفات مسجد بوده است به تالار تشریفات اماکن متبرکه مرتبط می‌گردد.
[۳۳] پیمایش.

این ایوان محل عبادت و ویژه ورود آقایان است و در تمام ساعات شبانه روز محل رفت و آمد زائران و مجاورانی است که از طریق رواقهای دارالسیاده و دارالحفاظ قصد تشرف به حرم مطهر را دارند.

← ایوان حاجی حسن


سومین ایوان، ایوان شرقی مسجد است (این ایوان در گذشته معروف به ایوان حاجی حسن بوده است.) (۲۱) که متصل به رواق در دست احداث امام خمینی قدس سره می‌باشد. در داخل ایوان و در ضلع شمال و جنوب به قرینه سه طاق در قسمت فوقانی وجود دارد و در کتیبه پیشانی ایوان و در دو طرف پایه ایوان و پیشانی محراب و در سقف ضربی در سنگ مرمر به خط کوفی معقلی در کاشی نوشته‌هایی به چشم می‌خورد.
از این ایوان در گذشته دری به صحن موزه سابق (رواق امام خمینی) باز بوده است که اکنون به دلیل حفظ قداست محراب و ایوان، مسدود می‌باشد. در راهروی پلکانی آسایشگاه نگهبانان در طبقه فوقانی و دفتر نگهبانی صحن گوهرشاد در سمت جنوبی داخل ایوان و به قرینه در راهروی متصل به شبستان گرم و اتاق اورژانس (درمان و بهداشت) در ضلع جنوبی داخل ایوان قرار دارد.
[۳۴] پیمایش.


← ایوان آب


چهارمین ایوان (مسجد گوهرشاد از نوع مساجد چهار ایوانی در سبک تیموری است. برای آشنایی بیشتر با معماری مسجد به منابع یاد شده مراجعه شود.)
[۳۵] زمرشیدی، حسین، مسجد در معماری ایران، ص۱۳۶.
[۳۶] هنر ایلخانی و تیموری، ص۴۰.
[۳۷] گروبه، ارنست، جیمیز دیکی و...، معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، ص۲۵۵، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.
ایوان غربی است (در گذشته نام این ایوان، ایوان آب بوده است و کانال عبور آب به داخل مسجد در زیر ایوان بوده است.)
[۳۸] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۳۰، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
که در گذشته متصل به بدنه بازار بزرگ بوده است و اکنون با دری بزرگ که در وسط ایوان واقع شده و موسوم به درب سنگی است، مسجد با بست شیخ بهاءالدین عاملی مرتبط می‌گردد.
[۳۹] پیمایش.

در داخل این ایوان نیز رو و پشت به قبله (شبیه ایوان شرقی) سه طاق بنا شده و در پیشانی ایوان و در ضربی سقف و در وسط پایه‌های ایوان به خط بنایی سوره‌هایی از قرآن کریم مرقوم است.

نمای داخلی مسجد

[ویرایش]

نمای دیوارهای داخلی صحن مسجد به ارتفاع ۲۰/۱ متر با سنگ‌های تیره اصفهان مزین است و از روی ازاره، تا لبه بام و سردرها و پیکره تمام پایه‌ها و غرفه‌های تحتانی و فوقانی و گلدسته‌ها و گنبد و سطح ظاهری نمای مسجد با کاشیهای معرق و غیر معرق عالی و ممتاز زینت یافته است
[۴۰] پیمایش.
که یکی از زیباترین نمونه‌های باقی مانده از هنر کمال یافته عصر تیموریان می‌باشد.
[۴۱] گروبه، ارنست، جیمیز دیکی و...، معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، ص۲۵۵، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.

کف صحن مسجد با سنگ خلج (سنگ خلج نوعی سنگ سخت و مقاوم است که از معادن اطراف مشهد استخراج می‌شود.) شش گوشه مفروش شده و در وسط صحن مسجد، حوضی هندی شکل و هشت گوش در سالهای اخیر ساخته شده که دارای هلالهای وترگونه می‌باشد و با چهار آبخوری سنگی که با حفاظ مشبّک سنگی و چراغ‌های سبز به شیوه معماری سنتی زینت یافته که به انضمام حوض مرتفع کوچک در میان آب نما و فواره‌ها و شیرهای آب، شکوه و زیبایی و طراوت خاصی به فضای مسجد بخشیده است.
[۴۲] پیمایش.

