محمدرضا قمشه‌ای

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حکیم متاله عارف بی بدیل مرحوم آقا میرزا محمدرضا صهبای قمشه‌ای در سال ۱۲۴۱ هجری قمری در شهر قمشه (شهرضا) به دنیا آمد. وی را به خصائل نیکوی باطنی و مقامات عالیه ستوده‌اند. وی شخصیت برجسته علمی در رشته حکمت و عرفان داشتند که از اساتید بزرگی کسب علم کردند و از مظاهر دنیا دوری می‌کردند طوری که در زمان قحطی اموال خود را بین مردم نیازمند تقسیم کردند ایشان دارای روحی بزرگ بودند.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

حکیم متاله عارف بی بدیل مرحوم آقا میرزا محمدرضا صهبای قمشه‌ای، فرزند بزرگوار فاضل والا مقام شیخ ابوالقاسم قمشه‌ای می‌باشد. وی به سال ۱۲۴۱ هجری قمری در شهر قمشه (شهرضا) چشم به جهان گشود. مقدمات را در این شهر، نزد اساتیدی چون والد بزرگوارش و دیگر فضلای این شهر به پایان رساند. سپس عازم اصفهان (در ۸۰ کیلومتری شمال زادگاه خویش) شد، و در نزد بزرگان و اساتید حکمت و عرفان، بهره‌ها جست.
در این خصوص استاد محترم آقای آشتیانی می‌نویسد:
«پدر آقا محمد رضا، شیخ ابوالقاسم، از نزدیکان و مقربان سید الفقهاء و المجتهدین، آقا میرزا حسن مدرس اصفهانی، استاد میرزای شیرازی بود. این میر سید حسن در حکمت متعالیه، از تلامیذ و شاگردان آخوند ملا علی نوری بود، که بعد از ملاصدرا، احدی به مرتبه او نرسیده است، میر سید حسن مدرس به پدر آقا محمد رضا فرمود: قدر این پسر را بشناس و بر او لازم است که جز تحصیل علم به امر دیگری نپردازد، آقا محمدرضا در حد لزوم به تحصیل فقه و اصول پرداخت.
جاذبه میرزا سید رضی استاد بزرگوار عرفان و حکمت، میرزا محمدرضا را به خود جلب کرد و میرزا محمدرضا بعد از مدتی جای خالی استاد را پر نمود و به مقامی رسید که دست احدی به آن نرسید.» نامه استاد آشتیانی به دست اندرکاران کنگره بزرگداشت حکیم آقا محمدرضا قمشه‌ای «صهبا» - پاییز ۱۳۷۶

اساتید

[ویرایش]

الف-حاج محمدجعفر لاهیجی (لنگرودی) رحمة‌الله‌علیه
وی فرزند محمدصادق لاهیجی شارح مشاعر ملاصدرا و نویسنده حاشیه بر الهیات شرح تجرید قوشچی و حاشیه خفری بر آن، است که در سال‌های بعد از ۱۲۵۵ هجری قمری وفات یافته و یکی از معروف‌ترین شاگردان او آخوند ملا علی نوری می‌باشد.
ب-میرزا حسن نوری-رحمه الله-:
استاد سید مصلح الدین مهدوی می‌نویسد:
«وی فرزند آخوند ملا علی نوری بن جمشید نوری مازندرانی رحمة‌الله‌علیه مردی حکیم و فیلسوف بوده و در رجب ۱۲۴۶ در اصفهان وفات یافته و در نجف مدفون شده و از شاگردانش حاج ملا هادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۹۰ ه. ق.) در سبزوار است»
[۱] سید مصلح الدین مهدوی، تذکرة القبور، ص۳۲۷.

ج-آقا سید رضی لاریجانی-رحمه الله-:
معظم له فردی صاحب حال و مالک باطن و دارای یدی طولی در علوم غریبه بوده است و در سال ۱۲۷۰ هجری قمری وفات یافته است
[۲] آقا بزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ج۲، ق۲، ع۱۰۲۷.
(به نقل از کتاب حکما و عرفا...) .
آقا محمد رضا-رحمه الله-اکتساب علوم عقلی و معارف الهی و معارف یقینی را به ایشان نسبت داده و بدان وسیله، به کمال راه یافته است.
آقا سید رضی لاریجانی، بنا به ضبط اعتماد السلطنه در المآثر و الآثار، در ۱۲۷۰ ه. ق. در تهران، رحلت کرده است.

