قیس بن مسهر صیداوی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قِیس بن مُسَهَّر صیداوی اَسدی، نامه رسان بین امام حسین (ع)، کوفیان و مسلم بن عقیل که در قادسیه به دست نیروهای عبیدالله بن زیاد گرفتار شد و چند روز قبل از واقعه عاشورا به شهادت رسید. نام وی در زیارت ناحیه مقدسه آمده است.


اصل و نسب

[ویرایش]

نام کامل وی قیس بن مسهر بن خلید بن جندب بن منقذ بن جسر بن نکرة بن صیداء است.قبیله قیس به بنی صیدا معروف بودند، بنی صیداء طایفه‌ای از بنی اسد به شمار می‌آمد، بدین جهت در بعضی از منابع، وی جزء شهدای بنی اسد به شمار آمده است.
[۴] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۲، ص ۲۴.


← تحقیق در نام قیس


نام وى را بشر و نام پدرش را مصهّر
[۶] الامام الحسين واصحابه، ص ۲۱.
و يا مطهّر
[۷] عاشورا چه روزيست، ص ۲۲۷.
و يا مظهّر
[۸] عاشورا چه روزیست، ص ۲۵۵.
و يا مهر
[۹] آرامگاه‌هاى خاندان پاك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم، ص ۲۳۹.
نيز گفته‌اند.
از آنجا که نام یکی از اجداد او نکره است وی را قیس بن مسهر نکری نیز گفته‌اند.

← لقب شیخ بنی صیداء


در بعضی از گزارش‌ها وی را مردی شریف، شجاع و مخلص خاندان رسول(صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) معرفی کرده‌اند. کمیت اسدی در شعری وی را شیخ بنی صیداء دانسته است.
[۱۱] نفس المهموم، قمی، عباس، ص ۵۸۶.


نامه‌رسانی

[ویرایش]

اصلی‌ترین نقش قیس در جریان حادثه کربلا را می‌توان نامه‌رسانی وی عنوان کرد. نامه‌هایی که قیس در این جریان رد و بدل کرده عبارتنداز: •رساندن نامه کوفیان به امام حسین در مکه
[۱۲] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳؛
•رساندن نامه مسلم از بین راه به امام حسین(علیه‌السلام) •برگرداندن جواب امام به مسلم •همراهی با مسلم در سفر و رساندن نامه مسلم به امام حسین در جریان بیعت کوفیان
[۱۴] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.
•همراهی با امام حسین و رساندن نامه امام حسین(علیه‌السلام) از حاجز به کوفیان.
[۱۵] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.


← نامه کوفیان به امام حسین(علیه‌السلام)


تعدادی از نامه‌های اهالی کوفه در روز دهم ماه مبارک رمضان توسط عبدالله بن سبع همدانی و عبدالله بن وال تیمی به امام حسین(علیه‌السلام) رسید،
[۱۶] وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۲.
دو روز بعد، قیس بن مسهر و عبدالرحمن بن عبدالله بن کدن ارحبی و عمارة بن عبید سلولی تعداد ۱۵۰ نامۀ دیگر از سوی کوفیان به امام رساندند.
[۱۷] مقتل الحسین(علیه‌السلام)، خوارزمی، ج۱، ص ۲۸۳
[۱۹] موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص ۱۱۱.

از اینجا مشخص می‌شود که قیس ساکن کوفه بوده و برای رساندن نامه کوفیان به امام عازم مکه شده است.

← رساندن نامه‌های مسلم


قیس پس از سه روز استراحت، روز پانزدهم ماه رمضان به دستور امام و جهت همراهی با مسلم بن عقیل از مکه به سوی کوفه خارج شد.
[۲۰] الإرشاد، مفید، محمد بن محمد، ج۲، ص ۳۹.
[۲۱] وقعة الطف ،أبو مخنف، ص ۹۷.
آنان ابتدا به مدینه رفتند تا مسلم با آشنایان خود خداحافظی کردند.
[۲۲] وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۶.
در این سفر دو راه بلد نیز همراه آنان بودند، آن‌دو در بین راه به علت تشنگی شدید، از دنیا رفتند.
[۲۳] تاریخ طبری، طبری، ابن جریر،ج۵، ص ۳۵۴.
•نامه اول مسلم(علیه‌السلام)
:مسلم از بین راه مکانی به نام تنگه خبیب نامه‌ای به امام حسین(ع) نوشت،‌ این نامه را قیس به امام رساند،‌ وی جواب نامه امام حسین(ع) را نیز به مسلم برگرداند.
[۲۴] تاریخ طبری، ابن جریر طبری،ج۵، ص ۳۵۴؛
[۲۵] ددر کربلا چه گذشت ، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم، ص ۱۱۲.

