مسجد براثا

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مسجد بُراثا‌، یکی از مساجد تاریخی و مقدس شیعیان عراق در قرون اولیه اسلامی و دارای توجه و اهمیت زیادی بود که در براثا محلی در نزدیکی شهر بغداد قرار داشت.
علت اهمیت و قداست این مسجد روایاتی است که در فضیلت این مسجد، نقل شده است و از جمله آنها روایتی است که حضرت امام علی (علیه‌السلام)، در مسیر بازگشت خود از جنگ نهروان، در محل این مسجد توقف کرد و با اصحاب خود، نماز جماعت ادا نمود و یک راهب مسیحی با مشاهده این نماز اسلام آورد و طبق برخی نقل‌ها به دستور امام علی (علیه‌السلام) در این محل مسجدی بنا کرد و برخی نیز بنای آنرا به امام علی (علیه‌السلام) نسبت داده‌اند.
مسجد براثا در سده چهارم هجری به دستور مقتدر عباسی با خاک یکسان شد و زمین مسجد، به گورستان پشت آن ملحق گشت اما در سال ۳۲۸ ه. به دستور وزیر الراضی خلیفه عباسی، مسجد بازسازی و توسعه پیدا کرد.
این مسجد تا سال ۴۵۰ ه. ق، فعال بود و شیعیان در آن نماز جمعه برپا می‌کردند و محل تدریس و نقل روایات بود ولی بر اثر سخت‌گیری اهل‌سنت بغداد بر شیعیان مسجد تعطیل شد و در قرون ششم و هفتم هجری، از مسجد براثا، ویرانه‌ای بیش باقی نمانده بود.
مسجد براثا


اهمیت و تقدس مسجد

[ویرایش]

مسجد براثا، از مساجد تاریخی و مقدس شیعیان عراق است که در قرون اولیه اسلامی، به شدت مورد توجه و اهتمام آنان بوده است.
اهمیت و تقدس این مسجد برای شیعیان، از روایاتی سرچشمه می‌گیرد که در فضیلت این مسجد، نقل شده است؛ از جمله در تعدادی از منابع شیعه، روایاتی نقل شده است که حضرت امام علی (علیه‌السلام)، در مسیر بازگشت خود از جنگ نهروان، در محل این مسجد توقف کرد و با اصحاب خود، نماز جماعت ادا نمود. یک راهب مسیحی که در صومعه خود، نزدیک این مسجد می‌زیست، با مشاهده نماز گزاردن امام (علیه‌السلام) در این مکان، به حضور ایشان رسید و اسلام آورد. البته در منابع مختلف، این حادثه با جزئیات متفاوتی، نقل شده است.

روایت در اسلام‌آوردن مسیحی با نماز امام علی

[ویرایش]

براساس روایت شیخ صدوق و شیخ طوسی که سند آن به جابر بن عبدالله انصاری می‌رسد، لشکر صد هزار نفره امیرمؤمنان (علیه‌السلام) پس از بازگشت از جنگ خوارج، به امامت امام (علیه‌السلام) در براثا نماز خواندند. یک (راهب) مسیحی از صومعه خود پایین آمد و سراغ فرمانده لشکر را گرفت. آنها امام (علیه‌السلام) را به او نشان دادند و او از امام پرسید که آیا تو پیامبر یا وصی پیامبری؟ امام نیز خود را وصی پیامبر معرفی کرد. راهب گفت که من صومعه خود را به احترام این جایگاه (براثا)، در اینجا ساخته‌ام و در کتب آسمانی خوانده‌ام که در اینجا و با این جمعیت، جز پیامبر یا وصی پیامبر، نماز نمی‌خواند. سپس اسلام آورد و همراه با لشکر امام (علیه‌السلام) به کوفه رفت.