مهاجرت به تهران

[ویرایش]

آنچه در مورد احوال مرحوم آقا محمدرضا قمشه‌ای در تذکره‌ها آورده‌اند بدین قرار است:
۱- وی در اصفهان معارف حکمی و عرفانی را تدریس می‌کرده است.
۲- در قحطی و گرسنگی سال ۱۲۸۸ ه. ق. تمام آنچه را که به میراث برده بود فروخت و صرف حوائج نیازمندان بالاخص طلاب بی بضاعت نمود.
۳- شکایت به حکام قاجار از برخی خوانین و اصحاب جاه و مال که املاک او را غصب نمودند و به مردم آن سامان ظلم و تعدی روا داشتند که بعلت عدم دریافت پاسخ و رسیدگی از سوی حاکمان آن عصر قصد بازگشت داشتند و لیک بنا به دلیلی در تهران ماندگار شد و علت این ماندگاری را داستان دلکشی است که آقا مرتضی مدرس آن را روایت کرده و گفته است من آن را از آقا شیخ عبدالحسین رشتی-رحمه الله-شنیدم که به قرار ذیل است:
«قمشه‌ای در سفر تهران به مدرسه صدر شد و محصلی که انموذج همی خواند سؤالی از او کرد و چون جواب شنید به نزد طلاب شد و گفت، آخوندی آمده است که انموذج خوب می‌داند؟! و استاد آنان بیامد و فضل وی دریافت و گفت که شما را حاصلی از وی نتواند بود و به هر تقدیری که بود نگه داشتند او را».
مرحوم نایب الصدر می‌نویسد: «به هر حال او در آنجا به تدریس آغازید و هر چند که حکمت نیز می‌گفت ولی هم خویش را بیشتر مصروف تدریس معارف عرفانی می‌کرد بدان پایه که یکی از شاگردان او بنام محمود حسینی ساوجی در پشت جلد مجموعه‌ای املا کرده است که: خداوند رحمت فرماید آقا محمدرضا اصفهانی قمشه‌ای را که در عصر ناصر الدین شاه فتح باب تدریس عرفانیات و تصوف از او شد... شرح فصوص الحکم و کتاب تمهید را قبل از ورودشان به دار الخلافه، کسی نمی‌دانست چه رنگ است»

تالیفات

[ویرایش]

۱- لمعات الهیه در اثبات واجب الوجود و اثبات صفات او تبارک و تعالی.
۲- انوار جلیه در شرح حدیث کمیل تخمینا سه هزار بیت.
۳- رساله علیه در چگونگی غضب خداوند بر عاصین.
باید اضافه نمود که آقا سید رضی لاریجانی بدعوت مرحوم میرزا علیرضای گرگانی مستوفی و آقا میرزا حسن نوری به دعوت اعتماد السلطنه و میرزا ابوالحسن جلوه برای استفاده از درس حکیم سبزواری، عازم سبزوار شده ولی در تهران از رفتن به سبزوار، منصرف شده است و رفتن آقا محمدرضا برای احقاق حقوق بوده ولی آنجا ماندگار شده است، به هر حال رفتن دوستان در تصمیم او بی تاثیر نبوده است. آقای صدوقی (سها) در این باب می‌فرمایند:
«در مورد مهاجرت آقا محمد رضا به تهران گرچه برای دادخواهی از دار الخلافه تهران بوده که عمال زور را در موطنش بجای خود نشانده و حقوق او را استیفاء نمایند ولی انتقال حوزه علمیه از اصفهان به تهران و مهاجرت گروهی از حکماء عصر از اصفهان به تهران بدون تاثیر نبوده است. مانند آخوند ملا عبدالله زنوزی و میرزا حسن حکیم و آقا میرزا ابوالحسن جلوه.
در هر صورت می‌توان گفت که آقا محمد رضا علی الظاهر برای دادخواهی ولی باطنا به قصد اقامت رفته باشد یا اینکه در آغاز برای بردن شکایت و دادخواهی به تهران آمده و بعدا فضا را مناسب اقامت یافته است به هر شکل که باشد نوشته آقا علی مدرس-رحمه الله-که حاوی شرح حال و جریان هجرت ملا عبدالله زنوزی به تهران است این ظن را قوی می‌سازد که هجرت حکما از حوزه اصفهان به تهران، فضای مهاجرت را برای وی فراهم نموده است».
[۳] تاریخ حکما و عرفاء، ص۴۹-۵۰.
(نقل به معنا)

شخصیت

[ویرایش]