•ادامه مسیر: قیس همراه مسلم به مسیر ادامه داد افرادی چون عمارة بن عبید سلولی و عبد الرحمن عبد اللّه بن کدن ارحبی نیز همراه آنان بودند.
[۲۶] وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۷؛
[۲۷] در کربلا چه گذشت ، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم، ص ۱۰۹.
از گزارشات چنین به‌دست می‌آید که قیس در تمام مسیر مکه تا کوفه همراه مسلم بوده و با مسلم به خانه مختار وارد شد.
[۲۸] موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص ۷۱.
•جمع آوری نیرو: قیس از کوفه به قبیله خود یعنی بنی اسد رفت و آنان را از آمدن مسلم به کوفه با خبر کرد. حبیب بن مظاهر که از این قبیله بود برای ملاقات با مسلم به خانه مختار آمد.
[۲۹] موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج۶، ص ۷۱.

نامه دوم مسلم

: پس از بیعت کوفیان با مسلم، وی نامه‌ای به امام نوشت و بیعت کوفیان را به اطلاع ایشان رساند، این نامه را عابس بن ابی شبیب شاکری و قیس بن مسهر صیداوی به امام رساندند.
[۳۰] تاریخ طبری، طبری، ابن جریر، ج ۶، ص۲۱۰.
در بعضی از منابع نام شوذب نیز دیده می‌شود.

← آخرین نامه رسانی


امام حسین(علیه‌السلام)، قیس را از وادی حاجز روانه کوفه کرد، وی در این سفر، جواب امام به نامه مسلم را به همراه داشت.
[۳۲] وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۱۵۹.
[۳۳] نهایة الأرب، النویری، ج۲۰، ص ۴۱۲.
البته بعضی از گزارشها گویای آن است که این نامه از کربلا به کوفه فرستاده شد.
[۳۴] مقتل الحسین(علیه‌السلام)، خوارزمی، ج۱، ص ۳۳۵.
[۳۵] دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص ۱۸۰.
ولی به هرحال پس از شهادت مسلم این نامه ارسال شده است.
[۳۶] الطبقات الکبری، خامسة۱، ص ۴۶۳؛
[۳۷] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۱.


← دستگیری


هنگامی‌که قیس به قادسیه رسید، حصین بن نمیر
[۳۸] نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.
یا حصین بن تمیم
[۳۹] الطبقات الکبری، خامسة۱، ص۴۶۳؛
[۴۰] دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص ۱۵۲.
او را دستگیر نمود. وی قبل از دستگیری نامه‌ای که به همراه داشت را پاره کرد تا به دست دشمن نیفتد.
[۴۱] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.
حُصَین، قیس را پیش عبیدالله بن زیاد فرستاد
[۴۳] نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.
تا ابن زیاد درباره او تصمیم‌گیری کند.

← مناظره با ابن زیاد


پس از آن‌که قیس را نزد ابن زیاد به دار الاماره بردند مناظره‌ای بین آن‌دو صورت گرفت. ::ابن زیاد گفت: تو کیستی؟ :گفت: مردی‌ام از شیعیان علی (علیه‌السلام) و پسرش ::گفت: چرا نامه را پاره کردی؟ :گفت: برای آنکه تو ندانی در آن چه نوشته است. ::گفت: از جانب که بود و سوی که نوشته؟ :گفت: از جانب امام حسین(علیه‌السلام) به گروهی از مردم کوفه که نام ایشان را نمی‌دانم. ::ابن زیاد خشمگین شد و گفت: به خدا از من جدا نشوی تا نام آنان را به من بگویی یا بالای منبر روی و حسین بن علی و پدرش و برادرش را لعن کنی وگرنه تو را قطعه قطعه می‌کنم. :قیس گفت: نام آن گروه را نمی‌گویم اما لعن را می‌کنم.
[۴۴] دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص۱۵۲.


