محمدباقر بهاری همدانی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بهاری، شیخ محمدباقر بن محمدجعفر، مجتهد متنفذ و از رهبران مشروطه خواه همدان است.


زمان و محل تولد

[ویرایش]

به نوشته فرزندش در ۱۲۷۵
[۱] اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۱۰۹.
[۲] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
و به قول دیگر در ۱۲۷۷ در روستای بهارِ همدان به دنیا آمد.
[۳] محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۴] محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۴، قم ۱۴۰۵.
[۵] اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۵۳۷.


اخراج از مکتب

[ویرایش]

در کودکی به علت ناتوانی در فراگیری، از مکتب اخراج شد، اما بعدها به عنوان یکی از علمای بزرگ همدان شناخته شد.
[۶] محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


اساتید

[ویرایش]

ابتدا نزد پدرش درس می‌خواند، سپس به همدان رفت و مقدمات را در مدرسه آخوند ملاحسین همدانی نزد محمد اسماعیل همدانی فراگرفت.
بعد از آن به بروجرد رفت و نزد میرزا محمود طباطبائی، صاحب المواهب (شرح منظومه بحرالعلوم)، دروس سطح را به پایان رسانید.
پس از طی مراتب بعدی تا درس خارج، در ۱۲۹۷ به نجف رفت و اخلاق و سلوک و حکمت را نزد علامه بزرگ ملاحسین قلی همدانی شَوَنْدی آموخت، و از شاگردان خاص او شد.

← بازگشت به همدان


با درگذشتِ استادش و پس از بیست سال اقامت در نجف، در ۱۳۱۶ به همدان بازگشت.
[۷] محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۸] مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
[۹] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۱۰] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۱۱] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۵، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۱۲] گنجینه دانشمندان، ج ۷، ص ۳۶۶.

سید محسن امین جبل عاملی نویسنده «اعیان الشیعه» درباره او می‌نویسد: «کان عالماً فاضلاً محدّثاً رجالیاً اخلاقیاً آمراً بالمعروف و ناهیاً عن المنکر و کان من خواص تلامذه آخوند ملّا حسینقلی الهمدانی الاخلاقی المشهور و عنه اخذ علم الاخلاق و التهذیب.»
[۱۳] المشکوه فی الاحکام الخلق الواقع فی الصلاه، حاج شیخ محمّد باقر بهاری، ج ۲، ص ۴.

آقا بزرگ تهرانی در «نقباء البشر فی اعلام القرن الرابع عشر» درباره وی چنین نوشته است:
«کان ورَعاً تقیّاً شدیداً فی الامر بالمعروف و النهی عن المنکر، عارفاً سالکاً مهذّباً»؛
[۱۴] . نقباء البشر، ج ۱، ص ۲۰۱.
وی عالمی پارسا و پرهیزگار و سخت کوش در امر به معروف و نهی از منکر و عارفی سالک و مهذّب بود.
او خداشناسی بود که در راه خدا از سرزنش ملامتگران نمی‌هراسید.
[۱۵] بزرگان و سخن سرایان همدان، مهدی درخشان، ص ۵۱.


← اساتید نجف


دیگر استادان او در نجف عبارت بودند از: میرزا محمدحسن شیرازی، شیخ محمد حسین کاظمی، ملامحمد شَرَبیانی، ملامحمد ایروانی، حاج میرزا حسین خلیلی، شیخ حسن مامقانی، شیخ محمد طه نجف، میرزا حبیب الله رشتی و نیز آخوند ملامحمد کاظم خراسانی و شیخ لطف اللّه مازندرانی.
[۱۶] محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[۱۷] مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
[۱۸] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۱۹] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۲۰] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۵، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۲۱] محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۵، قم ۱۴۰۵.


جانشینی مجتهد همدان

[ویرایش]

پس از درگذشت مجتهد مبرّز همدان، حاج سیدعبدالمجید گروسی (متوفی ۱۳۱۸)، بهاری به خواهش اهالی شهر تصدی مناصب دینی و امامت مسجد جامع و تولیت موقوفات آن را به عهده گرفت و در کنار آن برای امرار معاش به کشاورزی اشتغال داشت.
[۲۲] پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۷، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
[۲۳] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).