← نقل شیخ طوسی


شیخ طوسی به نقل از شیخ مفید، داستان متفاوتی از این داستان را با تفصیل و جزئیات بیشتر، از امام محمد باقر (علیه‌السلام) نقل کرده که متن کامل آن، چنین است:
هنگامی که امیرمؤمنان (علیه‌السلام) از جنگ با خوارج باز می‌گشت، به «زوراء» رسید و به مردم فرمود: «اینجا زوراء است. پس حرکت کنید و از آن دور شوید. همانا «خسف» و فرو رفتن در آن، از فرو رفتن میخ در الَک، تندتر است». پس هنگامی که به منطقه‌ای از زمین آنجا رسید، پرسید: «این چه زمینی است؟» گفتند: «بحرا». حضرت فرمود: «زمینی شوره‌زار است. از آن دور شوید و به سمت راست، حرکت کنید». هنگامی که به «یمنة السواد» رسید، راهبی را در صومعه‌ای مشاهده کرد و از وی پرسید: «ای راهب! آیا در اینجا فرود آییم؟» راهب گفت: «با سپاهیانت در این زمین فرو میا». امام پرسید: «چرا؟» راهب گفت: «ما در کتابمان خوانده‌ایم که جز وصی پیامبر که به همراه سپاهیانش در راه خدا می‌جنگد، در این منطقه فرو نمی‌آید». امیرمؤمنان به او فرمود: «من سرور اوصیایم». راهب گفت: «پس تو همان کم‌موی‌ترین مرد قریش و جانشین محمد(ص) هستی!». امیرمؤمنان به او فرمود: «من همانم».
پس راهب نزد او آمد و گفت: «شریعت و آیین اسلام را بر من عرضه بدار. من در انجیل، صفات تو را یافته‌ام و (اینکه‌) تو در زمین براثا (خانه مریم (سلام‌الله‌علیها) و زمین عیسی (علیه‌السلام)) فرو می‌آیی». امیرمؤمنان گفت: «بایست و چیزی را به ما خبر مده». سپس به مکانی رسید و فرمود: «به اینجا ضربه‌ای بزنید». آنگاه با پای خود، ضربه‌ای به آنجا زد و چشمه‌ای روان، از آن محل جوشید. امام فرمود: «این چشمه مریم (سلام‌الله‌علیها) است که برای وی شکافته شد». سپس فرمود: «اینجا را به مقدار هفده ذراع بکنید». پس آنجا را کندند و صخره‌ای سفید، نمایان گشت. حضرت فرمود: «اینجا مریم (سلام‌الله‌علیها)، حضرت عیسی (علیه‌السلام) را از شانه‌اش بر زمین گذاشت و نماز خواند.
سپس امیرمؤمنان، صخره را محکم ساخت و بر آن، نماز گزارد و در آنجا چهل روز باقی ماند و نماز را کامل برپا داشت و خانواده خود را در خیمه‌ای نزدیک که صدایشان به حضرت می‌رسید، جای داد. سپس فرمود: «اینجا زمین براثا و خانه مریم (سلام‌الله‌علیها) است و در این جایگاه مقدس، پیامبران نماز گزارده‌اند». امام باقر (علیه‌السّلام) (در ادامه‌) فرمود: «و ما یافتیم که ابراهیم (علیه‌السلام) در اینجا، پیش از عیسی (علیه‌السلام) نماز خوانده است».
شبیه این روایت را نیز قطب راوندی نقل کرده است.

← نقل ابن‌شهرآشوب


ابن‌شهرآشوب در کتاب خود، بخشی از همین روایت را که دربرگیرنده خبر ضربه زدن ایشان به زمین و جوشیدن چشمه و کندن زمین و یافتن صخره سفید است، از محمد بن قیس نقل کرده است. او همچنین خبر دیگری را از حارث اعور، عمرو بن حریث و ابوایوب، نقل کرده است که در آن، اشاره‌ای به جوشیدن چشمه آب و یافتن صخره سفید، نشده است. اما محتوای کلی آن، مشابه بخش آغازین روایت امالی طوسی (داستان اسلام‌آوردن راهب) است. البته با این تفاوت که بر اساس روایت ابن‌شهرآشوب، نام راهب، «حباب» است و امیرمؤمنان (علیه‌السلام) به وی، دستور داد تا دیر خود را به مسجد تبدیل کند و او نیز همراه امیرمؤمنان (علیه‌السلام)، به کوفه رفت و در آنجا اقامت کرد و پس از شهادت امام (علیه‌السلام)، به مسجد براثا بازگشت.
ابن‌شهرآشوب در ادامه، روایتی را به نقل از «زاذان»، از امیرمؤمنان (علیه‌السلام) نقل کرده است که در واقع، دنباله روایت قبلی است؛ چنان‌که در آن، آمده است:
امام (علیه‌السلام) از «حبّاب» پرسید: «از کجا آب می‌نوشی؟» گفت: «از دجله». امام پرسید: «چرا چشمه‌ای حفر نمی‌کنی تا از آن آب بیاشامی؟» راهب گفت: «حفر کردم. اما آب آن، شور بود». امام فرمود: «اکنون چشمه دیگری حفر کن». پس راهب چشمه‌ای حفر کرد و آب زلالی از آن، خارج شد. امام فرمود: «ای حباب! از این پس، آب آشامیدنی تو از اینجا خواهد بود».
همچنین در برخی از منابع شیعه، تنها به نماز خواندن امام علی (علیه‌السلام) در براثا، در بازگشت از جنگ نهروان، بدون اشاره به داستان اسلام‌آوردن راهب یا آشکار کردن چشمه و سایر وقایع آن، اشاره شده است.
[۱۱] قمی، محمد بن حسن، العقد النضید والدر الفرید، ص۱۸.


