محمد بن حسن طوسی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



محمد‌ بن حسن‌ بن علی، ملقّب به شیخ الطائفه، کنیه‌اش ابوجعفر، فقیه، محدّث و متکلم امامی قرن پنجم بود.

فهرست مندرجات

۱ - پیشینه
۲ - مقام و موقعیت شیخ طوسی
       ۲.۱ - خصوصیات وی
۳ - عهده‌داری زعامت شیعیان
۴ - مشایخ و استادان
       ۴.۱ - مشایخ وی در حدیث
       ۴.۲ - مشایخ وی پیش از عزیمت به بغداد
       ۴.۳ - استادان و مشایخ طوسی در بغداد
              ۴.۳.۱ - تاریخ سماع یا روایت وی از برخی از مشایخ در بغداد
       ۴.۴ - اساتید سنی‌مذهب وی
۵ - جایگاه علمی و آرا
۶ - شاگردان شیخ طوسی
۷ - آثار
       ۷.۱ - آثار وی در تفسیر قرآن
       ۷.۲ - آثار حدیثی
       ۷.۳ - آثار وی در کلام
       ۷.۴ - اثر فقهی فتوایی
       ۷.۵ - آثار فقهی استدلالی
       ۷.۶ - اثر وی در فقه مقایسه‌ای
       ۷.۷ - آثار وی در اصول فقه
       ۷.۸ - آثار رجالی
       ۷.۹ - اثری در کتاب‌شناسی
       ۷.۱۰ - آثار وی در ادعیه
       ۷.۱۱ - آثار تاریخی شیخ طوسی
       ۷.۱۲ - آثار وی در علوم متفرقه
       ۷.۱۳ - نوشته بحرالعلوم درباره آثار شیخ طوسی
۸ - نوشتۀ علامه حلی درباره عظمت شیخ طوسی
۹ - شیخ طوسی تدوین کننده و تلفیق کننده آراء
۱۰ - انتقادات وارد شده بر شیخ
۱۱ - وفات
۱۲ - همایشی بین المللی به مناسبت هزارمین سال ولادت شیخ طوسی
۱۳ - فهرست منابع
۱۴ - پانویس
۱۵ - منابع

پیشینه

[ویرایش]

طوسی
[۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
نام و نسب خود را به همین گونه، و نجاشی نیز نام و نسب و کنیۀ وی را به همین صورت درج ‌کرده است. وی در رمضان سال ۳۸۵ در طوس به دنیا آمد.
[۳] حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
[۴] یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۱، ص‌۵۹۳، قم ۱۳۶۳ش.
از اوایل زندگی او چیزی نمی‌دانیم. وی در سال ۴۰۸ وارد بغداد شد.
[۵] محمد‌ بن حسن طوسی، الغیبه، ص‌۳۵۸، چاپ عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.
[۶] حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
[۷] ابن‌داود حلی، کتاب الرجال، ج۱، ص‌۳۰۶، چاپ سید کاظم موسوی میاموی، تهران ۱۳۴۲ش.
به احتمال بسیار تا ۲۳ سالگی، یعنی تا سال ۴۰۸ که به بغداد رفت، در طوس نزد دانشمندان آن‌جا به کسب علم مشغول بوده است.
[۸] سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ج۱، ص‌۳۷۷_۳۷۹، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ش.
او از شاگردان شیخ مفید و سید مرتضی (رحمه الله) بود و بعدها به درجه استادی رسید و در رأس مکتب تشیع در قرن پنجم هجری قرار گرفت و دوازده سال در بغداد، پس از وفات سید، کرسی درس استاد را به خوبی اداره نمود و شهرتی عظیم پیدا کرد؛ مخصوصاً هنگامی که به امر خلیفه عباسی، کرسی تدریس علم کلام در جهان اسلام به او واگذار شد. مکتب شیخ، مکمل مکتب مفید و سید مرتضی بود. شیخ الطائفه در تمام فنون فقهی، اصولی، کلامی، تفسیری، حدیثی و رجالی مهارت داشت. در سجایای اخلاقی و فضایل معنوی یکتا بود. آرای او متکی به دلایل عقلی و نقلی مستفاد از ادله فقهی است. شیخ طوسی مدت چهل سال در بغداد اقامت داشت؛ ولی به علت حوادث ناگواری که بین امرا و صاحبان مذاهب مختلف، پس از دیالمه و آل بویه، در اوایل سلطنت طغرل سلجوقی روی داد و منجر به آتش کشیده شدن کتابخانه‌های بغداد و همچنین سوخته شدن محله شیعه نشین کرخ و خانه شیخ طوسی گردید، وی ناگزیر در سال ۴۴۸ ق از بغداد مهاجرت کرد و تا آخر عمر در شهر نجف اشرف اقامت گزید. با ورود او تدریجاً حوزه هزار ساله نجف پی ریزی شد. وی در همین شهر چشم از جهان فرو بست.

مقام و موقعیت شیخ طوسی

[ویرایش]

با ورود به بغداد، در حلقۀ درس شیخ مفید حاضر شد
[۹] احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.
[۱۰] حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
و تا هنگام مرگ مفید در ۴۱۳،
[۱۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۵، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
چهار یا پنج ‌سال نزد او شاگردی کرد و بیش‌تر کتاب‌هایش را نزد او استماع نمود.
[۱۲] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۶_۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
در همین دوره، طوسی تألیف کتاب تهذیب الاحکام را که شرح المقنعه شیخ مفید است آغاز کرد. به گفتۀ سلیقی، طوسی نخست قائل به وعید بود، اما بعد از آن برگشت. به نوشتۀ ذهبی،
[۱۶] شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
شیخ در بغداد، نخست به فقه شافعی شهرت یافت و پس از مجالست و شاگردی شیخ مفید به شیعه گرایش یافت. پس از مفید، در حلقۀ شاگردان سید مرتضی (متوفی ۴۳۶) حاضر شد. طوسی تا پایان عمر سید مرتضی در سال ۴۳۶،
[۱۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
به مدت ۲۳ سال، همراه وی بود و بیش‌تر آثارش را بارها بر او خواند یا نزد او شنید.
[۱۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹] محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
گفته شده که سید مرتضی بیش از دیگر شاگردانش به او عنایت داشت و ماهانه دوازده دینار مقرری برای او تعیین کرد.
[۲۰] آقابزرگ طهرانی، مقدمۀ التبیان، ج‌۱، ص‌۴.
وی در حیات شریف مرتضی تلخیص‌الشافی را تألیف کرد که خلاصه‌ای است از الشافی فی الامامه سید مرتضی.
[۲۱] محمد‌ بن حسن طوسی، تلخیص‌الشافی، ج‌۱، ص‌۶۱، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ۱۳۹۴.
[۲۲] محمد‌ بن حسن طوسی، تلخیص‌الشافی، ج۱، ص۱۰۶، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ۱۳۹۴.
تألیف الفهرست و الرجال را نیز در زمان حیات سید مرتضی آغاز کرد، زیرا در بخش‌هایی از شرح حال سید مرتضی، با تعبیراتی از وی یاد کرده که گویای زنده بودن اوست.
[۲۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۸۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۲۴] محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
شیخ مفید که استاد شیخ طوسی است، نخستین شخصیت علمی در شیعه است که علم کلام را تنظیم و تبویب نمود و آن را به عظمت و اعتبار خود رسانید شیخ ‌طوسی نیز اکثر کتب خود را در علم اصول و عقاید با بیانات کلامی درآمیخته است این کار شیخ به علمای دیگر نیز جرات داد که تفسیر قرآن را با مشرب‌های عقیدتی و فکری گوناگونی عرضه بدارند بدین ترتیب پس از شیخ، تـفـاسـیـری بـا مـشـرب‌های فلسفی و عرفانی و علمی به وجود آمد که تاثیر مهمی در تغییر افکار مسلمین باقی گذاشت.