هر که از این حکیم متاله سخن به میان آورده است، وی را به خصائل نیکوی باطنی و مقامات عالیه ستوده است از جمله اینکه: «وی فردی درویش نهاد و بلا ادعا و بلا تعین بوده که عمر شریف خویش را در کمال بی اعتنایی به ظواهر و در نهایت انزوا به سر برده و بنا به گفته میرزا جهانگیر خان، یکی از شاگردان آن بزرگوار، «هیچ جنبه علمایی نداشت...» و بهتر از آن را در کلام دیگر شاگردش، آقا میرزا ابوالفضل تهرانی باید جستجو کرد، که سالیان دراز شاگرد آن مرحوم بوده است:
«و کان هذا الشیخ، سلیم الجثة، مامول الناحیة، حسن السمت، صحیح العقیدة، قوی الایمان، صادق اللهجة، لطیف العشرة، ظریف الطبع، مستقیم الطریقة، جید الفهم، مصیف (مصیب) النظر و کان شدید التسلیم لاخبار اهل البیت -علیهم السلام-کثیر الاقتصار علی ظواهرها

طی الارض

[ویرایش]

آقای جمالی در تاریخ شهرضا می‌نویسد:
«به نقل از آقا میرزا محمدطاهر تنکابنی (م ۱۳۶۰ ه. ق.) که از شاگردان ممتاز آقا محمدرضا قمشه‌ای است و از تلامیذ طریق حقیقت آن استاد، آمده است که استاد آقا محمدرضا قمشه‌ای قوه طی الارض، داشته است توضیح اینکه «استاد قمشه‌ای و آقا میرزا طاهر در تهران در سه راه امین، حضور به هم می‌رسانند. آقا محمدرضا به میرزا طاهر می‌فرماید آیا مایل هستید که امشب با هم به زیارت حضرت معصومه- سلام‌الله‌علیها -در قم برویم؟ آقا میرزا طاهر می‌گوید، من امشب که شب جمعه است چند نفر مهمان در منزل دارم و نمی‌توانم به قم بیایم. آقا محمدرضا می‌گوید من شما را به زیارت می‌برم و طوری بر می‌گردیم که شما به موقع به مهمانان خود برسید. در این موقع، دست او را می‌گیرد و می‌گوید، چشمانتان را به هم بگذارید، که میرزا طاهر نقل می‌کند من چشمان خود را بستم بعد آقا محمدرضا فرمود: صلوات بفرستید و میرزا مشغول فرستادن صلوات می‌گردد که میرزا طاهر می‌گوید ناگهان خود را در قم و در ضریح حضرت معصومه - سلام‌الله‌علیها -یافتم.
بعد از اتمام زیارت مجددا آقا محمدرضا می‌گوید دست خود را به من بدهید و چشمان خود را به هم بگذارید و صلوات بفرستید که ناگهان خود را در تهران و در سه راه امین، حاضر یافتم و این از شگفتی‌های عالم انسانی است.»

گذشت و کرم

[ویرایش]

