قیام پانزده خرداد

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قیام، پانزده خرداد، نهضتی خودجوش و مردمی در تهران، قم و برخی از شهرهای دیگر در اعتراض به دستگیری امام خمینی در ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ بود.

فهرست مندرجات

۱ - معرفی قیام پانزده خرداد
       ۱.۱ - تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی زمینه ساز قیام
              ۱.۱.۱ - مخالفت مراجع تقلید با این لایحه
       ۱.۲ - سخنان شاه در اولین کنگره شرکتهای تعاونی روستایی ایران
       ۱.۳ - طرح اصلاحات زیربنایی برای کشورهای زیرنفوذ امریکا
       ۱.۴ - لایحه اصلاحات ارضی
              ۱.۴.۱ - اغراض سیاسی از اصلاحات ارضی عامل مواجهه علما
              ۱.۴.۲ - اصلاحات ارضی بعد از درگذشت آیت الله بروجردی
              ۱.۴.۳ - اصول ششگانه انقلاب سفید
              ۱.۴.۴ - هدف نظام از برگزاری همه پرسی
              ۱.۴.۵ - موضع امام خمینی در برابر اصلاحات ارضی
              ۱.۴.۶ - اقدامات علما برای مقابله با همه پرسی
              ۱.۴.۷ - بیانیه گروهی از روشنفکران و تشکلهای سیاسی ملی
              ۱.۴.۸ - تعطیلی بازارها و تظاهرات تهران در پی این اعلامیه‌ها
              ۱.۴.۹ - اهانت به آیت الله سیداحمد خوانساری
              ۱.۴.۱۰ - دستگیر تعدادی از روحانیان و مبارزان سیاسی
              ۱.۴.۱۱ - ادعای شاه به همراهی روحانیت با برنامه‌های اصلاحی
              ۱.۴.۱۲ - برگزاری همه پرسی در در ششم بهمن
              ۱.۴.۱۳ - آگاه سازی مردم به دست روحانیون در ماه رمضان
              ۱.۴.۱۴ - تحریم جشنهای نوروزی در آن سال
       ۱.۵ - واقعه حمله به مدرسه فیضیه قم
              ۱.۵.۱ - حمله به مدرسه فیضیه قم زمینه برای قیام
              ۱.۵.۲ - اعلامیه شدیداللحن امام خمینی
              ۱.۵.۳ - همدردی آیت الله سیدمحسن حکیم به مراجع و علما
              ۱.۵.۴ - تشدید حملات شاه علیه روحانیت
              ۱.۵.۵ - اعلامیه امام خطاب به وعاظ و مبلغان دینی
              ۱.۵.۶ - تظاهرات عظیم روز عاشورا در تهران و قم
              ۱.۵.۷ - سخنرانی امام خمینی در مدرسه فیضیه قم
              ۱.۵.۸ - دستگیر امام خمینی و و تعدادی از علما و وعاظ
              ۱.۵.۹ - شهادت تعداد زیادی از مردم ورامین
              ۱.۵.۱۰ - اتفاقات قم در پی انتشار این خبر
              ۱.۵.۱۱ - حکومت نظامی در تهران و شیراز
              ۱.۵.۱۲ - صدور اعلامیه از طرف مراجع قم و مشهد و نجف
              ۱.۵.۱۳ - تظاهرات در مشهد و شیراز و تبریز
       ۱.۶ - بازتابهای قیام پانزده خرداد
۲ - بازتاب قیام پانزده خرداد در کشورهای همجوار
       ۲.۱ - سالگرد قیام پانزده خرداد
       ۲.۲ - عزای عمومی در پانزده خرداد برای همیشه
۳ - فهرست منابع
۴ - پانویس
۵ - منبع

معرفی قیام پانزده خرداد

[ویرایش]

زمینه‌های سیاسی و اجتماعی و دینی این قیام به دهه ۱۳۳۰ ش و اقدامات تحریک آمیز نظام حاکم بازمی گردد.

← تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی زمینه ساز قیام


تصویب لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی، در ۱۶ مهر ۱۳۴۱ در کابینه اسدالله علَم، عامل اصلی برانگیختن احساسات دینی مردم بود.
هدف از تصویب این لایحه تشکیل انجمنهایی در روستاها و شهرها و استانها بر پایه آرای عمومی جهت اداره غیرمتمرکز امور اعلام شده بود، اما سه شرط جدید مندرج در این لایحه (حذف قید اسلام از شرایط انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان، انجام مراسم تحلیف با هر کتاب آسمانی به جای قرآن و حق رأی زنان) بشدت احساسات دینی مردم را برانگیخت و اعتراضات و مخالفتهای شدید مراجع و علما را درپی داشت.

←← مخالفت مراجع تقلید با این لایحه


مراجع این لایحه را، که در آن «قرآن کریم را در عرض اوستای زرتشت و انجیل و بعض کتب ضاله» قرار داده بودند، رویارویی علنی و جسورانه نظام حاکم با اسلام و قانون اساسی و عامل جدی تهدید استقلال مملکت و قرار دادن آن «در معرض قبضه صهیونیستها» می دیدند و به آگاه ساختن مردم از محتوای لایحه و مخالفت با آن پرداختند.
به دعوت امام خمینی ــ که در آن زمان آیت الله حاج آقا روح الله خمینی خوانده می‌شد ــ و چند تن از علما و مراجع حوزه علمیه قم، جلسه ای برای بررسی این موضوع در منزل مرحوم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری، مؤسس حوزه علمیه، تشکیل شد و در آن جلسه و جلسات بعدی تصمیم گرفتند که مخالفت با این لایحه با ارسال تلگرام به شاه اعلام شود.
متعاقب این جلسات بیش از پنجاه اعلامیه و تلگرام و نامه از سوی مراجع و علمای بلاد در مخالفت با لایحه مذکور صادر شد.
در غالب این اعلامیه‌ها برای ردّ این لایحه دلایلی چون مخالفت آن با شرع انور و قانون اساسی، سوءاستفاده دشمنان دیانت و استقلال مملکت از آن، تقلید از بیگانگان در تدوین آن، و پیامدهای سوء اجتماعی حاصل از کشاندن نسوان به محافل سیاسی ذکر شده بود.
[۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۲۵ـ۵۰، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۴] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۱۷ـ ۳۰، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.

اعلامیه‌هایی نیز از سوی علما و روحانیان برای آگاه ساختن مردم از ماهیت و مضرات این لایحه و در نهایت فراخوان عمومی برای مبارزه صادر شد.
[۵] علی دوّانی، نهضت روحانیون ایران، ج۳، ص۵۳ ـ۵۶، تهران ۱۳۷۷ ش.

بعضی از احزاب و جمعیتهای سیاسی نیز با این اعتراضات همراه بودند و بیانیه‌هایی در افشای ماهیت سیاستهای جدید شاه منتشر کردند.
[۶] نهضت آزادی ایران، صفحاتی از تاریخ معاصر ایران: اسناد نهضت آزادی ایران، ج۱، ص۱۷۴ـ ۱۷۸، ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴، ج ۱: بیانیه‌ها و تفسیرهای سیاسی، تهران ۱۳۶۱ش.

سرانجام اسدالله علم، علی رغم مقاومت دو ماهه، مجبور به اعلام لغو این لایحه در ۱۰ آذر ۱۳۴۱ شد.
[۷] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۲۶۱، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.


← سخنان شاه در اولین کنگره شرکتهای تعاونی روستایی ایران


هنوز بیش از چهل روز از لغو لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی نگذشته بود که شاه در ۱۹ دی در اولین کنگره شرکتهای تعاونی روستایی ایران، در واکنش به اعتراضات و مخالفتهای علما، موضوع اصلاحات زیربنایی را پیش کشید و تلویحاً علما را مخالف آن خواند.
طرح این اصلاحات به سالهای آخر دهه ۱۳۳۰ بازمی گشت.