شهادت

[ویرایش]

به دستور ابن زیاد قیس به بالای منبر رفت تا علی(علیه‌السلام) و دو فرزندش را لعن کند. وی وقتی بر فراز منبر رفت ابتدا خدا را سپاس گفته و ستایش کرد. سپس درود بر پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) فرستاد و علی و حسن و حسین(علیهم‌السلام) را فراوان مدح نموده و بر آنان رحمت فرستاد. وی در ادامه عبید الله بن زیاد و پدرش و ستمکاران بنی امیه را از اول تا آخر لعن و نفرین کرد آنگاه گفت: ::ای مردم، من فرستاده حسین به سوی شمایم و در فلان موضع از او جدا شدم، به سوی او بروید.
[۴۵] دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص۱۵۲.


← نحوه شهادت


پس از افشاگری‌های قیس، ابن زیاد دستور داد او را از بالای بام قصر پایین انداخته و به شهادت رساندند. سپس ابن زیاد دستور داد بدن وی را قطعه قطعه کردند.
[۴۸] نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.

در گزارش شیخ مفید آمده: او را دست بسته به زمین افکندند استخوانهایش شکست و هنوز رمقی مانده بود که مردی به نام عبد الملک بن عمیر لخمی، سر وی را برید. حاضران وی را نکوهش کردند که چرا چنین کردی؟ در جواب گفت: می‌خواستم راحتش کنم.
[۴۹] البدایةوالنهایة، ج۸، ص۱۶۸؛
>ref> دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص۱۵۲. البته در بعضی از منابع همین داستان برای عبدالله بن یقطر نیز ذکر شده است.

← تاریخ شهادت


زمان دقیق شهادت قیس مشحص نیست، در بعضی از گزارشات آمده خبر شهادت وی در عذیب الهجانات به امام حسین رسید، بدین ترتیب قبل از رسیدن امام به کربلا به شهادت رسیده است.
[۵۱] مقتل الحسین(ع)، المقرم، ص۱۹۲؛
[۵۲] وقعة الطف، أبو مخنف، ص۱۷۴.
اما طبق گزارشی که وی نامه امام را از کربلا به سوی کوفه می‌برده، وی در فاصله دوم محرم تا عاشورا به شهادت رسیده است.
به هر حال آنچه قطعی است، قیس بعد از شهادت مسلم عازم کوفه شد، لذا شهادت وی بعد از روز عرفه می‌باشد.

عکس العمل امام حسین(علیه‌السلام)

[ویرایش]

هنگامی‌که خبر شهادت قیس توسط طرماح بن عدی به امام رسید
[۵۳] وقعة الطف، أبو مخنف، ص۱۷۴و
اشک در چشمانش جاری شد و فرمود:
{{متن قرآن|'''...فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن يَنتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِيلًا ''|ترجمه= ...برخى از آنان به شهادت رسيدند و برخى از آنها در همين‌انتظارند و [ هرگز عقيده خود را ] تبديل نكردند.
بار خدایا، برای ما و آنها بهشت مقرّر فرما و میان ما و آنها در قرارگاه رحمتت و ذخیره‌گاه نهان ثوابت فراهم آور.
[۵۵] نفس المهموم، شیخ عباس القمی، ص۵۸۶؛

[۵۶] موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص۱۲۴.
در بعضی منابع آمده مجمع بن عبدالله عائدی خبر شهادت قیس را به امام رساند.
[۵۷] در کربلا چه گذشت، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم،ص۲۴۰.


قیس در زیارت ناحیه مقدسه

[ویرایش]

در فرازهایی از زیارت ناحیه مقدسه به یکایک شهدای کربلا سلام داده می‌شود، در این قسمت نام قیس هم آمده و گفته شده:
السلام علی قیس بن مسهر الصیداوی
[۵۹] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۲، ص۴۵.


نامه رسان عبدالله یا قیس

[ویرایش]

در بسیاری از منابع شهادت عبدالله بن یقطر و قیس بن مسهر شبیه به هم گزارش شده به گونه‌ای که یک داستان برای هر دوی آنان مو به مو نقل شده است. با دقت در منابع به دست می‌آید که فرق‌هایی بین جریان نامه رسانی این دو وجود دارد.