به غیر از بخشش تمام اموالی که استاد در خشکسالی و قحطی به سال (۱۲۸۸ ه. ق.) داشته و تمام مایملک خود را که شامل تملکات کشاورزی، در قسمت فضل آباد شهرضا (قمشه) بوده، به درماندگان می‌بخشد، یک بار دیگر این عدم تعلق به حطام پست دنیاوی وی را، در حکایتی که آقای جمالی در کتاب تاریخ شهرضا آورده است، مکرر می‌بینیم:
«زمانی که آقا محمد رضا قمشه‌ای در تهران به امر تدریس مشغول بوده، چند نفر از طلاب قشری نسبت به تدریس فلسفه، بخصوص فلسفه یونان به شیخ ایراد می‌گیرند، بخصوص اینکه طلاب فوق، مخالف امر تدریس فلسفه نیز بوده‌اند. طلاب ابتدا نزد حاج سید علینقی از علمای آن روز تهران می‌روند و از او می‌خواهند ترتیبی داده تا شیخ را از تهران تبعید و وادار به اقامت در شهر دیگری نمایند. باید دانست که حاج سید علینقی در دربار ناصر الدین شاه مقامی داشته و ناصر الدین شاه به او علاقه داشته است، بهر حال از او می‌خواهند تا از طریق دستگاه حکومتی شیخ محمدرضا را از تهران اخراج کنند، حاج سید علینقی، آنچه به طلاب قشری گوشزد می‌کند و به آنان یادآور می‌گردد که شما از مقام آقا محمدرضا، اطلاعی ندارید و او کسی است که فلسفه یونان را با فلسفه اسلام آشتی داده و این کار، کار بزرگی است، اما آنان توجهی نداشتند تا اینکه آقا محمدرضا بدربار ناصر الدین شاه فراخوانده می‌شود و او را با مجمعی از علما روبرو می‌سازند و سؤالاتی از شیخ می‌شود و او در کمال مهارت و تبحر جواب می‌دهد که همه غرق در رسائی کلام، و تسلط حکیم صهبا، به فلسفه می‌شوند. از آقا محمدرضا می‌پرسند چرا جمعی با شما کج رفتاری می‌کنند؟ شیخ می‌گوید، در هر کار قدم گذاشتید، برای خدا باشد من هم برای خدا قدم گذاشته‌ام هیچ کس نمی‌تواند کاری بکند اینها از حسادت و کم دانشی است. در این موقع ناصر الدین شاه دستور می‌دهد، یک کیسه اشرفی با یک دست جامه مقابل آقا محمدرضا بگذارند و می‌گوید می‌توانید تشریف ببرید و بتدریس ادامه دهید. آقا محمدرضا به محض خروج، اشرفی‌ها را به هر فقیر که می‌رسد می‌دهد و چون به حجره می‌رسد، نقدینه‌ها تمام می‌شود که درویشی از او طلب می‌کند، آقا محمدرضا داخل حجره شده لباس اعطائیه را به فقیر می‌دهد و لباس کهنه خود را می‌پوشد و می‌فرماید حالا راحت شدم.
قرار در کف آزادگان نگیرد مال نه صبر در دل عاشق، نه آب در غربال

روش تدریس

[ویرایش]

استاد مدرسی چهاردهی می‌نویسد:
«شادروان آقا میرزا طاهر تنکابنی، حکیم بزرگوار عصر ما حکایت کرد مرا که پس از وفات آقا محمدرضا چون به درس میرزا ابوالحسن جلوه (متوفی سال ۱۳۲۴ ه. ق.) رفتم، کتاب تمهید القواعد ابن ترکه را شروع به خواندن کردیم. میرزا را عادت بر این بود که تا کتابی را تصحیح نمی‌کرد شروع به بحث نمی‌نمود، آقا میرزا طاهر می‌گفت می‌دیدم آن تمهید القواعدی که در نزد آقا محمدرضا خوانده بودیم صفحه به صفحه و گاهی سطر به سطر افتاده داشت و او به نیروی بیان عرفانی، مباحث کتاب را تقریر می‌نمود. لیکن مرحوم میرزا ابوالحسن جلوه ابتدا تمام کتاب را اصلاح می‌کرد، سپس درس می‌گفت، از این مقایسه کوچک طرز دقت و تحقیق میرزای جلوه با روش تدریس عارف قمشه‌ای کاملا آشکار و مبرهن می‌شود.

تواضع

[ویرایش]

آقا محمدرضا قمشه‌ای با حاج ملا هادی سبزواری معاصر بودند. لیکن رونق حوزه درس حکیم سبزواری بیشتر از محفل بحث عارف قمشه‌ای بود. از آقا محمدرضا، علت را پرسیدند، با نهایت انصاف و بی نظری در پاسخ شاگردانش گفت: چون زهد و ورع حاجی بر مقام علمی او غلبه دارد عاشقان حکمت و عرفان بیشتر به حوزه‌های علمی و روحانی وی به سبزوار می‌شتابند.»
[۴] مرتضی مدرسی چهاردهی، تاریخ فلاسفه اسلام، ص۲۳۷.

این عارف بزرگ که فردی ژولیده حال بوده و در سلک قلندران می‌زیسته‌اند، در فکر خان و مان نبوده و اعتنایی به ظواهر دنیوی نداشته در این مورد مرحوم استاد فاضل آقا جلال الدین همایی-رحمه الله-از استاد خود آقا شیخ محمد حکیم خراسانی و ایشان از استاد خود حکیم والا مقام جهانگیر خان قشقایی- رحمة‌الله‌علیه-نقل می‌کند که: «من (جهانگیر خان) سابقه تحصیل به حضرت قمشه‌ای را به طهران و به همان لیله ورود به محضر وی شدم، هیچگونه جنبه (علمایی) نداشت! به کرباس فروشان سده خمینی شهر کنونی که در غرب اصفهان واقع است. می‌مانست.
در مورد چگونگی تدریس آن مرحوم، علامه آقا بزرگ تهرانی-رحمه الله-در اعلام الشیعه، می‌نویسد:
«کان مشغولا بالتدریس فی اکثر العلوم، الا ان اختصاصه فی المعقول و العرفان و کتب المتصوف اکثر، و کان یدرس اکثر کتب محی الدین ابن العربی و شروحها و سائر رسائل العرفاء».
[۵] اعلام الشیعه، ج۱، ق۲، ص۷۳۳.