در گوشه شمالی شرقی حوض (نزدیک به حوض سابق و محلی که در گذشته به مسجد پیرزن (مسجد پیرزن یا بیوه زن، داستانی است افواهی در بین عوام که به سکوی مکعب مربع واقع بر حدود حوض کنونی مسجد اطلاق می‌شده که محل اقامه نماز بوده است. و در یک مقطع از تاریخ مسجد گوهرشاد (از دوره قاجاریه تا اوایل پهلوی) در محل سابق حوض مسجد بنا گردیده و به دلیل مرمت و اضافات توسط بیوه زنی از خاندان مرحوم مستشارالملک به این نام معروف بوده و در زمان تولیت محسن طاهری مجددا در جای حوض قبلی، حوض مربع (۱۲×۱۲) احداث می‌گردد.)
[۴۳] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۲۷، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
[۴۴] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۸۷.
[۴۵] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۸۷.
[۴۶] مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۳.
معروف بوده) ستون سنگی به ارتفاع بیش از ۲ متر قرار دارد که مثلث شاخص نصف‌النهار و ظهر و شب بر آن نصب شده و یکی از موضوعهای مورد توجّه زائران است. (مؤلف شمس‌الشموس ساخت شاخص مزبور را به شیخ بهاءالدین عاملی نسبت داده است.)
[۴۷] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۹۰.


شبستان‌ها

[ویرایش]

شبستان‌های مسجد گوهرشاد به طور قرینه در اطراف ایوان‌ها با پایه‌های قطور و سقف ضربی و به سبک معماری سنتی مساجد ایران کلاف شده‌اند و بارها مورد مرمت قرار گرفته‌اند، امّا اکنون همان سبک و سیاق قدیمی را در خود محفوظ دارند. این شبستان‌های هفت گانه در دوران‌های مختلف با نام‌های گوناگون نامیده شده‌اند که برای اختصار به مهم‌ترین آنها اشاره می‌شود:
۱ شبستان گرم (ساخت شبستان‌های زمستانی در مساجد جامع دوره تیموری رواج داشته و بعید نیست که وجه تسمیه این شبستان به جهت موقعیت مکانی آن باشد.) ، واقع در ضلع شرقی مسجد بین ایوان شرقی و ضلع شمالی مسجد که حاشیه شمالی این شبستان مسیر ارتباطی میان مسجد و رواق متصل به صحن آزادی است. این شبستان محل عبادت آقایان است.
۲ شبستان سبزواری، شبستان کوچکی است در جنوب ایوان شرقی و از شرق به رواق در دست احداث امام خمینی (قدس‌سره) و از شمال با حد فاصل یک راهرو به ایوان شرقی و از غرب به صحن مسجد محدود می‌شود (این شبستان مدتی محل اقامه نماز توسط حاج میرزا حسین فقیه سبزواری بوده و به شبستان حاج آقا حسین نیز معروف بوده است.) .
۳ شبستان تبریزی، واقع در ضلع جنوبی، بین ایوان مقصوره و رواق جدید الاحداث امام خمینی (قدس‌سره). یکی از نام‌های این شبستان در گذشته به جهت وسعت، شبستان بزرگ بوده است.
۴ شبستان نهاوندی، شبستانی است بزرگ که در ضلع جنوبی مسجد و بین ایوان مقصوره و بست شیخ بهاءالدین عاملی و صحن قدس واقع شده و به سبب اقامه نماز جماعت توسط حجة الاسلام حاج شیخ علی اکبر نهاوندی، محدث مشهور به این نام معروف گردیده است.
[۴۸] کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۷۴.

۵ شبستان میلانی، واقع در ضلع غربی مسجد، بین ایوان غربی و راهرو متصل به بست شیخ بهاءالدین.
۶ شبستان نجف آبادی، در ضلع غربی مسجد، بین ایوان غربی و راهرو متصل به کفشداری ۱۳ و ۱۴ واقع شده است. (این شبستان در گذشته معروف به شبستان امام جمعه بوده است.)
۷ شبستان علوی، واقع در ضلع شمالی بین راهروی قسمت شمالی و رواق دارالسیاده و مدرسه پریزاد (این شبستان در گذشته معروف به شبستان آفتاب رو بوده است.) .
بجز شبستان گرم که محل عبادت آقایان می‌باشد، دیگر شبستان‌ها بنا به ضرورت، محل برگزاری جلسات قرآن، آموزش، سخنرانی و وعظ و تدریس علوم قرآنی و دینی و مراسم جشن و عزاداری و اعتکاف و نماز جماعت و مراسم دعای کمیل، ندبه و توسل است و ایوان مقصوره و ایوان متصل به دارالسیاده و صحن مسجد به طور دائم در تمام شبانه روز، محل اجرای نماز جماعت و سخنرانی و مراسم می‌باشد.
[۴۹] پیمایش.