← خصوصیات وی


یـکـی دیـگـر از تاثیرات و ابتکارات شیخ طوسی، استفاده از احادیث اهل سنت و استنتاج از مسائل کلامی آنان می‌باشد این استفاده باعث ورود فرهنگ اهل سنت در کتب شیعه و انتقال آرا شیعه به دیـگـران بود تفاسیر مهمی چون مجمع البیان و تفسیر ابو الفتوح رازی نیز از این تاثیر فرهنگی در امان نمانده و یک سری مسائلی را که مورد اختلاف و یا انکار شیعیان می‌باشد، در متن خود آوردند کـه اخـیـرا عـالـم وارسـته و مجاهد، علامه مرتضی عسکری با تحقیقات سی ساله خود ریشه این کجروی‌ها را یافته و آن‌ها را افشا نمود که تحقیقات ایشان در جای خود ارزشمند می‌باشد.
[۲۵] یادنامه هزاره شیخ طوسی، تالیف علی دوانی، مقدمه .

از خـصـوصـیات دیگر شیخ طوسی آن است که تا مدت طولانی فقهای شیعه را تحت تاثیر آرا خود قرار داد، به طوری که هیچ یک از فقها جرات نیافتند که در برابر آرا فقهی شیخ، نظریات خود را ابراز نـمـایـنـد الـبـتـه ایـن مـسائل باعث رکود تکامل فقهی در برهه‌ای از زمان گردید، ولی بعدها با درخششی که برخی از فقها از نسل آن بزرگ فقیه نمودند، این سد شکسته گردید و آرا و نظریات فـقـهی جدید در عرصه زندگی مسلمانان طلوع و تجلی نمود و افکار و آرا جدید فقهی در عرصه زنـدگـی مردم تابش نمود و این یک حادثه تاریخی درک موقعیت شیخ طوسی را برای ما تسهیل مـی‌نماید در درک عظمت وی کافی است در نظر داشته باشیم که تا سال‌ها بعد از وی با وجود انبوه دانـشمندان شیعه، هیچ عالمی توفیق نیافت که شخصیت علمی و موقعیت او را تحت الشعاع خود قرار دهد در علوم کلامی و فلسفی و معقول و منقول، تا ظهور خواجه نصیر الدین طوسی (متوفی ۶۷۲) و علامه حسن بن یوسف مطهر حلی (متوفی ۷۲۶)، هیچ کس یارای برابری با عقاید کـلامـی وی را نـداشـت در تفسیر قرآن تا پیش از مجمع البیان امین الاسلام طبرسی (متوفی ۵۴۸) هـیـچ کـتاب تفسیری همتای التبیان او وجود نداشته است مجمع البیان نیز همچنانکه مؤلفش گوید، از دریای بی کران معارف تبیان اقتباس نموده و خوشه هایی چیده است. در فقه و اصول نیز تمام فقهای بعد از او، ناقل فتاوای وی بوده اند و به احترام فقاهت و دانش او از خـود رای و نـظـری ابـراز نـمـی داشتند تا اینکه محمد بن ادریس حلی (متوفی ۵۹۸) برخاست و اجتهاد و مکتب فقهی شیعه را با جرات و تهور خاصی ازحالت رکود موجود و وضع یکنواخت بیرون آورد.

عهده‌داری زعامت شیعیان

[ویرایش]

پس از سید مرتضی ، زعامت شیعیان به شیخ طوسی رسید. وی ۴۱ سال در بغداد زیست و به تألیف و تدریس و تربیت شاگردان پرداخت. او در محلۀ شیعه‌نشین کرخ در بغداد سکونت داشت.
[۲۶] شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
در بغداد، کتاب‌های طوسی را بارها به آتش کشیدند.
[۲۷] شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
همچنین ‌بنا بر بعضی گزارش‌ها، طوسی گاه از ترس غوغای عوام و به سبب عقاید شیعی مخفی می‌شد. در سال ۴۴۸، که بساسیری برضد خلیفه قیام کرد و با آمدن سلجوقیان به بغداد در حمایت از خلیفه و سرکوب شیعیان، شیخ طوسی به نجف هجرت کرد. خانۀ او را ویران کردند و کتابخانه و کرسی و منبر تدریس او را به آتش کشیدند. به نوشتۀ ابن‌اثیر، در سال ۴۴۹ خانۀ طوسی را در محلۀ کرخ بغداد، سنی‌مذهبان ویران کردند و اموال او به تاراج ‌رفت، ولی شیخ پیش از این واقعه، بغداد را به مقصد غری (نجف) ترک کرده بود.
[۳۵] محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۴۷_۵۲، شیکاگو.
طوسی با هجرت به نجف ، حوزۀ شیعی‌ای را بنیان نهاد که بیش از هزار سال است که بی‌وقفه ادامه یافته و هزاران فقیه و مجتهد شیعی در طول قرون از آن برخاسته‌اند.