او به اجرای احکام الهی و حدود شرع سخت پایبند بود و زمانی که دیگران جرأت اجرای حدود را نداشتند، شخصاً به اجرای آن‌ها می‌پرداخت.
[۲۴] مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.


فعالیت در مشروطه

[ویرایش]

بهاری به عنوان یک روحانی انقلابی، در نهضت مشروطه در همدان سهم مهمی داشت و به نفع مشروطه در آن‌جا جنبش‌هایی برپا کرد،
[۲۵] اسماعیل مرتضوی برازجانی، زندانی بزهرود، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۳۷ ش.
[۲۶] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
اما در ادبیات مشروطه از او کمتر نام برده شده است.

← حمایت از مشروطه


او از لحاظ فکری نیز از جنبش مشروطه حمایت می‌کرد و ایضاح الخطا را در همین خصوص نوشت که ردّی بود بر بیانیه شیخ فضل الله نوری • و انتقاد از استبداد و بیان زیان‌های آن.
[۲۷] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۲۸] پرویز اذکایی، «برگهایی از تاریخ سوسیال دموکراسی همدان»، ج۱، ص۱۵۳، گفتگو، ش ۱۲، (تابستان ۱۳۷۵).


← مشروطه و مشروعه


به عقیده وی، میان «مشروطه» و «مشروعه» هیچگونه تعارضی وجود ندارد و مشروطه همان مشروعه است.

← حضور در نهضت روحانیون


وی در نهضت روحانیون عدالتخواه تهران و هجرت ایشان به قم در جمادی الا´خرة ۱۳۲۴ نیز شرکت فعال داشت، هر چند به علت بی نتیجه ماندن آن از نیمه راه بازگشت.
همچنین در انتخابات مجلس اول از همدان با تأیید حاج شیخ تقی وکیل الرعایا، سهم بسزایی در حمایت از مشروطه داشت.

عضویت در انجمن ولایتی

[ویرایش]

بهاری در ۲۲ شعبان ۱۳۲۵ به عضویت «انجمن ولایتی» همدان، و سپس به ریاست آن برگزیده شد.
[۲۹] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۳۰] پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).


تشکیل دسته مسلح

[ویرایش]

در مبارزه مسلّحانه در دوره استبداد صغیر بر ضد محمد علیشاه قاجار، به تشکیل دسته‌ای مسلح در همدان مبادرت کرد
[۳۱] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشته پرویز اذکایی).
[۳۲] پرویز اذکایی، «برگهایی از تاریخ سوسیال دموکراسی همدان»، ج۱، ص۱۵۳، گفتگو، ش ۱۲، (تابستان ۱۳۷۵).
و قصد داشت که هنگام تبعید آیت اللّه بهبهانی •، رهبر متنفذ مشروطه، به عتبات عالیات، به یاری این دسته به سربازان دولتی حمله کند، اما آیت اللّه بهبهانی او را از این کار بازداشت.
علی رغم این فعالیت‌ها، در قضیه فرار سیدجمال الدین واعظ به همدان پس از کودتای محمد علیشاه، به بهانه‌ای حاضر به شفاعت او نشد.
[۳۳] ابراهیم صفایی، رهبران مشروطه، ج۱، ص۱۹۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
[۳۴] اسماعیل مرتضوی برازجانی، زندانی بزهرود، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۳۷ ش.
[۳۵] پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸ ـ۹، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).


رد عضویت در مجتهدان مجلس

[ویرایش]

در ۱۳۲۸، مجلس شورای ملی بهاری را به عنوان یکی از پنج مجتهد بزرگ ایران («هیأت خمسة علمیّه») به عضویت مجلس برگزید، اما وی آن را نپذیرفت.

ریاست هیات اتحادیه

[ویرایش]

در اوایل ۱۳۲۹ که «هیأت اتحادیه» با عضویت شصت الی هفتاد تن از علمای اعلام تشکیل شد، شیخ باقر به ریاست آن برگزیده شد و گویا ریاست انجمن ولایتی را به امام جمعه همدان واگذاشت.