← طرح اصلاحات زیربنایی برای کشورهای زیرنفوذ امریکا


به دنبال نفوذ روبه گسترش ایالات متحده امریکا در ایران در این دهه زمانی که در ۱۳۳۸ ش کندی،رئیس جمهور امریکا، طرح اصلاحات زیربنایی برای کشورهای زیرنفوذ امریکا را به منظور جلوگیری از شکل گیری جنبشهای اعتراض آمیز مردمی و نفوذ کمونیسم شوروی مطرح کرد، شاه ایران از کسانی بود که این طرح را پذیرفت و اجرای اصلاحات ارضی را محور آن قرار داد.

← لایحه اصلاحات ارضی


لایحه اصلاحات ارضی در ۲۰ دی ۱۳۴۰ تصویب و با مقاومتها و اعتراضهایی از جانب برخی گروهها مواجه شد و علی رغم تبلیغات گسترده نظام حاکم و شخص شاه در ارائه تصویری عدالت جویانه از این اصلاحات
[۸] محمدرضا پهلوی، مجموعه تألیفات، ج۳، ص۲۹۳۸، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، تهران ۱۳۴۷.
و تلاش برای جلب نظر علما و مراجع تقلید (متن نامه حسن ارسنجانی، وزیر کشاورزی وقت و مجری اصلاحات ارضی، به آیت الله سیدمحمدرضا گلپایگانی)
[۹] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۹، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
که آنان از موافقت با این طرح «استنکار» ورزیدند
[۱۰] رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
[۱۱] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۲۴، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
واز لحاظ موازین شرعی آن را نادرست خواندند.

←← اغراض سیاسی از اصلاحات ارضی عامل مواجهه علما


وجود شواهد متعدد بر اغراض سیاسی نیز عامل مؤثری در مواجهه علما و برخی صاحبنظران و مردم با این اقدامات بود.
پیش از آن نیز نمایندگانی از سوی شاه نزد مرجع تقلید وقت، آیت الله حاج آقا حسین بروجردی رفته و قصد دربار را برای اقدام به اصلاحات ارضی به اطلاع ایشان رسانده بودند؛ اما پاسخ صریح ایشان مبنی بر تقدم اصلاحات اساسی در حکومت بر اصلاحات ارضی موجب مسکوت ماندن طرح شده بود.
[۱۲] محمدرضا پهلوی، شاه مخلوع ایران، ج۱، ص۱۶، انقلاب سفید، تهران ۱۳۴۵ ش.
[۱۳] محمدباقر سلطانی طباطبائی، «مصاحبه با آیة الله سیدمحمدباقر سلطانی طباطبائی»، ج۱، ص۵۰ ـ۵۱، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
[۱۴] محمدفاضل موحدی لنکرانی، «مصاحبه با آیة الله محمدفاضل لنکرانی»، ج۱، ص۱۵۴، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
[۱۵] محسن لبانی، «(خاطرات) محسن لبانی»، ج۱، ص۱۸۴، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
[۱۶] غلامرضا کرباسچی، «زمینه های انقلاب اسلامی به روایت خاطره»، ج۱، ص۵۱، یاد، سال ۳، ش ۹ (زمستان ۱۳۶۶).


←← اصلاحات ارضی بعد از درگذشت آیت الله بروجردی


بعد از درگذشت آیت الله بروجردی شاه اجرای این برنامه را آغاز کرد.
لایحه اصلاحات ارضی در دی ۱۳۴۰ در کابینه علی امینی و درپی انحلال مجلسین به تصویب رسید، هرچند در اجرا با موانع و مخالفتهایی، از جهات متعدد، روبرو شد.
لغو اجباری لایحه انجمنهای ایالتی و ولایتی و عدم توفیق در اجرای اصلاحات ارضی و بروز مخالفتهای مختلف با آن، موجب شد که شاه این بار در تحقق اصلاحات موردنظر خود، که آن را با عنوان «انقلاب سفید» (مشتمل بر شش اصل) اعلام کرد، به استناد اصل ۲۷ قانون اساسی و اصل ۲۶ متمم آن خواستار برگزاری همه پرسی برای اجرای این اصول شود.