مشایخ و استادان

[ویرایش]

مهم‌ترین و تأثیرگذارترین استادان طوسی، شیخ مفید (متوفی ۴۱۳) و سید مرتضی (متوفی۴۳۶) در فقه و کلام بودند. طوسی پس از ذکر آثار متعددی از مفید، نوشته که همۀ این کتاب‌ها را بارها از او شنیده و از آن میان، بعضی را خود بر او خوانده است و برخی را دیگران بر او خوانده‌اند و او شنیده است.
[۳۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
همچنین پس از یادکرد آثار بسیاری از سید مرتضی، نوشته است که بیش‌تر این کتاب‌ها را بر او خوانده و برخی از آن‌ها را نیز در حالی که بر او خوانده می‌شده بارها شنیده است.
[۳۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۳۸] محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.


← مشایخ وی در حدیث


از مهم‌ترین مشایخ وی در حدیث – که وی بیش از همه متون حدیثی را از ایشان اخذ کرده – این اشخاص بوده‌اند:
۱. مفید.
۲. حسین‌ بن عبیدالله غضائری .
[۳۹] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۳۹۴، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۳. احمد‌ بن عبدالواحد‌ بن عُبدون .
[۴۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۵۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۴۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۲۲، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۴۲] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۷۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۴۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۹۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۴. ابن‌ابی‌جید قمی .
[۴۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۳۴، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۴۷] محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۸ـ ۵۹، شیکاگو.

۵. از دیگر مشایخ وی، شریف حسن‌ بن احمد محمدی، محمد‌ بن حسین بزوفری و هلال حفّار بوده اند.
[۴۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۳۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۴۹] محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۹، شیکاگو.

در مجموع، از مشایخ وی بیش از سی تن را می‌شناسیم.
[۵۰] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۷_۴۱۲، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
مشایخ طوسی را به دو دسته می‌توان تقسیم کرد: مشایخ او در نیشابور یا طوس، پیش از عزیمتش به بغداد (پیش از سال ۴۰۸)؛ و مشایخ وی پس از ورودش به بغداد. طباطبایی
[۵۱] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
مشایخ طوسی را به سه دستۀ پیش از هجرت به بغداد، در بغداد (از سال ۴۰۸ تا ۴۴۸) و پس از هجرت به نجف (از سال ۴۸۸ تا پایان عمر) تقسیم کرده، ولی از هیچ استاد و شیخی دردورۀ سوم یاد نکرده است. بسیار بعید است که طوسی پس از هجرت به نجف از کسی حدیث شنیده باشد و تا آن‌جا که می‌دانیم تقریباً همۀ مشایخ او پیش از هجرت طوسی به نجف درگذشته بودند.

← مشایخ وی پیش از عزیمت به بغداد


از مشایخ وی پیش از عزیمت به بغداد،
[۵۲] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۸_۳۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
این اشخاص را می‌شناسیم:
۱. ابوحازم عمر‌ بن احمد نیشابوری (متوفی ۴۱۷، از علمای شافعی‌مذهب نیشابور).
۲. ابومحمد عبدالحمید‌ بن محمد مقری نیشابوری (متوفی ۴۲۷، ساکن طوس یا نیشابور).
۳. ابوزکریا محمد‌ بن سلیمان حمرانی / خولانی (متوفی پس از ۴۲۳).
[۵۳] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۹_۳۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.


← استادان و مشایخ طوسی در بغداد


استادان و مشایخ طوسی در بغداد عبارت بوده‌اند از:
۱. احمد‌ بن ابراهیم قزوینی .
۲. ابومنصور احمد‌ بن حسین سُکّری (متوفی ۴۵۰).
۳. ابوعبدالله احمد‌ بن عبدالواحد‌ بن عُبدون معروف به ابن‌حاشر (متوفی ۴۲۳).
۴. ابوالحسن احمد‌ بن محمد ابن‌صلت اهوازی (متوفی ۴۰۹).
۵. ابوالحسین جعفر‌ بن حسین ابن‌حسکۀ قمی .
۶. ابوعلی حسن‌ بن احمد ابن‌شاذان بزاز (متوفی ۴۲۶).
۷. شریف ابومحمد حسن‌ بن احمد محمدی علوی (زنده در ۴۲۵).
۸. ابوعلی حسن‌ بن محمد ابن‌اشناس (متوفی ۴۳۹).
۹. ابومحمد حسن‌ بن محمد سامرائی معروف به ابن‌فحام (متوفی ۴۰۸).
۱۰. حسین‌ بن ابراهیم قزوینی.
۱۱. ابوعبدالله حسین‌ بن ابراهیم ابن‌حناط قمی .
۱۲. ابوعبدالله حسین‌ بن احمد بغدادی معروف به ابن‌قادسی (متوفی ۴۴۷).
۱۳. حسین‌ بن اسماعیل.
[۵۴] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۹۳، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.

۱۴. ابوعبدالله حسین‌ بن عبیدالله‌ بن ابراهیم ‌غضائری (متوفی ۴۱۱).
۱۵. ابوعبدالله حمویۀ‌ بن علی بصری.
۱۶. ابوعمر عبدالواحد‌ بن محمد ابن‌مهدی فارسی (متوفی ۴۱۰).
۱۷. ابوالحسن علی‌ بن احمد معروف به ابن‌حمّامی (متوفی ۴۱۷).
۱۸. ابوالحسین علی‌ بن احمد ابن‌ابی‌جید قمی.
۱۹. علی‌ بن حسین موسوی معروف به سیدمرتضی (متوفی ۴۳۶).
۲۰. ابوالقاسم علی‌ بن شبل وکیل.
۲۱. ابوالقاسم علی‌ بن محسّن تنوخی (متوفی ۴۴۷).
۲۲. ابوالحسین علی‌ بن محمد ابن‌بشران معدل (متوفی ۴۱۵).
۲۳. ابوالحسن محمد‌ بن احمد ابن‌شاذان قمی .
۲۴. ابوالفتح محمد‌ بن احمد‌ بن ابی‌الفوارس (متوفی ۴۱۲).
۲۵. ابوالحسین محمد‌ بن محمد حسینی معروف به عبیدلی نسابه (متوفی ۴۳۷).
۲۶. ابوالحسن محمد‌ بن محمد ابن‌مَخلَد حنفی (متوفی ۴۱۹).
۲۷. ابوعبدالله محمد‌ بن محمد‌ بن نعمان معروف به مفید (متوفی ۴۱۳).
۲۸. ابوالفتح هلال‌ بن محمد معروف به حفار (متوفی ۴۱۴).
۲۹. ابوالحسن محمد‌ بن حسین ابن‌صقال.
۳۰. ابوطالب حسین‌ بن علی ابن‌غرور.
۳۱. ابوعبدالله اخوسروره.
[۵۵] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۸_۴۱۲، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.