مجموعه مسجد گوهرشاد هم اکنون با هشت ورودی کوچک و بزرگ به دیگر بخش‌های حرم رضوی متصل می‌باشد که سه در ورودی در ضلع غربی مسجد را به بست شیخ بهاءالدین و سه ورودی در ضلع شمالی مسجد را به حرم مطهر و دو ورودی در ضلع جنوبی مسجد را به صحن قدس مرتبط می‌سازد (سه ورودی مرتبط با صحن موزه سابق (رواق در دست احداث امام خمینی (قدس‌سره)) اکنون مسدود است.) .
مسجد گوهرشاد به عنوان وسیع‌ترین و کهن‌ترین مسجد در اماکن متبرکه رضوی از دیرباز محل برگزاری دائمی نماز جماعت است و به دلیل دایر بودن در تمام شبانه روز یکی از مسجدهای کم نظیر جهان اسلام به شمار می‌رود. (عین السلطنه در روزگار پادشاهی مظفرالدین شاه می‌نویسد: اقلاً در بیست موضع آن نماز جماعت برگزار می‌شود.)
[۵۰] عین السلطنه، روزنامه خاطرات، ص۲/۱۷۴۴.


موقوفات مسجد

[ویرایش]

مسجد جامع گوهرشاد مشهد از محل موقوفات، دارای درآمد است که صرف تعمیرات و هزینه‌های جاری مسجد می‌گردد. علاوه بر موقوفات خاص که توسط گوهرشاد بیگم و در هنگام تاسیس (به سال ۸۳۹ق) مسجد وقف گردیده، چندین فقره املاک مزروعی و باغات و اراضی و مستغلات شهری نیز بعدا توسط افراد نیکوکار وقف شده است
[۵۱] اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۴۳، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش .
[۵۲] مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۶.
[۵۳] امیر شیبانی، عبدالرضا، سیمای وقف در خراسان، ص۹-۱.
[۵۴] مشهد طوس، ص۴۶۳.
که عبارت‌اند از:
۱ موقوفه ۳۴ تن از اهالی بوژمهران نیشابور، شامل حدود ۲۰۰ رقبه از زمین و باغ مثمر و مشجر و توتستان و دالستان مثمره و غیر مثمره و مجری المیاه و غیره، در ۱۱۱۱ق.
۲ موقوفه حاج محمّد رضا تاجر اردستانی، شامل ۷ شبانه روز آب از قنوات علیا و سفلای قریه اسحاق آباد نیشابور، جهت روشنایی و فرش مسجد، در ۱۱۱۶ق.
۳ موقوفه خواجه محمّد اکبر ولد حاج محمّد شفیع اسحاق آبادی...، شامل یازده طاق و یک دانگ از قنات اسحاق آباد علیا و سفلی و خان بازق، جهت روشنایی و بوریای مسجد، در ۱۱۴۰ق.
۴ ربع مزرعه دشدیش از بلوک اسحاق آباد نیشابور و نصف مزرعه عبدل آباد و شش هفتم از نصف مزرعه دولت آباد کلون بلوک درب قاضی و یک طاقه و نیم از مدار دوازده سهم آب قریه فوشجان بلوک مازول با اراضی و صحاری، جهت هزینه تعمیر و روشنایی و فراشان و بوریا و تطهیر و تنظیف و ائمه جمعه و جماعت مسجد، به تاریخ ۱۱۶۶ق.
[۵۵] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.

۵ موقوفه سید میرزا و میر محمّد رضا و میر محمّد ابول نه قطعه باغات دالستان و محوطه‌های مزروعی در قریه ازغد بلوک اردمه از بلوکات مشهد، جهت تعمیرات و روشنایی و مرمّت و وظیفه حفاظ و طلاب علوم دینی، به تاریخ ۱۱۶۹ق.
[۵۶] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.

۶ موقوفه خالق وردی و شیرعلی شوریابی، شامل همگی مجری المیاه و مزرعه میناآباد (میرکاکا) از بلوک تاغنکوه بخش فدیشه نیشابور، جهت تامین چراغ و حصیر و تعمیرات، به تاریخ ۱۲۴۰ق.
[۵۷] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.