مخالفت با سالارالدوله

[ویرایش]

مخالفت بهاری با سالارالدوله، برادر محمد علیشاه که کردستان را تصرف کرده بود، به حدی بالا گرفت که نیروهای سالار قصد به توپ بستن منزل او را داشتند، اما حمله مردم و طرفداران بهاری به ایشان مانع این امر شد.
عوامل محمد علیشاه و سالارالدوله، چندین بار قصد ترور بهاری را داشتند که موفق نشدند.

خانه‌نشینی

[ویرایش]

بهاری در رجب ۱۳۳۲، خود را نامزد نمایندگی دوره سوم مجلس از همدان کرد، اما رأی نیاورد.
ظاهراً سختگیری‌های او در اجرای حدود و احکام شرعی تا حدی از مقبولیت او کاست و سرانجام او را خانه نشین کرد.
وی در طول زندگی خود به شاه، وزیر و وکلا نیز در باب جلوگیری از منهیات و امر به معروف و موارد دیگر تذکرهایی می‌داد که برخی از تلگراف‌های او در این خصوص موجود است.

زمان درگذشت

[ویرایش]

او سال بعد، یعنی در ۱۳۳۳، در همدان درگذشت
[۳۶] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۳۷] پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
و بنابر نقلی، در سال ۱۳۲۲ هـ . ق، در همدان درگذشت و در کنار مقبره حضرت امام زاده عبدالله ـ علیه السلام ـ در همدان، در مقبره‌ای که به قبر آخوند معروف است (ساختمان زینبیه کنونی) به خاک سپرده شد.
وی ۴ پسر و ۴ دختر داشت، یکی از فرزندان او به نام شیخ محمد حسین بهاری است که مردی فاضل، خوش منش و نیک سیرت بود. او برخی از آثار چاپ نشده پدرش را به چاپ رسانید و سال ۱۴۱۱ هـ . ق در ۸۶ سالگی در همدان دار فانی را وداع گفت.

آثار و تالیفات

[ویرایش]

بهاری بیش‌تر اوقات خود را به تدریس و تألیف می‌گذراند.
از آیت الله شیخ محمّد باقر بهاری در رشته‌های مختلف علوم اسلامی تألیفات فراوانی به جای مانده است. سید محسن امین به نقل از آیت الله شیخ محمّد حسین بهاری (پسر بهاری) ۴۴ کتاب نام می‌برد و می‌نویسد: «و هذه الکتب کلها رأیناها بخطه فی همدان عند ولده الشیخ محمّد حسین»؛
[۳۸] اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۵۳۷.
تمام این کتابها را که به خط بهاری بود در کتابخانه فرزندش، شیخ محمّد حسین مشاهده کردم.
آقا بزرگ تهرانی می‌نویسد: «علامه معاصر، آیت الله شیخ محمّد باقر بهاری فهرست کتابهای خود را که با خط شریف خودش نوشته بود، برای من ارسال کرده، نقل می‌کنم».
[۳۹] نقباء البشر، ج ۱، ص ۲۰۱.