شخصیت علمی

[ویرایش]

آقای منوچهر صدوقی «سها» (دام عزه) در کتاب (تاریخ حکما و عرفا...) می‌نویسد: (استاد همایی) از آقای مرتضی مدرسی نقل می‌کرد که او چه بسیار از آقا شیخ عبدالحسین رشتی و او ظاهرا از آقا میر شهاب حکیم رحمة‌الله‌علیه این مسئله را تکرار می‌نمود که آقا محمدرضا-رحمه الله-هر گاه که حالی می‌داشت درسی می‌گفت و شعری می‌خواند و گاه که حالی نداشت آن را جمع می‌کرد.
[۶] تاریخ حکما و عرفا، ص۵۸.

گویا میرزا ابوالحسن جلوه-رحمه الله-و آقا محمدرضا تبایناتی در مشرب فکری و تدریسی با هم داشته‌اند. میرزای جلوه استاد در فلسفه مشاء بوده ولی در عرفانیات به پای میرزا محمدرضا-رحمه الله-نمی‌رسیده. در عین حال که آقا محمدرضا-رحمه الله-در تمام مشرب‌های فلسفی و عرفانی یدی طولی داشته است.
مرحوم آقا محمدرضا شخصی اهل ذوق بود و هنگام تدریس عرفان، حال خاصی پیدا می‌کرد و گفته‌اند در این موقع زیبایی و گیرایی بیان او به حدی می‌رسید که مستمعان مستعد را از خود بی خود می‌کرد. آنچنان داد سخن می‌داد که بعد از دقایقی به خود می‌آمدند و از آن حالت سکر و جذبه که در وقت شنیدن بیانات استاد به ایشان دست می‌داد، خارج می‌شدند.
مرحوم آقا محمدرضا شاگردی در اصفهان داشت که برادر وی عطار بود و در سبزه میدان تهران دکان عطاری داشت. وی به دستور برادرش در منزل خود اتاقی مجزا برای آقا محمدرضا مهیا کرده بود. (البته به اصرار و التماس زیاد او، مرحوم میرزا، راضی شده بود که به منزل او برود) و بعضی از اوقات تعطیلی آقا محمدرضا در آن منزل می‌رفت و در حمام مجاور آن خانه که در کوچه سر تخت بربری‌ها منتهی می‌شد به امامزاده یحیی واقع بود، استحمام می‌کرد، میرزا لباس آقا را می‌شست و سلمانی محل هم لدی الاقتضاء سر و ریش میرزا را اصلاح می‌کرد.
در موسم تهران نیز همو میرزا را به باغچه‌ای که در یوسف آباد داشت می‌برد و همان شیخ حسن رثایی در این منزل لیالی جمعه روضه می‌خواند (یادش به خیر باد)
[۷] مقدمه، چاپ دوم، ص ۱۳۲-۱۳۳.


آثار

[ویرایش]

اکثر آثار حکیم متاله آقا محمدرضا قمشه‌ای تحقیق و تنقیح شده و در کتابی با عنوان «آثار حکیم متاله آقا محمدرضا قمشه‌ای (صهبا)» به کنگره بزرگداشت آن بزرگوار عرضه شده است، لذا از توضیح محتوایی آنها در اینجا خودداری و فقط به ذکر نامی از آنها بسنده می‌نماییم.