۷ موقوفه عبدالکریم ناظر مستشارالملک، شامل سه چهارم از مزرعه گوندوک و نصف قنات و نیمی از مزرعه سیاسک و دو باب دکان در بازار مشهد، جهت روضه خوانی و ناهار خدمه، به تاریخ ۱۲۹۴ و ۱۳۰۰ق.
۸ یک ربع دکان واقع در حاشیه خیابان علیا، جهت تلاوت قرآن، به تاریخ ۱۳۱۵ق.
۹ موقوفه همسر قوام التولیه، شامل یک باب منزل واقع در کوچه زیر نقاره خانه، جهت روضه خوانی، به تاریخ ۱۳۱۵ق.
۱۰ موقوفه حاجیه آغاشاهزاده خانم همسر حاج سید عبداللّه متولی و دختر سهام الملک...، شامل یک باب دکان واقع در حاشیه خیابان علیا، به تاریخ ۱۳۱۵ق.
۱۱ دو باب دکان واقع در کوچه سیاه آب موقوفه خسرو میرزا ملقب به برهان الملک، جهت روضه خوانی، به تاریخ ۱۳۲۲ق.
[۵۸] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.

۱۲ موقوفه بانو اُمّی نصف از یک باغ واقع در ابرده، جهت تامین مخارج مسجد، به تاریخ ۱۳۲۳ق.
۱۳ موقوفه میرزا صدرالدین نجد السلطنه مزرعه شهر کهنه جلگه رخ از توابع تربت حیدریه، جهت مقبره واقف و روضه خوانی در مسجد و...، به تاریخ ۱۳۳۶ق.
[۵۹] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.

۱۴ موقوفه حاج سید سعید طباطبایی نائینی، شامل یک باب منزل در مشهد و یک قطعه باغ در ابرده سفلی و دو سهم مزرعه‌هاشم آباد تبادکان و پنج هزار جلد کتاب خطی و چاپی، جهت تلاوت قرآن و روضه خوانی در مسجد، به تاریخ ۱۳۷۳ق/ ۱۳۳۲ش.
[۶۰] محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.


منابع و مآخذ

[ویرایش]