← لیست کلی برخی آثار


برخی از آنها به شرح ذیل می باشد:
۱. النور فی الامام المستور، درباره امام زمان و فلسفه غیبت آن حضرت.
۲. العلایم لاهتداء الهوائم، درباره نشانه‌های ظهور امام زمان (عج).
۳. تسدید المکارم و تفضیح الظالم، نگارش یافته در ۱۳۰۵ هـ . ق.
۴. ترجمه «مکارم الاخلاق» شیخ ابونصر فضل الله طبرسی: از آن جا که متصدیان چاپ این کتاب در مصر، ‌پاره‌ای از مطالب آن را مخالف عقاید خویش می‌دانستند، به تحریف و سانسور آن پرداختند. لذا شیخ محمّد باقر برای مؤاخذه آنان، این کتاب را به صورت کامل تألیف و ترجمه کرد و استادان متعددی نیز بر آن تقریظ نوشتند. بعدها او این کتاب را به عربی بازگردانید و در سال ۱۳۱۰ هـ . ق به چاپ رسانید که در واقع، این اثر اولین نوشته وی در عراق بود.
۵. الوجیزه
۶. بسط نور: ترجمه کتاب النور فی الامام المستور.
۷. حاشیه‌ای بر «البهجه المرضیه» جلال الدین عبدارحمن سیوطی (متوفا: ۸۴۶ هـ . ق) این حاشیه ناتمام مانده است.
۸. شرح «قطر النّدی» تألیف ابن محمد عبدالله جمال الدین ابن هشام انصاری (متوفا: ۷۱۶ هـ . ق) این شرح نیز ناتمام است.
۹. الدرّه الغرویّه و التحفه الحسینیه: درباره حضرت سید الشهداء ـ علیه السلام ـ از بدو خلقت تا سکون در جنّت.
۱۰. مستدرک الدرّه.
۱۱. بدر الامه فی جغرلایه.
۱۲. روح الجوامع: درباره علم رجال.
۱۳. ایضاح الخطاء فی الردع عن الاستبداد
۱۴. آیه کن فیکون: در شرح آیه ۸۲ سوره یس.
۱۵. الطلع النضید فی الرد علی من منع لعن یزید: در ردّ عقاید ابن حجر عسقلانی نوشته شد و در سال ۱۳۱۶ در تهران به چاپ رسید.
۱۶. مطلع الشمس فی فضل حمزه و جعفر ذی الجناحین.
۱۷. اُبهی الدرر: در «تکمله عقد الدرر فی اخبار الامام المنتظر» تألیف ابوبدر یوسف بن یحیی السامی.
۱۸. البیان فی حقیقه الایمان.
۱۹. سلاح الحازم لدفع الظالم.
۲۰. دعوت الحسینیه الی المواهب السنیه. در استحباب گریه برای سید الشهداء از دیدگاه اهل سنت و شرع مقدس اسلام.
۲۱. اعلان دعوه: تکمله کتاب موسوم به «دعوت الحسینیه».
۲۲. نثار اللباب فی تقبیل التراب.
۲۳. تنزیه المشاهد عن دخول الآباعد.
۲۴. حاشیه‌ای ناتمام بر کتاب «قوانین الاصول» میرزای قمی (متوفا: ۹۶۶ هـ . ق).
۲۵. الفواید الاصولیه: این کتاب نیز ناتمام مانده است.
۲۶. حاشیه‌ای بر«حکمت العین» ابوالحسن علی بن عمر دبیران کاتبی قزوینی (متوفا: ۶۷۵ هـ . ق).