← آثار فارسی


۱-اشعار

← آثار عربی


۱-تعلیقات علی فصوص الحکم محیی الدین بن العربی الطائی الاندلسی
۲-تعلیقات علی خصوص الکلم فی معانی فصوص الحکم للعلامة داود بن محمود بن محمد الرومی القیصری الساوجی.
۳-تعلیقات علی تمهید القواعد لابن الترکة الاصفهانی.
۴-تعلیقات علی مفتاح الانس لمحمد بن حمزه الفناری.
۵-تعلیقات علی الاسفار الاربعه لصدر المتالهین محمد الشیرازی.
۶-تعلیقات علی الشواهد الربوبیة لصدر المتالهین محمد الشیرازی.
۷-تعلیقات علی شرح الاشارات و التنبیهات لنصیر الدین الطوسی .
۸-رسالة فی الولایة.
۹-رسالة فی الخلافة الکبری بعد رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم .
۱۰-رسالة فی فرق بین اسماء الذات و الصفات و الافعال.
۱۱-رسالة فی وحدة الوجود، بل الموجود.
۱۲-رسالة فی تحقیق الاسفار الاربعة.
۱۳-رسالة فی موضوع العلم.
۱۴-رسالة فی تحقیق الجوهر و العرض فی لسان اهل الله.
۱۵-رسالة فی الرد علی الاعتراض علی دلیل امتناع انتزاع مفهوم واحد من الحقائق المختلفة.
۱۶-رسالة فی شرح حدیث الزندیق .
۱۷-شرح فقراتی از دعای سحر.

وفات

[ویرایش]

ارتحال این حکیم زعیم و پرچمدار صداقت و پاکی و بی تعینی و سادگی، از سرای غرور به ماوای سرور به سال (۱۳۰۶ ه. ق.) اتفاق افتاده است. که در روز و ماه آن اختلاف کرده‌اند ولی در سال آن نه.

محل دفن

[ویرایش]

مدفن آن بزرگوار نیز مورد اختلاف است. گویند در قبرستان ابن بابویه (شیخ صدوق) در تهران نزدیک آرامگاه حاج آخوند محلاتی به خاک سپرده شده است
[۸] نائب الصدر شیرازی، معصوم علیشاه-طرائق الحقائق، ج۳، ص۲۳۷.
ولی استاد جلال الدین همایی (سنا) می‌فرماید که «من از شاگردان و دوستان مکتب قمشه‌ای شنیدم که او را در سر قبر آقا-مقبره امام جمعه تهران-دفن کردند» نسخه خطی شماره ۱۶۴ ب کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران، محمود حسینی ساوجی شاگرد استاد به ایوان او سنگی کوچک نیز داشت و من زیارت کردم آن را. بعدها مرحوم حکیم الهی قمشه‌ای (مترجم قرآن کریم) که مرد ظریف و ادیبی بود نقل کرد برای من، که وقتی خیابان کشیدند، من و چند تن، استخوان‌های آن بزرگ را به ابن بابویه دفن کردیم. صاحب طرائق هم که گفته به ابن بابویه دفن کردندش
[۹] نائب الصدر شیرازی، معصوم علیشاه-طرائق الحقائق، ج۳، ص۲۳۷.
نمی‌دانم که از کجا گفته است و من تقویت می‌کنم دفن او را به مقبره امام جمعه که خود زیارت کردمش بدان جا
[۱۰] منوچهر صدوقی سها، تاریخ حکما و عرفا، ص۱۰۸.
می‌فرماید: این گفته را در روز پنجشنبه ۲/۱۲/۵۲ از وی شنیدم. به اتفاق استاد صدوقی (سها) در تاریخ جمعه ۲۴/۵/۷۶ در هر دو محل تفحص نمودیم ولی چیزی مشاهده نکردیم، امید واثق داریم که معنویت این مرد بزرگ مساعدت کرده و نشانی از آن بیابیم (بحوله و قوته).

عناوین مرتبط

[ویرایش]

مجموعه آثار آقا محمدرضا قمشه‌ای (کتاب)

پانویس

[ویرایش]
 
۱. سید مصلح الدین مهدوی، تذکرة القبور، ص۳۲۷.
۲. آقا بزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ج۲، ق۲، ع۱۰۲۷.
۳. تاریخ حکما و عرفاء، ص۴۹-۵۰.
۴. مرتضی مدرسی چهاردهی، تاریخ فلاسفه اسلام، ص۲۳۷.
۵. اعلام الشیعه، ج۱، ق۲، ص۷۳۳.
۶. تاریخ حکما و عرفا، ص۵۸.
۷. مقدمه، چاپ دوم، ص ۱۳۲-۱۳۳.
۸. نائب الصدر شیرازی، معصوم علیشاه-طرائق الحقائق، ج۳، ص۲۳۷.
۹. نائب الصدر شیرازی، معصوم علیشاه-طرائق الحقائق، ج۳، ص۲۳۷.
۱۰. منوچهر صدوقی سها، تاریخ حکما و عرفا، ص۱۰۸.


منبع

[ویرایش]

نرم افزار عرفان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.



جعبه ابزار