۱ حافظ ابرو، زبدة التواریخ، مقدمه و تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران، چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۲ش.
۲ محمّد حسن خان اعتماد السلطنه، مطلع الشمس، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۳ حاج ملا‌هاشم خراسانی، منتخب التواریخ، تهران، کتابفروشی محمّد حسن علمی، بی تا.
۴ محمّد احتشام کاویانیان، شمس الشموس، ۱۳۵۴، بی جا.
۵ مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، بی جا، ۲۵۳۵ش.
۶ صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان» یغما، ش ۷.
۷ مدیر شانه چی، کاظم، «گوهرشاد»، نامه آستان قدس، دوره ۹، ش ۳، مهرماه ۱۳۴۸.
۸ تاریخچه مسجد گوهرشاد و کتابخانه، انتشارات کتابخانه جامع گوهرشاد، مشهد، ۱۳۶۳ش.
۹ قصابیان، محمّد رضا، تاریخ مشهد، مشهد، انتشارات انصار، ۱۳۷۷ش.
۱۰ ملویل امبرسز، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ترجمه ابوالحسن رده، تهران، انتشارات آگاه، ۱۳۷۰ش.
۱۱ «گنبد ۵۶۰ ساله جامع گوهرشاد را خراب کردند»، روزنامه خراسان، ۱۲/۵/۱۳۳۹، ش ۳۲۰۷ س ۱۲.
۱۲ تلتوس بورکهارت، هنر اسلامی (زبان و بیان)، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران، سروش، ۱۳۶۵.
۱۳ سفرنامه میزرا محمّد حسین فراهانی.
۱۴ دکتر لیزا گلمبک دکتر دونالد ویلبر، معماری تیموریان در ایران و توران، ترجمه کرامت اللّه افسر محمّد یوسف کیانی، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۴ش.
۱۵ عطاردی، عزیزاللّه، تاریخ آستان قدس، تهران، انتشارات عطارد، ۱۳۷۱ش.
۱۶ زمرشیدی، حسین، مسجد در معماری ایران، تهران، انتشارات کیهان، ۱۳۷۴ش.
۱۷ امبر توشراتو، ارنست گروبه، هنر ایلخانی و تیموری، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۷۶ش.
۱۸ ارنست گروبه، جیمیز دیکی و...، معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.
۱۹ آ. پوپ، معماری ایران، ترجمه غلامحسین صدری افشار، ارومیه، انتشارات انزلی، ۱۳۶۶ش.
۲۰ فیض، عباس، بدر فروزان، قم، انتشارات بنگاه، ۱۳۲۴ق.
۲۱ آندره گدار. ویدا گدار، ماکسیم یرو و دیگران، آثار ایران، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱ش.
۲۲ عین السلطنه، روزنامه خاطرات (قهرمان میرزا)، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۶ش.
۲۳ پیمایش.
۲۴ یزدی مطلق (فاضل)، محمود، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۰، ویژه خراسان.
۲۵ امیر شیبانی، عبدالرضا، سیمای وقف در خراسان، مشهد، ناشر سگال، ۱۳۸۰ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۲۷، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۲. اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۳۵-۴۳۴، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۳. خراسانی، حاج ملا‌هاشم، منتخب التواریخ، ص۵۴۳.
۴. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۶۴.
۵. مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۲.
۶. صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۰۹.
۷. یزدی مطلق (فاضل)، محمود، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، ص۱۸۷، سال نهم، پاییز و زمستان ۱۳۸۰، ویژه خراسان.
۸. ابرو، حافظ، زبدة التواریخ، ج۲، ص۶۹۳، مقدمه و تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران، چاپ و انتشارات فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۲ش.
۹. صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۱۰.
۱۰. مدیر شانه چی، کاظم، «جامع گوهرشاد»، نامه آستان قدس، سال ۸، ۱۳۴۸، ش۳، ص۱۰۵.
۱۱. مدیر شانه چی، کاظم، نامه آستان قدس، ش ۳، دوره ۸، ص۹۲-۹۱.
۱۲. صمدی، «هشتمین بنای زیبای جهان»، یغما، ش۷، ص۵۰۹.
۱۳. تاریخچه مسجد گوهرشاد و کتابخانه، ص۲۰.
۱۴. پیمایش.
۱۵. پیمایش.
۱۶. محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۴۹.
۱۷. محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۵۰-۲۴۹.
۱۸. تاریخچه مسجد گوهرشاد و کتابخانه، ص۲۰.
۱۹. منویل امبرسز، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ص۱۸۶.
۲۰. روزنامه خراسان، چهارشنبه ۱۲/۵/۱۳۳۹.
۲۱. پیمایش.
۲۲. قصابیان، تاریخ مشهد، ص۲۵۰.
۲۳. تاریخچه مسجد گوهرشاد، ص۲۰.
۲۴. عتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۳، ص۲۳۸، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۲۵. سفرنامه میرزا محمّد حسین فراهانی، ص۱۰۶.
۲۶. هنر اسلامی زبان و بیان، ص۱۰۴-۱۰۳.
۲۷. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۱۸۷-۲۸۶.
۲۸. تاریخچه مسجد گوهرشاد، ص۲۰.
۲۹. پیمایش.
۳۰. گلمبک، لیزا و دکتر دونالد ویلبر، معماری تیموریان در ایران، ص۴۵۹.
۳۱. پیمایش.
۳۲. عطاردی، عزیزاللّه، تاریخ آستان قدس، ج۲، ص۷۲۷.
۳۳. پیمایش.
۳۴. پیمایش.
۳۵. زمرشیدی، حسین، مسجد در معماری ایران، ص۱۳۶.
۳۶. هنر ایلخانی و تیموری، ص۴۰.
۳۷. گروبه، ارنست، جیمیز دیکی و...، معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، ص۲۵۵، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.
۳۸. اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۳۰، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۳۹. پیمایش.
۴۰. پیمایش.
۴۱. گروبه، ارنست، جیمیز دیکی و...، معماری جهان اسلام، ترجمه یعقوب آژند، ص۲۵۵، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۸۰ش.
۴۲. پیمایش.
۴۳. اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۲۷، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش.
۴۴. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۸۷.
۴۵. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۸۷.
۴۶. مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۳.
۴۷. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۹۰.
۴۸. کاویانیان، محمداحتشام، شمس الشموس، ص۲۷۴.
۴۹. پیمایش.
۵۰. عین السلطنه، روزنامه خاطرات، ص۲/۱۷۴۴.
۵۱. اعتماد السلطنه، محمدحسن خان، مطلع الشمس، ج۲، ص۴۴۳، با مقدمه و فهارس و اهتمام تیمور برهان لیمودهی، انتشارات فرهنگسرا، ۱۳۶۲ش .
۵۲. مؤتمن، علی، تاریخ آستان قدس، ص۱۶۶.
۵۳. امیر شیبانی، عبدالرضا، سیمای وقف در خراسان، ص۹-۱.
۵۴. مشهد طوس، ص۴۶۳.
۵۵. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.
۵۶. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.
۵۷. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.
۵۸. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.
۵۹. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.
۶۰. محمود یزدی مطلق (فاضل)، «مسجد گوهرشاد مشهد و موقوفات آن»، میراث جاویدان، سال نهم، پاییز و زمستان ۸۰، ص۱۹۰-۱۸۸.


منبع

[ویرایش]

سایت حوزه نت، برگرفته از مقاله «مسجد گوهرشاد»، تاریخ بازیابی، ۱۳۹۵/۱۲/۲۱.    



جعبه ابزار