← بررسی تفاوت‌ها


امام ابتدا عبدالله بن یقطر را با نامه‌ای به کوفه فرستاد و وی از مسیری عازم کوفه شد. دوباره نامه‌ای به قیس بن مسهر داد اما وی را از مسیر دیگری به کوفه فرستاد. ولی هر دو گرفتار نیروهای ابن زیاد شده و به شهادت رسیدند.
[۶۰] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص۵۵۲.
البته نحوه شهادت آنان شبیه به هم بوده است.عبدالله بن یقطر را از منطقه‌ای به نام حاجز اعزام نمود و در منطقه‌ای به نام زباله خبر شهادتش را شنید. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص۵۵۳ • قیس بن مسهر را از مکانی به نام بیضه به کوفه فرستاد و در منطقه‌ای به نام عذیب خبر شهادت وی را به امام رساندند.
[۶۴] موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۵۳.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. أنساب الأشراف، بلاذری،ج۱۱، ص ۱۶۴     ؛
۲. جمهرةأنساب العرب، ابن حزم، متن، ص ۱۹۵     .
۳. تاریخ الیعقوبی، فسوی، یعقوب بن سفیان، ج۱، ص ۲۳۰     .
۴. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۲، ص ۲۴.
۵. اخبارالطوال، دینوری، ابوحنیفه، ص ۲۲۹.    
۶. الامام الحسين واصحابه، ص ۲۱.
۷. عاشورا چه روزيست، ص ۲۲۷.
۸. عاشورا چه روزیست، ص ۲۵۵.
۹. آرامگاه‌هاى خاندان پاك پيامبر صلى‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم، ص ۲۳۹.
۱۰. تاج العروس، الزبیدی، ج۱۴، ص ۲۹۲.    
۱۱. نفس المهموم، قمی، عباس، ص ۵۸۶.
۱۲. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳؛
۱۳. تاریخ الطبری، طبری، ابن جریر، ج ۴، ص۲۹۷     ر
۱۴. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.
۱۵. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.
۱۶. وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۲.
۱۷. مقتل الحسین(علیه‌السلام)، خوارزمی، ج۱، ص ۲۸۳
۱۸. الإرشاد، مفید، محمد بن محمد، ج۲، ص ۳۸.    
۱۹. موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص ۱۱۱.
۲۰. الإرشاد، مفید، محمد بن محمد، ج۲، ص ۳۹.
۲۱. وقعة الطف ،أبو مخنف، ص ۹۷.
۲۲. وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۶.
۲۳. تاریخ طبری، طبری، ابن جریر،ج۵، ص ۳۵۴.
۲۴. تاریخ طبری، ابن جریر طبری،ج۵، ص ۳۵۴؛
۲۵. ددر کربلا چه گذشت ، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم، ص ۱۱۲.
۲۶. وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۹۷؛
۲۷. در کربلا چه گذشت ، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم، ص ۱۰۹.
۲۸. موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص ۷۱.
۲۹. موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی غروی، ج۶، ص ۷۱.
۳۰. تاریخ طبری، طبری، ابن جریر، ج ۶، ص۲۱۰.
۳۱. مثیر الأحزان، ابن نما حلی، جعفر بن محمد، ص ۲۱.    
۳۲. وقعة الطف، أبو مخنف، ص ۱۵۹.
۳۳. نهایة الأرب، النویری، ج۲۰، ص ۴۱۲.
۳۴. مقتل الحسین(علیه‌السلام)، خوارزمی، ج۱، ص ۳۳۵.
۳۵. دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص ۱۸۰.
۳۶. الطبقات الکبری، خامسة۱، ص ۴۶۳؛
۳۷. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۱.
۳۸. نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.
۳۹. الطبقات الکبری، خامسة۱، ص۴۶۳؛
۴۰. دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص ۱۵۲.
۴۱. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۷۳.
۴۲. الأخبارالطوال، دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود ص ۲۴۶.    
۴۳. نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.
۴۴. دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص۱۵۲.
۴۵. دمع السجوم ترجمه نفس المهموم، ص۱۵۲.
۴۶. الأخبارالطوال، دینوری، ابوحنیفه، ص۲۴۶.    
۴۷. أنساب الأشراف،بلاذری، ج۱۱، ص۱۶۵.    
۴۸. نهایة الأرب، نویری، ج۲۰، ص۴۱۳.
۴۹. البدایةوالنهایة، ج۸، ص۱۶۸؛
۵۰. أنساب الأشراف، بلاذری، ج۳، ص۱۶۹     ؛
۵۱. مقتل الحسین(ع)، المقرم، ص۱۹۲؛
۵۲. وقعة الطف، أبو مخنف، ص۱۷۴.
۵۳. وقعة الطف، أبو مخنف، ص۱۷۴و
۵۴. سوره احزاب/۳۳، آیه ۲۳.    
۵۵. نفس المهموم، شیخ عباس القمی، ص۵۸۶؛
۵۶. موسوعة التاریخ الإسلامی، یوسفی الغروی، ج۶، ص۱۲۴.
۵۷. در کربلا چه گذشت، قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، ،ترجمه نفس المهموم،ص۲۴۰.
۵۸. بحار الأنوار، مجلسی، محمد باقر، ج۱۰۱، ص ۲۷۳     ؛
۵۹. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۲، ص۴۵.
۶۰. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص۵۵۲.
۶۱. پژوهشی پیرامون شهدای کربلا،جمعی از نویسندگان، ص۳۱۹     .
۶۲. أنساب الأشراف،بلاذری، ج۳، ص ۱۶۷     ؛
۶۳. تجارب الأمم، ابن مسکویه،ج۲، ص۶۰     .
۶۴. موسوعة کربلاء، لبیب بیضون، ج۱، ص ۵۵۳.