←← تاریخ سماع یا روایت وی از برخی از مشایخ در بغداد


در میان مشایخ او در بغداد، تاریخ سماع یا روایت وی از برخی از آنان مشخص‌ است، بدین ترتیب:
۱. ابوالحسن احمد‌ بن محمد ابن‌صلت اهوازی، در آخر ربیع‌الاول سال ۴۰۹.
[۵۶] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۳۱، قم ۱۴۱۴.

۲. ابوالقاسم علی‌ بن شبل وکیل، در صفر ۴۱۰.
[۵۷] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۴۰۵، قم ۱۴۱۴.

۳. ابوعمر عبدالواحد‌ بن محمد ابن‌مهدی فارسی، در سال ۴۱۰.
[۵۸] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۲۵۷، قم ۱۴۱۴.

۴. ابوالحسین علی‌ بن محمد ابن‌بشران معدل، در رجب سال ۴۱۱.
[۵۹] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۹۴، قم ۱۴۱۴.
[۶۰] شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
[۶۱] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۰۶، قم ۱۴۱۴.

۵. ابوعبدالله حمویة‌ بن علی بصری، در نیمۀ ذیقعدۀ سال ۴۱۳.
[۶۲] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۹۹، قم ۱۴۱۴.

۶. ابوالحسن محمد‌ بن محمد ابن‌مخلد حنفی، در سال ۴۱۷.
[۶۳] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۸۲، قم ۱۴۱۴.
[۶۴] محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص۳۸۹، قم ۱۴۱۴.
نسخه‌ای از کتاب او، که طوسی از آن روایت کرده، به همان تاریخ موجود است.
[۶۵] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۴۰۴، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.


← اساتید سنی‌مذهب وی


برخی از استادان او از عامه‌اند، از جمله:
۱. ابوحازم عمر‌ بن احمد نیشابوری، از علمای شافعی مذهب نیشابور.
۲. ابوعلی حسن‌ بن احمد ابن‌شاذان بزاز، متکلم حنفی‌مذهب که طوسی مسألة فی النقض علی ابن‌شادان فی مسألة الغار را در رد او یا پدرش نوشته است.
[۶۶] سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۸۵، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.

۳. ابوالحسن محمد‌ بن محمد ابن‌مخلد حنفی.

جایگاه علمی و آرا

[ویرایش]

مورخان و تراجم‌نگاران اهل سنّت ، از طوسی با عناوینی مانند فقیه الشیعه، فقیه الامامیه و شیخ الشیعة و عالمهم
[۶۹] شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
یاد کرده‌اند. اما در میان امامیه ، مشهورترین لقب او شیخ‌الطائفه است. عنوان شیخ الطائفه درمیان امامیه، قبلاً به صفوانی اطلاق می‌شد. نجاشی که از معاصران شیخ طوسی بوده، از او با این عنوان یاد نکرده و فقط با عناوین «جلیل فی اصحابنا، ثقه ، عین، من تلامذه شیخنا ابی‌عبدالله» از او نام برده است. ‌بنابراین، این عنوان پس از وفات طوسی یا دست کم پس از هجرت او از بغداد به نجف، به وی اطلاق شده است. در قرون بعدی، عنوان شیخ در میان امامیه به طوسی اختصاص‌یافت.
[۷۲] جعفر‌ بن حسن محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۳۳، قم ۱۳۶۴ش.
[۷۳] حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۹، مشهد ۱۴۱۲.
قزوینی رازی
[۷۴] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۰، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
در قرن ششم، طوسی را «فقیه عالم و مفسر و مقری و متکلم» خوانده و نوشته که قول و فتوای طوسی مورد اعتقاد کامل علمای شیعی است. وی
[۷۵] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۵۰۴، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
از طوسی با عنوان «شیخ کبیر» یاد کرده و در شمار «محققان شیعۀ اصولی» و در کنار سید مرتضی از او نام برده است. علامه حلی از طوسی با عناوین «شیخ الامامیه» و «رئیس الطائفه» یاد نموده و بحرانی، به نقل از برخی مشایخ خود،
[۷۸] یوسف‌ بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص‌۲۹۷_۲۹۸، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ۱۹۶۹م.
از وی با عناوین «شیخ‌الطائفه، رئیس المذهب، امام فی الفقه و الحدیث» نام برده است. آرای شیخ طوسی، پس از وی، در میان امامیه با قبول عام روبرو شد. در برخی موضوعات، شیخ طوسی پیشگام علمای شیعه است. برای نمونه، او نخستین کس در میان شیعه است که تفسیری جامع بر سراسر قرآن نگاشت
[۸۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۸۱] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۲، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
و کتابی تفصیلی در اصول فقه نوشت
[۸۲] محمد‌ بن حسن طوسی، العدة فی اصول الفقه، ج‌۱، ص‌۳_۴، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ۱۴۱۷.
[۸۳] محمد‌ بن حسن طوسی، العدة فی اصول الفقه، ج‌۱، ص‌۴، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ۱۴۱۷.
.

شاگردان شیخ طوسی

[ویرایش]