۲۷. حاشیه‌ای بر «الرضاعیه» شیخ انصاری (متوفا: ۱۲۸۱ هـ . ق).
۲۸. حاشیه‌ای بر «الملل و النحل» شهرستانی (متوفا: ۵۴۸ هـ . ق).
۲۹. التّنبیه علی ما فعل بالکتب من التحریف.
۳۰. حاشیه‌ای بر «مکاسب شیخ انصاری» در علم فقه.
۳۱. رساله الصحیح و الاعم: در علم اصول.
۳۲. کتاب الصوم.
۳۳. الحاشیه علی الرسایل.
۳۴. شرح آیات فی جواب النصرانی.
۳۵. الجمع بین الفاطمتین.
۳۶. رساله تزویج الصغیره فی المدّه القلیله.
۳۷. رساله المولود من الزنا.
۳۸. دین المقتول.
۳۹. حاشیه‌ای بر «منبع الحیاه» سید محمّد جزایری.
۴۰. معراج.
[۴۰] الذریعه
[۴۱] الذریعه
[۴۲] الذریعه، ج۱، ص۱۷.
[۴۳] الذریعه، ج۱، ص۸۰.
[۴۴] الذریعه، ج۱، ص۱۸۱.
[۴۵] الذریعه، ج۲، ص۲۴۲.
[۴۶] الذریعه، ج۲، ص۴۹۴.
[۴۷] الذریعه، ج۲، ص۴۹۹.
[۴۸] الذریعه، ج۳، ص۱۰۹.
[۴۹] الذریعه، ج۴، ص۵۵.
[۵۰] الذریعه، ج۴، ص۱۶۰.
[۵۱] الذریعه،ج۴، ص۳۸۹.
[۵۲] الذریعه، ج۴، ص۴۰۷.
[۵۳] الذریعهالذریعه
[۵۴] الذریعه، ج۵، ص۱۳۷.
[۵۵] الذریعه، ج۵، ص۱۹۴.
[۵۶] الذریعه، ج۶، ص۲۹.
[۵۷] الذریعه، ج۶، ص۹۰.
[۵۸] الذریعه، ج۶، ص۱۷۵.
[۵۹] الذریعه، ج۶، ص۲۱۵.
[۶۰] الذریعه، ج۶، ص۲۱۷.
[۶۱] الذریعه، ج۶، ص۲۲۱.
[۶۲] الذریعه، ج۶، ص۲۴۲.
[۶۳] الذریعه، ج۸، ص۲۰۸.
[۶۴] الذریعه، ج۸، ص۲۳۹.
[۶۵] الذریعه، ج ۱۰، ص ۲۳۲.
[۶۶] الذریعه، ج ۱۱، ص ۱۴۶.
[۶۷] الذریعه، ج۱۱، ص۲۰۸.
[۶۸] الذریعه،‌ج ۱۳، ص ۵۵.
[۶۹] الذریعه، ج۱۳،‌ ص۳۰۷.
[۷۰] الذریعه،ج ۱۵، ص ۱۵.
[۷۱] الذریعهج ۱۵، ص ۹۹.
[۷۲] الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۱۷۸.
[۷۳] الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۲۴.
[۷۴] الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۷۴.
[۷۵] الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۹۷.
[۷۶] الذریعه،‌ج ۱۵، ص.۳۰۸.
[۷۷] الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۳۳۲.
[۷۸] الذریعه، ج ۱۶، ص ۲۵۷.
[۷۹] الذریعه، ج ۱۶، ص ۲۷۱ .
[۸۰] الذریعه، ج ۱۶ ۳۲۳.
[۸۱] الذریعه، ج ۲۱، ص ۳۱۲.
[۸۲] >الذریعه، ج ۲۱، ص۳۷۸.
[۸۳] الذریعه،ج ۲۲، ص ۱۰۲.
[۸۴] الذریعه، ج ۲۲، ص۲۲۵.
[۸۵] الذریعه، ج ۲۴، ص ۵۱.
[۸۶] الذریعه، ج ۲۴، ص۳۷۴.
[۸۷] الذریعه، ج ۲۵، ص ۴۶.
[۸۸] الذریعه، ج ۲۵، ص ۱۲۰.
[۸۹] الذریعه، ج ۲۵، ص۱۴۶.