فضیلت مسجد براثا

[ویرایش]

در برخی منابع دیگر، بدون اشاره به داستان حضور و نماز خواندن امام علی (علیه‌السلام) در براثا، فضایل دیگری برای مسجد براثا، نقل شده است؛ از جمله ابن‌قولویه به سند خود از ابوالحسن حذاء، از امام جعفر صادق (علیه‌السلام) نقل کرده است که ایشان فرمود: انّ الی جانبکم مقبرة یقال لها براثا یحشر منها عشرون ومائة الف شهید کشهداء بدر.
در سمت شما، قبرستانی وجود دارد که به آن براثا می‌گویند و از آن، صد و بیست هزار شهید همانند شهدای بدر، محشور خواهند گشت.
[۱۳] ابن‌قولويه قمی، جعفر بن محمد، ترجمه کامل الزیارات، ص۹۹۵.

نمای مسجد براثا

موقعیت براثا

[ویرایش]

براثا در اصل، روستایی قدیمی‌تر از بغداد بود که پس از توسعه این شهر، به یکی از محله‌های اطراف آن، تبدیل شد. موقعیت آن، جنوب باب محول، در سمت قبله کرخ بود.

زمان تاسیس

[ویرایش]

درباره تاریخ بنای مسجد براثا، اطلاع دقیقی در دست نیست. براساس یکی از نقل‌های ابن‌شهرآشوب که گذشت، این مسجد را راهب مسیحی ساکن آنجا پس از اسلام‌آوردن خود، به دستور امیرمؤمنان (علیه‌السلام) بنا کرد. از میان جغرافی‌دانان مسلمان نیز ابن‌حوقل، ساخت مسجد را به امام علی (علیه‌السلام) نسبت داده است.

تخریب مسجد به دستور مقتدر

[ویرایش]

در سده چهارم هجری، مسجد براثا، محل توجه شیعیان بود و آنها در آن می‌نشستند و نماز می‌خواندند. در سال ۳۱۳ ه. ق- ۹۲۵ م، به مقتدر عباسی خبر رسید که شیعیان در این مسجد، جمع می‌شوند و به صحابه پیامبر، دشنام می‌دهند. از این‌رو به دستور وی، در یک روز جمعه که انبوه شیعیان در مسجد مشغول نماز بودند، مسجد با خاک یکسان شد و بسیاری از حاضران، دستگیر و زندانی شدند و زمین مسجد، به گورستان پشت آن ملحق گشت.

بازسازی مسجد

[ویرایش]

سپس در سال ۳۲۸ ه. ق- ۹۴۰ م، به دنبال درخواست شیعیان، «بَجکَم ماکانی»، وزیر الراضی خلیفه عباسی، دستور بازسازی و توسعه مسجد را صادر کرد. بسیاری از زمین‌های اطراف مسجد، از جمله گورستان نزدیک آن، خریداری شد و با فتوای فقها، قبرهای بسیاری نبش، و بقایای اجساد در جایی دیگر، دفن گردید. در ساختمان مسجد، گچ و آجر به کار رفت و سقف آن از چوب ساجِ منقوش ساخته شد و بر کتیبه مسجد نام الراضی حک گردید و مردم بار دیگر برای نماز و تبرک بدان‌جا روی آوردند.
به گفته منابع تاریخی، بازسازی مسجد در سال ۳۲۹ ه. ق، به پایان رسید و با تعیین احمد بن فضل‌ هاشمی، امام جماعت رصافه، به عنوان امام براثا از جانب خلیفه، نخستین نماز جمعه در هجدهم همین ماه، با حضور انبوه بغدادیان و صاحب شرطه، به صورت رسمی اقامه شد. سپس بعدها به دستور متقی عباسی، منبری از دوره‌ هارون‌ الرشید که در انبار جامع منصور، نگهداری می‌شد، در قبله‌گاه مسجد نصب شد. بر کتیبه این منبر، عبارتی به شرح زیر وجود داشت: «ممّا امر به الرشید سنة اثنتین وتسعین ومائة علی ید الفضل بن الربیع»؛ «این منبر در سال ۱۹۲ ه. ق، به دستور‌ هارون الرشید و به دست فضل بن ربیع، ساخته شد».