طوسی در بغداد و نجف شاگردان بسیاری پرورد. جمعی از مهم‌ترین شاگردان او عبارت‌اند از:
۱. احمد‌ بن حسین خزاعی نیشابوری .
۲. اسماعیل و اسحق پسران حسن‌ بن بابویه.
۳. آدم‌ بن یونس نسفی.
۴. ابوالخیر برکت‌ بن محمد نسفی .
۵. تقی ابن‌نجم حلبی.
۶. جعفر‌ بن علی حسینی.
۷. ابوعلی حسن‌ بن محمد طوسی (فرزند طوسی).
۸. حسن‌ بن حسین‌ بن بابویه (که در نجف همۀ تصانیف طوسی را بر او خواند).
۹. حسین‌ بن مظفر حمدانی.
۱۰. حسن‌ بن عبدالعزیز جیهانی.
۱۱. سید عمادالدین ذوالفقار‌ بن محمد حسنی مروزی.
۱۲. سید زید‌ بن علی حسنی.
۱۳. سلیمان‌ بن حسن صهرشتی.
۱۴. صاعد‌ بن ربیعه.
۱۵. ابوصلت‌ بن عبدالقادر.
۱۶. سید ابوالنجم ضیاء‌ بن ابراهیم علوی شجری.
۱۷. ضمره‌ بن یحیی شعیبی.
۱۸. عبدالرحمن‌ بن احمد خزاعی نیشابوری معروف به شیخ مفید.
۱۹. عبدالجبار مقری رازی همچنین معروف به شیخ مفید.
۲۰. علی‌ بن عبدالصمد تمیمی سبزواری .
۲۱. کردی‌ بن عکبر کردی فارسی.
۲۲. سید مطهر‌ بن علی حسینی دیباجی.
۲۳. ابوالفتح محمد‌ بن علی کراجکی.
۲۴. محمد‌ بن هبةالله طرابلسی.
۲۵. محمد‌ بن حلبی.
۲۶. مظفر‌ بن علی حمدانی.
۲۷. ابوسعد منصور‌ بن حسین آبی.
۲۸. ناصر‌ بن رضا علوی حسینی.
[۸۴] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۳۲_۳۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۸۵] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۳۴، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۸۶] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۲_۴۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۸۷] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۴، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۸۸] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۵_۴۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۸۹] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۰] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۲، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۱] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۲] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۳] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۱_۷۲، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۴] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۵_۷۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۵] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۹۸، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۶] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۰۰_۱۰۱، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۷] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۰۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۹۸] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۲۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
قاعدتاً بسیاری از شاگردان او پس از تحصیل به موطن خود بازمی‌گشتند. از جمله، حسن‌ بن حسین‌ بن بابویه که در ری سکونت داشت،
[۹۹] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۴۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
و اسماعیل و اسحق پسران حسن‌ بن بابویه، و عبدالجبار مقری رازی که آثاری دینی به زبان فارسی نیز داشته‌اند،
[۱۰۰] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۳۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
[۱۰۱] علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
اشاره کرد.

آثار

[ویرایش]

شیخ طوسی آثار بسیار زیادی را در حوزه‌های گوناگون علوم دینی تألیف و تصنیف کرد. قزوینی رازی
[۱۰۲] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۰، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
آثار طوسی را بیش از دویست مجلد و در فنون گوناگون علمی برشمرده است. فهرستی از آثار شیخ را در الفهرست خود او،
[۱۰۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷_۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
فهرست نجاشی و معالم‌العلماء ابن‌شهرآشوب
[۱۰۵] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴_۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
می‌توان دید. فهرست موضوعی آثار طوسی بدین قرار است:

← آثار وی در تفسیر قرآن


۱. التبیان فی تفسیر القرآن.
[۱۰۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۰۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. المسائل الرحبیه.
[۱۱۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۱۱] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار حدیثی


۱. تهذیب الاحکام .
[۱۱۲] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۱۴] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. الاستبصار فی ما اختلف من الاخبار.
[۱۱۵] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۱۷] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۳. والمجالس که اینک به الأمالی معروف است.
[۱۱۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۱۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار وی در کلام


۱. تلخیص‌الشافی .
[۱۲۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۲۲] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. المفصح فی الامامة.
[۱۲۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۲۵] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۳. کتاب الغیبة.
[۱۲۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۴۵۰_۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۲۷] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۴. الاقتصاد فی ما یجب علی العباد.
[۱۲۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۲۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۵. النقض علی ابن‌شاذان فی مسألة الغار.
[۱۳۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۳۱] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۶. مقدمة فی المدخل الی علم الکلام.
[۱۳۳] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۷. ریاضة العقول که شرح کتاب پیشین است.
[۱۳۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۳۶] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۸. کتاب ما یعلّل و ما لا یعلّل.
۹. المسائل فی الفرق بین النبی و الامام.
[۱۳۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۳۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۱۰. المسائل الرازیة فی الوعید.
[۱۴۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۴۱] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۱۱. کتاب ما لا یسع المکلّف الإخلال به.
[۱۴۲] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۱۲. تمهید الاصول .
[۱۴۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۱۳. کتاب الکافی که ناتمام است.
[۱۴۶] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
[۱۴۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۱۴. تعلیق ما لا یسع.
[۱۴۸] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۱۵. مسألة فی وجوب الجزیة علی الیهود و المنتمین الی الجبابرة.
[۱۴۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
[۱۵۰] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.


← اثر فقهی فتوایی


النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی.
[۱۵۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۵۳] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار فقهی استدلالی


۱. المبسوط .
[۱۵۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۵۶] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. الایجاز فی الفرائض.
[۱۵۸] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۳. الجُمَل و العقود.
[۱۶۰] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۴. المسائل الجنبلانیه.
[۱۶۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۶۲] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۵. المسائل الحائریه.
[۱۶۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۶. المسائل الحلبیه.
[۱۶۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۶۵] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۷. مسألة فی تحریم الفقاع.
[۱۶۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۶۷] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۸. مسئلة مواقیت الصلاة.
[۱۶۸] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← اثر وی در فقه مقایسه‌ای


مسائل الخلاف.
[۱۶۹] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۷۰] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار وی در اصول فقه


۱. العُدّه.
[۱۷۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۷۳] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. مسألة فی العمل بخبر الواحد.
[۱۷۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.


← آثار رجالی


۱. کتاب الرجال.
[۱۷۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۷۸] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. اختیار الرجال کشّی.
[۱۷۹] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۸۰] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← اثری در کتاب‌شناسی


فهرست کتب الشیعة و اصولهم و أسماء المصنفین.
[۱۸۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۸۳] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار وی در ادعیه


۱. مختصر فی عمل یوم و لیله.
[۱۸۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۸۵] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. مصباح المتهجد.
[۱۸۶] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۸۷] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۳. مختصر المصباح المتهجد.
[۱۸۸] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴. هدایة المسترشد و بصیرة المتعبد.
[۱۸۹] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹۰] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۵. مناسک الحج‌مجرد العمل و الادعیه.
[۱۹۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹۲] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار تاریخی شیخ طوسی


۱. مقتل الحسین .
[۱۹۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹۴] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. مختصر اخبار المختار.
[۱۹۵] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹۶] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.


← آثار وی در علوم متفرقه


۱. انس الوحید.
[۱۹۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۱۹۸] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۲. المسائل الالیاسیه.
[۱۹۹] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۲۰۰] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۳. مسائل ابن‌البراج.
[۲۰۱] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۲۰۲] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۴. المسائل الجبریه.
[۲۰۳] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۵. المسائل الدمشقیه.
[۲۰۴] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.