← کتب و رسالات


او نزدیک به شصت کتاب و رساله در موضوعاتی چون فقه ، حدیث ، اصول و رجال به فارسی و عربی تألیف کرد
[۹۰] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۹۱] مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
از جمله: الفوائد الاصولیة در موضوع تسامح در ادله سنن؛ دعوة الرشاد در ردّ اشاعره؛ روح الجوامع در علم رجال؛ الجمع بین فاطمیّتین؛ اعلان الدعوة و الدعوة الحسینیة در استحباب گریه کردن برای امام حسین علیه‌السلام؛ الدرة الغرویة و التحفة الحسینیة در سه جلد؛ در احوالات حضرت سیدالشهداء علیه‌السلام؛ رساله‌ای درباره عدالت؛ رسالة الوجیزة در غیبت امام عصر (عج)؛ آیه کن فیکون، رساله‌ای درباره این‌که این آیه در تأیید عقاید اخباری‌ها نیست؛
[۹۲] محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
تسدیدالمکارم و تفضیح الظالم، در بیان تحریف نسخه چاپ شده کتاب مکارم الاخلاق طبرسی چاپ ۱۳۰۳ مصر.

← حواشی


وی همچنین دارای حواشی و ردیّه‌هایی است، از جمله حاشیه بر قوانین میرزای قمی ، فرائد الاصول و مکاسب شیخ انصاری ، المقاصد العلیة شهید ثانی ، منبع الحیاة سید نعمت الله جزائری، الفیة ابن مالک؛ ردیّه بر نصاری، ردّ بر منکران صاحب الزمان و ردّ بر قصیده بغدادیه که در انکار وجود صاحب الزمان بوده است.
[۹۳] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۹۴] مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۲، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
[۹۵] محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۶، قم ۱۴۰۵.
[۹۶] محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۶، ص۳۷۹، تهران ۱۳۶۹ ش.
[۹۷] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸ـ۷۴، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
[۹۸] محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۹۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).


← همنامی با رییس شیخیه


همنامی بهاری و پدرش، با شیخ محمدباقر محمد جعفر الجندقی (متوفی ۱۳۱۹) رئیس فرقه شیخیه همدان، برخی انتسابات و اشتباهات راجع به تألیفات این دو در منابع پدید آورده است.
[۹۹] دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
[۱۰۰] محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) پرویز اذکایی، «برگهایی از تاریخ سوسیال دموکراسی همدان»، گفتگو، ش ۱۲، (تابستان ۱۳۷۵).
(۲) پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
(۳) محسن امین، اعیان الشیعة، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۴) محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
(۵) دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
(۶) مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
(۷) ابراهیم صفایی، رهبران مشروطه، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۸) محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، تهران ۱۳۶۹ ش.
(۹) اسماعیل مرتضوی برازجانی، زندانی بزهرود، تهران ۱۳۳۷ ش.
(۱۰) محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷)؛

پانویس

[ویرایش]
 