تلاش حنبلیان بر تخریب مسجد

[ویرایش]

پس از درگذشت بجکم، حنبلیان بغداد که تعصب زیادی علیه شیعه داشتند، تلاش کردند بار دیگر مسجد براثا را ویران کنند. اما به دستور متقی، تعدادی از حنبلیان دستگیر شدند و مورد تنبیه و شکنجه قرار گرفتند. ابن‌جعفر خیاط نیز دستور داد تا مسجد براثا، حفظ شود و هرکس را که تلاش کرده بود تا مسجد را خراب کند، گردن بزنند.
همان‌گونه که از نوشته مورخان و سایر منابع برمی‌آید، مسجد براثا در دو قرن چهارم و پنجم هجری، محل اجتماع و گردهمایی شیعیان بوده‌ (خطیب بغدادی درباره مسجد براثا نوشته است: «وکانت الرافضة تجتمع هناک». ) و برای آنان، اهمیت ویژه‌ای داشته است.

محل تدریس

[ویرایش]

در منابع، گزارش‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه بسیاری از علما و محدثان شیعه، در این مسجد، به تدریس و نقل حدیث می‌پرداختند، برای مثال، ابن‌عقده، محدث بزرگ زیدی‌مذهب، در این مسجد، به روایت حدیث می‌پرداخت‌ ( شیخ طوسی حدیثی از ابوعمرو بن مهدی، نقل کرده است که آن را ابن‌عقده در روز جمعه، هشت روز پیش از پایان ماه جمادی‌الاولی سال ۳۳۰ ه. ق، بعد از نماز جمعه در مسجد براثا نقل کرده است. ) و به گفته برخی از مورخان اهل سنت، احادیثی در نکوهش برخی از صحابه پیامبر(ص) نقل می‌کرد.
خطیب بغدادی نیز در ذیل زندگی‌نامه ابن‌قادسی (متوفای ۴۴۷ ه. ق)، نوشته است که او ابتدا در مسجد جامع المنصور در بغداد، به نقل حدیث می‌پرداخت. اما بعد به مسجد براثا رفت و علت آن را چنین بیان کرد که در مسجد المنصور، ناصبیان به او اجازه نمی‌دادند که احادیث فضایل اهل‌بیت را روایت کند. همچنین شیخ مفید در سال ۳۵۲ ه. ق، در مسجد براثا، حدیثی را از ابوعلی احمد بن محمد صولی، شنیده است.
محراب مسجد براثا

قبرستان کنار مسجد

[ویرایش]

کنار مسجد براثا، قبرستانی برای دفن مردگان وجود داشته است که پیش از این، روایتی از امام جعفر صادق (علیه‌السلام) در فضیلت آن، نقل کردیم. برخی از شخصیت‌های شیعه، در این قبرستان دفن شده‌اند که از آن جمله، می‌توان از ابن‌مطلب یاد کرد که در سال ۳۳۲ ه. ق، به دستور متقی عباسی، گردن زده شد و شیعیان در مسجد براثا، بر او نماز خواندند و در آنجا، به خاک سپردند.

تعطیلی مسجد

[ویرایش]

شیعیان تا سال ۴۵۰ ه. ق، در این مسجد خطبه می‌خواندند و نماز جمعه برگزار می‌کردند. اما از این تاریخ، این شعائر، تعطیل و متوقف گردید. علت تعطیلی نماز در مسجد براثا، سختگیری‌های اهل‌ سنت در بغداد به شیعیان بود که به قتل برخی از شخصیت‌های شیعه و غارت خانه شیخ طوسی و در نتیجه مهاجرت وی به نجف، منجر شد.