۶. المسائل القمیه.
[۲۰۵] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۲۰۶] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.

۷. مسألة فی الاحوال.
[۲۰۷] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
[۲۰۹] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
مؤلف سنی‌مذهب کتاب بعض فضائح الروافض (قرن ششم) نیز کتابی با عنوان الممدوح و المذموم به طوسی نسبت داده است.
[۲۱۰] عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۹۷، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.


← نوشته بحرالعلوم درباره آثار شیخ طوسی


به نوشتۀ بحرالعلوم، نخستین اثر فقهی طوسی النهایه و آخرین اثر فقهی او المبسوط است. مصباح المتهجد نیز یکی از آخرین آثار اوست. تاریخ برخی از آثار طوسی دانسته است. برای نمونه، طوسی الفهرست را در زمان حیات سید مرتضی (متوفی ۴۳۶) آغاز کرده، زیرا در آن از وی با جملات دعایی یاد کرده که حاکی از حیات اوست،
[۲۱۲] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۸۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
ولی چون در ادامه، از تاریخ وفات او یاد کرده است،
[۲۱۳] محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
معلوم می‌شود که پس از درگذشت سید مرتضی نیز مطالبی به آن می‌افزوده است.

نوشتۀ علامه حلی درباره عظمت شیخ طوسی

[ویرایش]

به نوشتۀ علامه حلی ، همگی علمای امامی پس از شیخ طوسی به او اکتفا کرده و به ذکر آرای او بسنده نموده‌اند.
[۲۱۶] محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ج‌۹، ص‌۲۰۹، قم ۱۴۱۹.


شیخ طوسی تدوین کننده و تلفیق کننده آراء

[ویرایش]

طوسی با تلفیق آرای متفاوت در میان شیعه ، به نوعی، گردآورنده و تدوین کننده آرا و آثار مکاتب مختلف در حوزۀ علوم دینی امامیه است. وی کوشید تا از عقاید علمی امامیه قرائتی معیار عرضه کند؛ قرائتی که دست کم تا دو قرن پس از وی جایگاه ویژۀ خود را نگاه داشت. از همین روست که علمای بزرگ شیعی قرون بعد، از وی با عنوان «المهذب للعقائد فی الاصول والفروع» و «مهذّب فنون المعقول والمسموع» یاد کرده‌اند.
شیخ طوسی راه میانۀ نص‌گرایی و اجتهاد فقهی را با تلفیق آموزه‌های مکتب قم و مکتب بغداد در میان امامیه استوار کرد و نهادینه ساخت.
[۲۱۹] سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ج۱، ص‌۴۹_۵۰، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ش.
او را نخستین کسی دانسته‌اند که روش اجتهاد مطلق را در میان امامیه باب کرد.
[۲۲۰] آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج‌۲، ص‌۱۶۲، قم.
در کلام، طوسی بیش‌تر شارح مکتب کلامی مفید و سید مرتضی است، هرچند که مکتب کلامی قم و بغداد را تلفیق کرده و به همین دلیل، علمای امامی پس از وی آن را پذیرفته‌اند.

انتقادات وارد شده بر شیخ

[ویرایش]

انتقاداتی نیز بر شیخ طوسی وارد کرده‌اند، مانند اعتماد به مصادر نامعتبری مانند نسخۀ مصحَّف رجال کشی یا الفهرست ابن‌ندیم،
[۲۲۱] محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ج‌۹، ص‌۲۰۹، قم ۱۴۱۹.
درآمیختن روایات کتاب‌های معتبر با روایات کتاب‌های نامعتبر که موجب رواج‌ روایات کتاب‌های نامعتبر گردید،
[۲۲۲] محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ص۲۰۸، قم ۱۴۱۹.
دقت نکردن در نقل متن و سند احادیث و وقوع تصحیف و تحریف در آن‌ها
[۲۲۳] حسن‌ بن زین‌الدین شهید ثانی، منتقی الجمان، ج‌۱، ص‌۴۸، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش.
و شتابزدگی و کم دقتی، تأویل روایات معارض با یکدیگر و تحمیل در تطبیق دادن آن‌ها، و برگزیدن روش‌های متفاوت علمی در آثار گوناگونش.
[۲۳۰] یوسف‌ بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص‌۲۹۷ـ ۲۹۸، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ۱۹۶۹م.
[۲۳۱] محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۵، شیکاگو.


وفات

[ویرایش]

شیخ طوسی در ۲۲ محرّم سال ۴۶۰ در غری (نجف) درگذشت. سال وفات او را آخر محرّم سال ۴۵۸
[۲۳۲] ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
و سال ۴۶۱ نیز نوشته‌اند.
[۲۳۴] محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۴۵_۵۳، شیکاگو.
حسین‌ بن مهدی سلیقی و محمد‌ بن عبدالواحد عین زربی و ابوالحسن لؤلؤی او را در همان شب غسل دادند و در خانۀ خود او به خاک سپردند. این خانه بعدها مسجد شد و اینک از مشهور‌ترین مساجد نجف، نزدیک باب شمالی صحن علوی و معروف به باب طوسی، است.
[۲۳۶] آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج‌۲، ص‌۱۶۲، قم.


همایشی بین المللی به مناسبت هزارمین سال ولادت شیخ طوسی

[ویرایش]

در اسفند سال ۱۳۴۸ و فروردین ۱۳۴۹، به مناسبت هزارمین سال ولادت شیخ طوسی، همایشی بین المللی در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار شد که در آن دانشمندان و نویسندگانی از ایران و سراسر جهان حضور یافتند و مقالات و تحقیقات خود را دربارۀ شیخ طوسی و آثارش عرضه کردند. مجموعه مقالات این همایش، در سه جلد، به کوشش محمد واعظ زاده خراسانی به چاپ رسیده است (مشهد۱۳۵۴ش).