منابع

[ویرایش]

• ابن حزم (م ۴۵۶)، جمهرة أنساب العرب، تحقیق لجنة من العلماء، بیروت،‌دار الکتب العلمیة، ط الأولی، ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
• ابن نما حلی(۸۴۱ ق)، مثیر الأحزان، مدرسة الإمام المهدی عجّل الله تعالی فرجه الشریف، قم۱۴۰۶ ق.
• ابومخنف کوفی(۱۵۸ ق)، وقعة الطف، جامعه مدرسین، قم،۱۴۱۷ ق.
• بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر(م۲۷۹)کتاب جمل من انساب الأشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت،‌دار الفکر، ط الأولی، ۱۴۱۷/۱۹۹۶ق
• خوارزمی، موفق بن احمد(۵۶۸ ق)، مقتل الحسین علیه‌السلام، انوار الهدی، قم، ۱۴۲۳ ق. •
دینوری، ابوحنیفه احمد بن داود(م۲۸۲)الأخبار الطوال، تحقیق عبد المنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال،قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش. •
زرکلی، خیر الدین(م۱۳۹۶)الأعلام قاموس تراجم لأشهر الرجال و النساء من العرب و المستعربین و المستشرقین، بیروت،‌دار العلم للملایین، ط الثامنة، ۱۹۸۹.
• سید ابن طاوس(۶۶۴ ق)، لهوف / ترجمه، مترجم سید ابوالحسن میر ابوطالبی، دلیل ما، قم.
• شیخ مفید(۴۱۳ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ ق.
• طبری، ابوجعفر محمدبن جریر(م۳۱۰)تاریخ الأمم و الملوک، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت،‌دار التراث، ط الثانیة، ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
• قمی، شیخ عباس، نفس المهموم فی مصیبة سیدنا الحسین المظلوم، المکتبة الحیدریة، نجف.
• قمی،‌شیخ عباس، مترجم کمره‌ای، در کربلا چه گذشت / ترجمه نفس المهموم، مسجد جمکران،قم، ۱۳۸۱ ش.
• لبیب بیضون، موسوعة کربلاء، مؤسسة الاعلمی، بیروت، ۱۴۲۷ ق.
• مجلسی، محمد باقر بن محمد تقی(۱۱۱۰ ق)،بحار الأنوار(ط- بیروت،‌دار إحیاء التراث العربی، بیروت، ۱۴۰۳ ق، دوم.
• مقرم، عبدالرزاق، مقتل الحسین علیه‌السلام مقرم / ترجمه، محمد مهدی عزیزالهی کرمانی،،نوید اسلام، قم.
• نویری(۷۳۳ ق)نهایة الأرب فی فنون الأدب،‌دار الکتب و الوثائق القومیة، قاهره، ۱۴۲۳ ق.
• یعقوبی، احمد بن ابی یعقوب بن جعفر بن وهب(م۲۹۲)، تاریخ الیعقوبی، بیروت،‌دار صادر، بی‌تا.
• یوسفی غروی، محمد هادی، موسوعة التاریخ الإسلامی، مجمع اندیشه اسلامی، قم، ۱۴۱۷ ق.

منبع

[ویرایش]

پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، جمعی از نویسندگان، ص۳۱۷-۳۲۰.    






جعبه ابزار