۱. اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۱۰۹.
۲. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۳. محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۴. محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۴، قم ۱۴۰۵.
۵. اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۵۳۷.
۶. محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۷. محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۸. مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
۹. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۱۰. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۱۱. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۵، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۱۲. گنجینه دانشمندان، ج ۷، ص ۳۶۶.
۱۳. المشکوه فی الاحکام الخلق الواقع فی الصلاه، حاج شیخ محمّد باقر بهاری، ج ۲، ص ۴.
۱۴. . نقباء البشر، ج ۱، ص ۲۰۱.
۱۵. بزرگان و سخن سرایان همدان، مهدی درخشان، ص ۵۱.
۱۶. محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۱۷. مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
۱۸. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۷، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۱۹. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۲۰. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۵، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۲۱. محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۵، قم ۱۴۰۵.
۲۲. پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۷، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
۲۳. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۲۴. مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
۲۵. اسماعیل مرتضوی برازجانی، زندانی بزهرود، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۳۷ ش.
۲۶. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۲۷. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۲۸. پرویز اذکایی، «برگهایی از تاریخ سوسیال دموکراسی همدان»، ج۱، ص۱۵۳، گفتگو، ش ۱۲، (تابستان ۱۳۷۵).
۲۹. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۳۰. پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
۳۱. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشته پرویز اذکایی).
۳۲. پرویز اذکایی، «برگهایی از تاریخ سوسیال دموکراسی همدان»، ج۱، ص۱۵۳، گفتگو، ش ۱۲، (تابستان ۱۳۷۵).
۳۳. ابراهیم صفایی، رهبران مشروطه، ج۱، ص۱۹۸، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳۴. اسماعیل مرتضوی برازجانی، زندانی بزهرود، ج۱، ص۸۰، تهران ۱۳۳۷ ش.
۳۵. پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸ ـ۹، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
۳۶. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۳۷. پرویز اذکایی، «بهار و بهاری»، ج۱، ص۸، همدان (فصلنامه)، سال ۱، ش ۴، (زمستان ۱۳۷۴).
۳۸. اعیان الشیعه، ج ۳، ص ۵۳۷.
۳۹. نقباء البشر، ج ۱، ص ۲۰۱.
۴۰. الذریعه
۴۱. الذریعه
۴۲. الذریعه، ج۱، ص۱۷.
۴۳. الذریعه، ج۱، ص۸۰.
۴۴. الذریعه، ج۱، ص۱۸۱.
۴۵. الذریعه، ج۲، ص۲۴۲.
۴۶. الذریعه، ج۲، ص۴۹۴.
۴۷. الذریعه، ج۲، ص۴۹۹.
۴۸. الذریعه، ج۳، ص۱۰۹.
۴۹. الذریعه، ج۴، ص۵۵.
۵۰. الذریعه، ج۴، ص۱۶۰.
۵۱. الذریعه،ج۴، ص۳۸۹.
۵۲. الذریعه، ج۴، ص۴۰۷.
۵۳. الذریعهالذریعه
۵۴. الذریعه، ج۵، ص۱۳۷.
۵۵. الذریعه، ج۵، ص۱۹۴.
۵۶. الذریعه، ج۶، ص۲۹.
۵۷. الذریعه، ج۶، ص۹۰.
۵۸. الذریعه، ج۶، ص۱۷۵.
۵۹. الذریعه، ج۶، ص۲۱۵.
۶۰. الذریعه، ج۶، ص۲۱۷.
۶۱. الذریعه، ج۶، ص۲۲۱.
۶۲. الذریعه، ج۶، ص۲۴۲.
۶۳. الذریعه، ج۸، ص۲۰۸.
۶۴. الذریعه، ج۸، ص۲۳۹.
۶۵. الذریعه، ج ۱۰، ص ۲۳۲.
۶۶. الذریعه، ج ۱۱، ص ۱۴۶.
۶۷. الذریعه، ج۱۱، ص۲۰۸.
۶۸. الذریعه،‌ج ۱۳، ص ۵۵.
۶۹. الذریعه، ج۱۳،‌ ص۳۰۷.
۷۰. الذریعه،ج ۱۵، ص ۱۵.
۷۱. الذریعهج ۱۵، ص ۹۹.
۷۲. الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۱۷۸.
۷۳. الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۲۴.
۷۴. الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۷۴.
۷۵. الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۲۹۷.
۷۶. الذریعه،‌ج ۱۵، ص.۳۰۸.
۷۷. الذریعه،‌ج ۱۵، ص ۳۳۲.
۷۸. الذریعه، ج ۱۶، ص ۲۵۷.
۷۹. الذریعه، ج ۱۶، ص ۲۷۱ .
۸۰. الذریعه، ج ۱۶ ۳۲۳.
۸۱. الذریعه، ج ۲۱، ص ۳۱۲.
۸۲. >الذریعه، ج ۲۱، ص۳۷۸.
۸۳. الذریعه،ج ۲۲، ص ۱۰۲.
۸۴. الذریعه، ج ۲۲، ص۲۲۵.
۸۵. الذریعه، ج ۲۴، ص ۵۱.
۸۶. الذریعه، ج ۲۴، ص۳۷۴.
۸۷. الذریعه، ج ۲۵، ص ۴۶.
۸۸. الذریعه، ج ۲۵، ص ۱۲۰.
۸۹. الذریعه، ج ۲۵، ص۱۴۶.
۹۰. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۹۱. مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۱، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
۹۲. محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
۹۳. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۹۴. مهدی درخشان، بزرگان و سخن سرایان همدان، ج۲، ص۵۲، تهران ۱۳۴۱ـ۱۳۴۲ ش.
۹۵. محمدبن علی حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۱، ص۱۴۶، قم ۱۴۰۵.
۹۶. محمدعلی مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج۶، ص۳۷۹، تهران ۱۳۶۹ ش.
۹۷. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۶۸ـ۷۴، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۹۸. محمود مرعشی، «کتابخانه شخصی آیت الله بهاری همدانی (ره)»، ج۱، ص۹۳، شهاب، سال ۴، ش ۲ (تابستان ۱۳۷۷)، ش ۳ (پاییز ۱۳۷۷).
۹۹. دایرة المعارف تشیع، زیر نظر احمد صدر حاج سیدجوادی، ذیل مادّه، کامران فانی، و بهاءالدین خرمشاهی، تهران ۱۳۶۶ ش ـ، ذیل «بهاری، محمدباقر» (نوشتة پرویز اذکایی).
۱۰۰. محسن امین، اعیان الشیعة، ج۳، ص۵۳۷، چاپ حسن امین، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «بهاری»، شماره۲۱۹۳.    
سایت اندیشه قم    






جعبه ابزار