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، قم.
(۲) آقابزرگ طهرانی، مقدمۀ التبیان.
(۳) ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت ۱۳۹۹.
(۴) ابن‌جوزی، المنتظم، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، قاهره ۱۴۱۱.
(۵) ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، بیروت ۱۹۷۱م.
(۶) ابن‌داود حلی، کتاب الرجال، چاپ سید کاظم موسوی میاموی، تهران ۱۳۴۲ش.
(۷) ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
(۸) ابن‌کثیر، البدایة و النهایه، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸.
(۹) سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
(۱۰) یوسف‌ بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ۱۹۶۹م.
(۱۱) یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، قم ۱۳۶۳ش.
(۱۲) محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، شیکاگو.
(۱۳) حسن‌ بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.
(۱۴) حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، مشهد ۱۴۱۲.
(۱۵) شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
(۱۶) محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، قم ۱۴۱۹.
(۱۷) حسن‌ بن زین‌الدین شهید ثانی، منتقی الجمان، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش.
(۱۸) سیدعبدالعزیز طباطبایی، «شخصیت علمی و مشایخ شیخ طوسی»، میراث اسلامی ایران، دفتر دوم، به کوشش رسول جعفریان، قم ۱۳۷۴ش.
(۱۹) محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، قم ۱۴۱۴.
(۲۰) محمد‌ بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت.
(۲۱) محمد‌ بن حسن طوسی، تلخیص‌الشافی، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ۱۳۹۴.
(۲۲) محمد‌ بن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام، چاپ سید حسن موسوی خرسان، تهران ۱۳۹۰.
(۲۳) محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
(۲۴) محمد‌ بن حسن طوسی، العدة فی اصول الفقه، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ۱۴۱۷.
(۲۵) محمد‌ بن حسن طوسی، الغیبه، چاپ عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.
(۲۶) محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
(۲۷) عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
(۲۸) جعفر‌ بن حسن محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، قم ۱۳۶۴ش.
(۲۹) سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ش.
(۳۰) علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
(۳۲) احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۳. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
۴. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج۱، ص‌۵۹۳، قم ۱۳۶۳ش.
۵. محمد‌ بن حسن طوسی، الغیبه، ص‌۳۵۸، چاپ عبادالله طهرانی و علی احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.
۶. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
۷. ابن‌داود حلی، کتاب الرجال، ج۱، ص‌۳۰۶، چاپ سید کاظم موسوی میاموی، تهران ۱۳۴۲ش.
۸. سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ج۱، ص‌۳۷۷_۳۷۹، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۹. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.
۱۰. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص۲۴۹، مشهد ۱۴۱۲.
۱۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۵، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۲. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۶_۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۳. محمد‌ بن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج‌۱، ص‌۳، چاپ سید حسن موسوی خرسان، تهران ۱۳۹۰.    
۱۴. محمد‌ بن حسن طوسی، تهذیب‌الاحکام، ج‌۱، ص‌۳، چاپ سید حسن موسوی خرسان، تهران ۱۳۹۰.    
۱۵. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص‌۲۵۰، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.    
۱۶. شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۱۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹. محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۲۰. آقابزرگ طهرانی، مقدمۀ التبیان، ج‌۱، ص‌۴.
۲۱. محمد‌ بن حسن طوسی، تلخیص‌الشافی، ج‌۱، ص‌۶۱، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ۱۳۹۴.
۲۲. محمد‌ بن حسن طوسی، تلخیص‌الشافی، ج۱، ص۱۰۶، چاپ سید حسین بحرالعلوم، قم ۱۳۹۴.
۲۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۸۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۴. محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۲۵. یادنامه هزاره شیخ طوسی، تالیف علی دوانی، مقدمه .
۲۶. شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۲۷. شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۲۸. ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۵، بیروت ۱۹۷۱م.    
۲۹. ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۵، بیروت ۱۹۷۱م.    
۳۰. ابن‌کثیر، البدایة و النهایه، ج‌۱۲، ص‌۱۱۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸.    
۳۱. ابن‌جوزی، المنتظم، ج‌۱۶، ص‌۸، چاپ محمد عبدالقادر عطا و مصطفی عبدالقادر عطا، قاهره ۱۴۱۱.    
۳۲. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج‌۹، ص‌۶۳۷، بیروت ۱۳۹۹.    
۳۳. ابن‌کثیر، البدایة و النهایه، ج‌۱۲، ص‌۱۱۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸.    
۳۴. ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۵، بیروت ۱۹۷۱م.    
۳۵. محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۴۷_۵۲، شیکاگو.
۳۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۳۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۳۸. محمد‌ بن حسن طوسی، الرجال، ج۱، ص‌۴۳۴، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
۳۹. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۳۹۴، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۵۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۲۲، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۲. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۷۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۹۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۴. بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۶۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۴۵. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۱۹۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.    
۴۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۲۳۴، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۷. محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۸ـ ۵۹، شیکاگو.
۴۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۳۳، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۴۹. محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۹، شیکاگو.
۵۰. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۷_۴۱۲، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۱. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۷، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۲. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۸_۳۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۳. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۹_۳۸۰، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۴. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۹۳، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۵. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۷۸_۴۱۲، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۵۶. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۳۱، قم ۱۴۱۴.
۵۷. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۴۰۵، قم ۱۴۱۴.
۵۸. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۲۵۷، قم ۱۴۱۴.
۵۹. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۹۴، قم ۱۴۱۴.
۶۰. شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۶۱. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۰۶، قم ۱۴۱۴.
۶۲. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۹۹، قم ۱۴۱۴.
۶۳. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص‌۳۸۲، قم ۱۴۱۴.
۶۴. محمد‌ بن حسن طوسی، الامالی، ج۱، ص۳۸۹، قم ۱۴۱۴.
۶۵. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۴۰۴، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۶۶. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج۱، ص‌۳۸۵، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.
۶۷. ابن‌کثیر، البدایة و النهایه، ج‌۱۲، ص‌۱۱۹، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۰۸.    
۶۸. ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ج‌۹، ص‌۶۳۷، بیروت ۱۳۹۹.    
۶۹. شمس‌الدین محمد‌ بن احمد ذهبی، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الاعلام، ج‌۱۰، ص‌۱۲۲، چاپ بشار عواد معروف، بیروت۱۴۲۴/۲۰۰۳.
۷۰. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص۳۹۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۷۱. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۷۲. جعفر‌ بن حسن محقق حلی، المعتبر فی شرح المختصر، ج۱، ص۳۳، قم ۱۳۶۴ش.
۷۳. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج۱، ص‌۹، مشهد ۱۴۱۲.
۷۴. عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۰، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۷۵. عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۵۰۴، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۷۶. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص‌۲۴۹، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.    
۷۷. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص۲۲۷ ۲۲۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۷۸. یوسف‌ بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص‌۲۹۷_۲۹۸، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ۱۹۶۹م.
۷۹. محمد‌ بن حسن طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، ج‌۱، ص۱، چاپ احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت.    
۸۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۸۱. عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۲، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۸۲. محمد‌ بن حسن طوسی، العدة فی اصول الفقه، ج‌۱، ص‌۳_۴، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ۱۴۱۷.
۸۳. محمد‌ بن حسن طوسی، العدة فی اصول الفقه، ج‌۱، ص‌۴، چاپ محمدرضا انصاری قمی، قم ۱۴۱۷.
۸۴. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۳۲_۳۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۸۵. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۳۴، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۸۶. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۲_۴۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۸۷. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۴، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۸۸. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۵_۴۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۸۹. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۴۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۰. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۲، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۱. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۲. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۶۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۳. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۱_۷۲، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۴. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۵_۷۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۵. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۹۸، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۶. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۰۰_۱۰۱، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۷. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۰۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۸. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۱۲۷، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۹۹. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۴۶، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۱۰۰. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص‌۳۳، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۱۰۱. علی‌ بن بابویه منتجب‌الدین رازی، الفهرست، ج۱، ص۷۵، چاپ سید جلال‌الدین محدث ارموی، قم ۱۳۶۶ش.
