مثنوی‌

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



مثنوی، قالبی از شعر فارسی است که دارای ابیات زیادی بوده و برای سرودن داستان‌ها و مطالب طولانی کاربرد دارد. در این قالب هر بیت دارای قافیه‌ای جداگانه است و به همین دلیل به آن مثنوی (دو تا دو تا) گفته می‌شود. از بزرگ‌ترین سروده‌های ادبیات پارسی که در قالب مثنوی سروده شده‌اند، شاه‌نامه فردوسی است.


مثنوی

[ویرایش]

مثنوی منسوب به مثنی (دوتا دوتا)، و در لغت به معنای دوتایی است؛ زیرا در این‌گونه شعر هر بیت دو قافیه مستقل می‌آید؛ یعنی هر دو مصراع، قافیه دارد و قافیه آن با بیت بعدی فرق می‌کند؛ بدین صورت:
[۱] انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۰ – ۳۰۹.
:

------------------- آ --------------------- آ
------------------- ب --------------------- ب
------------------- ج ---------------------- ج

از آن جهت که تعداد ابیات مثنوی نامحدود است و شاعر از نظر رعایت قافیه نیز در محدودیت قوالب دیگر شعری نبوده و هر بیت قافیه‌ای جداگانه دارد، بهترین قالب شعری برای داستان‌سرایی است؛ از‌این‌رو مثنوی، هم قالب حماسه و هم داستان‌های غنایی؛ همچنین قالبی مناسب برای ادبیات تعلیمی منظوم می‌باشد. صوفیه نیز برای ارائه آموزه‌های عرفانی خود از آن استفاده می‌کردند.
[۲] انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۰۹.


مزدوج

[ویرایش]

مثنوی را مزدوج نیز می‌خوانند؛ زیرا هر بیت مستلزم دو قافیه است و در یک بیت قافیه زوج و دوتاست.
[۳] فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم، ص۱۵۷ ـ ۱۵۶.


شعرهای عاشقانه

[ویرایش]

در این قالب شعری، شعرهای عاشقانه و غزل‌وار همچون نامه‌ها نیز سروده شده است.

مثنوی در زبان عربی

[ویرایش]

این قالب شعری از قالب‌های خاص فارسی است و در ادبیات عرب رواج چندانی ندارد. نوشته‌اند اول کسی که در عربی به این قالب شعر گفت، بشار بن برد (متوفی ۱۶۷ ه ق) است؛ اما امروزه از مثنوی‌های او چیزی باقی نمانده است. بعدها عبدالرحمن الرقاشی معروف به أبان لاحقی – که کلیله و دمنه را به عربی منظوم کرد - روش او را ادامه داد. ابان لاحقی در اصل ایرانی بود و ابن‌ندیم تصریح کرده است که تمایل اصلی او در شعر به قالب‌های مثنوی و مسمط بوده است.
[۴] انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۰.



موضوعات مثنوی

[ویرایش]

«مثنوی از کهن‌ترین قالب‌های شعر فارسی است که تقریباً هم‌زمان با آغاز رواج شعر دری پدید آمده است. موضوعات مثنوی بیشتر حماسه، داستان، تمثیل یا حکایات اخلاقی و مضمون‌های فلسفی، دینی، عرفانی و اجتماعی بوده است که می‌توان آن را در چهار دسته تقسیم کرد:

← داستان‌های حماسی و تاریخی


داستان‌های حماسی و تاریخی؛ مانند: شاه‌نامه فردوسی و گرشاسب‌نامۀ اسدی طوسی.

← داستان‌های عاشقانه


داستان‌های عاشقانه؛ مانند: لیلی و مجنون و خسرو و شیرین نظامی و ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی.

← اندیشه‌ها و تعلیمات عرفانی


اندیشه‌ها و تعلیمات عرفانی؛ مانند: حدیقة الحقیقة سنایی، منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مولوی.

← ادبیات تعلیمی و اخلاقی


ادبیات تعلیمی و اخلاقی؛ مانند: بوستان سعدی.
[۵] فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.



وزن‌های گوناگون مثنوی

[ویرایش]

مثنوی در وزن‌های مختلف و متنوعی سروده شده است که پرکاربردترین آنها عبارت است از:

۱. فعولن فعولن فعولن فعول (یا فعل)؛ مثل: شاهنامه فردوسی، شرف‌نامه نظامی و بوستان سعدی؛
۲. فاعلاتن فاعلاتن فاعلات (یا فاعلن)؛ مانند: منطق الطیر عطار و مثنوی معنوی مولوی؛
۳. مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل (یا فعولن)؛ مانند: خسرو و شیرین نظامی و ویس و رامین فخر الدین اسعد گرگانی.
[۶] فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.


مثنوی‌سازان مشهور قدیم

[ویرایش]


← رودکی


از مثنوی‌سازان مشهور قدیم، یکی رودکی است که کلیله و دمنه را در حدود سال ۳۲۵ هجری در بحر رمل مسدس محذوف مقصور (هم‌وزن مثنوی مولوی) به نظم آورده و از آن منظومه، غیر از ابیاتی پراکنده اثری نمانده است.

← ابوشکور بلخی


ابوشکور بلخی هم که عصر زندگانی او ما بین رودکی و فردوسی است. از اساتید مثنوی‌گویان قدیم بود که مثنوی به نام آفرین‌نامه نظم کرده که از آن نیز اثری غیر از ابیات متفرقه باقی نمانده است.
[۷] فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم، ص۱۵۷.


بیان یک نکته

[ویرایش]

با توجه به آنکه فارسی‌زبانان بدون فاصله پس از ظهور شعر فارسی کوشیدند تا خود را از زیر نفوذ دستورهای شاعری و بلاغی زبان عرب آزاد کنند، به همین دلیل قالب‌هایی را به کار بردند که در زبان عربی به آن توجه نمی‌کردند که مهم‌ترین این قالب‌ها مثنوی است.

دیدگاه شبلی نعمانی

[ویرایش]

شبلی نعمانی، مثنوی را سودمندترین و وسیع‌ترین قالب شعر فارسی می‌داند که بهترین عرصه برای نمایش مناظر طبیعی، احساسات انسانی و واقعه‌نگاری و تخیل است.
[۸] فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.


مثنوی در قرون متوالی و حاضر

[ویرایش]

در قرون متوالی شاعران برای سرودن اشعارشان از این قالب شعری استفاده کرده‌اند و در هر دوره آثاری ارزشمند را بر جای گذاشته‌اند؛ اما در قرون حاضر به دلیل حضور رمان و داستان در ادبیات فارسی، کاربرد داستانی مثنوی کمتر شده و گرایش جدی به آن دیده نمی‌شود و تنها از جمله نمونه‌های موفق آن می‌توان از شعر «عقاب» پرویز خانلری، «بت‌شکن بابل» مهدی حمیدی شیرازی و نیز مثنوی‌های هوشنگ ابتهاج نام برد.
[۹] فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۴.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۰ – ۳۰۹.
۲. انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۰۹.
۳. فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم، ص۱۵۷ ـ ۱۵۶.
۴. انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۰.
۵. فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.
۶. فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.
۷. فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم، ص۱۵۷.
۸. فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۳.
۹. فرهنگ‌نامۀ ادب فارسی (گزیده اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)؛ دانش نامۀ ادب فارسی، انوشه، حسن؛ تهران، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۱، چاپ دوم، ص۱۲۲۴.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «مثنوی».    


رده‌های این صفحه : قالب‌های شعر فارسی




جعبه ابزار