ویرانی مسجد در قرون ششم و هفتم

[ویرایش]

در قرون ششم و هفتم هجری، از مسجد براثا، ویرانه‌ای بیش باقی نمانده بود. یاقوت حموی درباره وضعیت براثا در زمان خود می‌نویسد:
این محله، دارای مسجد جامعی بود که شیعیان در آن نماز می‌خواندند و بعدها ویران شد. اکنون از محله براثا، اثری باقی نمانده است. اما از دیوارهای مسجد، آثاری باقی می‌باشد که از مصالح آن، در ساخت بناهای دیگر استفاده می‌شود.
اربلی نیز مسجد براثا را دیده و درباره آن نوشته است:
زمین براثا، نزدیک باب محول، در فاصله حدود یک میل یا بیشتر از بغداد است. مسجد براثا در آنجا واقع است که اکنون خرابه شده و بخشی از دیوارهایش باقی مانده است. من به آنجا وارد شدم و نماز خواندم و خود را به آن، تبرک نمودم.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۲۳۲.    
۲. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۳، ص۲۶۴.    
۳. طوسی، محمد بن حسن، امالی طوسی، ج۱، ص۱۹۹.    
۴. قطب راوندی، سعید بن عبدالله، الخرائج والجرائح، ج۲، ص۵۵۲ - ۵۵۳.    
۵. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۱.    
۶. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۱.    
۷. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۱.    
۸. قمی، شاذان بن جبرئیل، الروضة فی فضائل امیرالمؤمنین، ص۱۷۰.    
۹. قمی، شاذان بن جبرئیل، الفضائل، ص۶۸.    
۱۰. حسین بن عبدالوهاب، عیون المعجزات، ص۵.    
۱۱. قمی، محمد بن حسن، العقد النضید والدر الفرید، ص۱۸.
۱۲. ابن‌قولویه قمی، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص۳۴۶.    
۱۳. ابن‌قولويه قمی، جعفر بن محمد، ترجمه کامل الزیارات، ص۹۹۵.
۱۴. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۱، ص۳۶۲.    
۱۵. ابن‌شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، ج۲، ص۱۰۰.    
۱۶. ابن‌حوقل، محمد بن حوقل، صورة الارض، ص۲۴۱.    
۱۷. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۲۹.    
۱۸. ر. ک:ابن‌جوزی، عبدالرحمان بن علی، المنتظم، ج۱۳، ص۲۴۷.    
۱۹. ابن‌مسکویه، احمد بن محمد تجارب الامم، ج۶، ص۳۸.    
۲۰. همدانی، محمد بن عبدالملک، تکملة تاریخ الطبری، ج۱، ص۱۲۰.    
۲۱. بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۱، ص۴۲۹ - ۴۳۰.    
۲۲. ر. ک:صولی، محمد بن یحیی، الاوراق، قسم اخبار الراضی بالله والمتقی لله، ج۲، ص۱۹۲.    
۲۳. صولی، محمد بن یحیی، الاوراق، قسم اخبار الراضی بالله والمتقی لله، ج۲، ص۱۹۸.    
۲۴. ر. ک:خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۵۳۰.    
۲۵. صولی، محمد بن یحیی، الاوراق، قسم اخبار الراضی بالله والمتقی لله، ج۲، ص۲۲۵.    
۲۶. ر. ک:طوسی، محمد بن حسن، امالی شیخ طوسی، ص۲۶۹.    
۲۷. ابن‌جوزی، عبدالرحمان بن علی، المنتظم، ج۱۴، ص۳۷.    
۲۸. خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، ج۸، ص۵۳۱.    
۲۹. شیخ مفید، محمد بن محمد، الامالی، ص۱۶۵.    
۳۰. صولی، محمد بن یحیی، الاوراق، قسم اخبار الراضی بالله والمتقی لله، ج۲، ص۲۴۹.    
۳۱. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۱، ص۳۶۳.    
۳۲. حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، ج۱، ص۳۶۲.    
۳۳. اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمة فی معرفة الائمة، ج۲، ص۲۰.    


منبع

[ویرایش]

زیارت‌گاه‌های عراق، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم، ج۱، ص۳۳۸-۳۴۸، برگرفته از مقاله «مسجد براثا».    






جعبه ابزار