۱۰۲. عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۱۰، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۱۰۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷_۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۰۴. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۰۵. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴_۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۰۶. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص‌۲۲۸ ۲۳۳، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۱۰۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۰۸. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۰۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۱۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۱۱. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۱۲. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۱۳. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۱۴. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۱۵. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۱۶. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۱۷. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۱۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۱۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۲۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۲۱. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۲۲. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۲۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۲۴. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۲۵. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۲۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص۴۵۰_۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۲۷. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۲۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۲۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۳۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۳۱. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۳۲. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۳۳. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۳۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۳۵. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۳۶. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۳۷. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۳۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۳۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۴۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۴۱. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۴۲. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۴۳. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۴۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۴۵. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۴۶. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۴۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۴۸. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۴۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۵۰. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۵۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۷، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۵۲. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۵۳. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۵۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۵۵. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۵۶. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۵۷. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۵۸. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۵۹. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۶۰. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۶۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۶۲. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۶۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۶۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۶۵. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۶۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۶۷. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۶۸. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۶۹. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۷۰. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۷۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۷۲. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۷۳. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۷۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۷۵. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۷۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۷۷. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۷۸. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۷۹. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸۰. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۸۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸۲. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۱۸۳. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۸۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸۵. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۸۶. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸۷. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۸۸. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۸۹. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹۰. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۹۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹۲. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۹۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹۴. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۹۵. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹۶. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۹۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۱۹۸. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۱۹۹. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۰۰. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۰۱. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۰۲. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۰۳. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۰۴. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۰۵. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۵۱، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۰۶. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۰۷. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۴۴۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۰۸. احمد‌ بن علی نجاشی، فهرست أسماء مصنفی الشیعة (المشتهر برجال النجاشی)، ج۱، ص‌۴۰۳، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷ق.    
۲۰۹. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص۱۱۵، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۱۰. عبدالجلیل قزوینی رازی، نقض، ج۱، ص‌۲۹۷، به کوشش سید جلال‌الدین محدث ارموی، تهران ۱۳۵۸ش.
۲۱۱. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص‌۲۳۳ ۲۳۴، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۲۱۲. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۸۸، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۱۳. محمد‌ بن حسن طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ج۱، ص‌۲۹۰، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، قم ۱۴۲۰.
۲۱۴. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص‌۲۳۳ ۲۳۴، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۲۱۵. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، منتهی المطلب فی تحقیق المذهب، ج‌۱، ص‌۱۱، مشهد ۱۴۱۲.    
۲۱۶. محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ج‌۹، ص‌۲۰۹، قم ۱۴۱۹.
۲۱۷. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص‌۲۴۹، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.    
۲۱۸. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص‌۲۲۸، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    
۲۱۹. سیدحسین مدرسی طباطبایی، درآمدی بر فقه شیعه، ج۱، ص‌۴۹_۵۰، ترجمۀ محمدآصف فکرت، مشهد ۱۳۶۸ش.
۲۲۰. آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج‌۲، ص‌۱۶۲، قم.
۲۲۱. محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ج‌۹، ص‌۲۰۹، قم ۱۴۱۹.
۲۲۲. محمدتقی شوشتری، قاموس الرجال، ص۲۰۸، قم ۱۴۱۹.
۲۲۳. حسن‌ بن زین‌الدین شهید ثانی، منتقی الجمان، ج‌۱، ص‌۴۸، چاپ علی اکبر غفاری، قم ۱۳۶۲ش.
۲۲۴. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۴، ص‌۲۰۹، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۲۵. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۵، ص‌۵۱۹، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۲۶. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۹، ص‌۱۰۸، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۲۷. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۱۳، ص‌۲۱۵، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۲۸. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۱۶، ص‌۱۷۳، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۲۹. یوسف‌ بن احمد بحرانی، الحدائق الناضرة، ج‌۱۷، ص‌۷۱، قم ۱۳۶۳ش.    
۲۳۰. یوسف‌ بن احمد بحرانی، لؤلؤة البحرین، ج۱، ص‌۲۹۷ـ ۲۹۸، چاپ سید محمد صادق بحرالعلوم، نجف ۱۹۶۹م.
۲۳۱. محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۵۵، شیکاگو.
۲۳۲. ابن‌شهر آشوب، معالم العلماء، ج۱، ص‌۱۱۴، چاپ سید محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۰.
۲۳۳. ابن‌حجر عسقلانی، لسان‌المیزان، ج‌۵، ص‌۱۳۵، بیروت ۱۹۷۱م.    
۲۳۴. محمدحسین حسینی جلالی، مشیخة الحدیث، ج۱، ص‌۴۵_۵۳، شیکاگو.
۲۳۵. حسن‌ بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص‌۲۴۹ ۲۵۰، چاپ جواد قیومی، قم ۱۴۱۷.    
۲۳۶. آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعه، ج‌۲، ص‌۱۶۲، قم.
۲۳۷. سیدمحمدمهدی بحرالعلوم طباطبایی، الفوائد الرجالیه، ج‌۳، ص‌۲۳۹، چاپ محمدصادق بحرالعلوم و حسین بحرالعلوم، تهران ۱۳۶۳ش.    


منابع

[ویرایش]
برگرفته از مقاله «محمد بن حسن طوسی»، شماره۲۰.    







جعبه‌ابزار