←← اصول ششگانه انقلاب سفید


اصول ششگانه انقلاب سفید عبارت بود از:
۱) الغای رژیم ارباب و رعیتی با تصویب اصلاحات ارضی ایران براساس لایحه اصلاحی قانون اصلاحات ارضی مصوب ۱۹ دی ۱۳۴۰ و ملحقات آن.
۲) تصویب لایحه قانون ملی کردن جنگلها در سراسر کشور.
۳) تصویب لایحه قانون فروش سهام کارخانجات دولتی به عنوان پشتوانه اصلاحات ارضی.
۴) تصویب لایحه قانون سهیم کردن کارگران در منافع کارگاههای تولیدی و صنعتی.
۵) لایحه اصلاحی قانون انتخابات.
۶) لایحه ایجاد سپاه دانش به منظور تسهیل اجرای قانون تعلیمات عمومی و اجباری
[۱۷] محمدرضا پهلوی ، مجموعه تألیفات ، نطقها، پیامها، مصاحبه ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، ج ۴، ص ۳۰۴۶ـ ۳۰۵۸، تهران ۱۳۴۷ .


←← هدف نظام از برگزاری همه پرسی


گویا هدف نظام از برگزاری همه پرسی این بود که ضمن کسب تأیید مردم، هرگونه مخالفت را ناموجه نشان دهد.
اعلام اصول ششگانه انقلاب سفید و تصمیم به برگزاری همه پرسی برای تأیید آن، حساسیت قشرهای مختلف، بویژه مراجع و علما، را برانگیخت.

←← موضع امام خمینی در برابر اصلاحات ارضی


امام خمینی، در اعلامیه‌ها و نامه های متعدّد، نگرانی خود را از این امر ــ که از آن به «انقلاب سیاه» تعبیر کرد ــ اظهار داشت و تأکید کرد که دشمنان اسلام می‌خواهند از راهی دیگر اغراض لایحه لغو شده انجمنهای ایالتی و ولایتی را اجرا کنند و آن را مقدمه ای «برای از بین بردن مواد مربوط به مذهب» در قانون اساسی خواند که چون دولت متوجه شده که نمی‌شود با قوای مردم مقاومت کرد به «رفراندم اجباری» روی آورده است.
از نظر امام خمینی و دیگران، در وضع رقّت بار کشور از نظر کشاورزی و غیره، دولت به طرح تعبیرات فریبنده، «امثال دخالت زنان در انتخابات» پرداخته و «گمان کرده به اسم آزادی بانوان می‌تواند ملت مسلمان را اغفال کند تا مقاصد شوم اسرائیل را اجرا کند».
مجموعه اطلاعیه‌ها و تلگرافها و بیانیه‌ها حاکی از نگرانی جدّی علما از مواجهه دستگاه جبّار با اسلام و قرآن
[۲۲] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۸۰، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
و «هدم احکام ضروریه اسلام» و همپیمانی با اسرائیل در مقابل دُوَل اسلامی و متعاقب آن فاصله افکندن بین ملت مسلمان ایران و سایر ملتهای مسلمان و نیز سیطره اجانب بر مقدرات و اقتصاد کشور است
[۲۵] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
[۲۶] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۶۹، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
«ما باید به نفع یهود و امریکا هتک شویم، به زندان رویم»، «الان تمام اقتصاد مملکت در دست اسرائیل است».

←← اقدامات علما برای مقابله با همه پرسی


در این شرایط، مراجع و علمای قم طی رایزنیهایی از آیت الله حاج آقا روح الله کمالوند ــ که از علمای متنفذ خرم آباد بود ــ خواستند تا برای اعلام مخالفت با همه پرسی، با شاه دیدار و وی را از عواقب آن آگاه کند.
شاه به پیشنهاد مراجع اعتنایی نکرد و حتی از مواجهه علما با سیاستهای رژیم گله کرد؛ لذا علما طی جلسه دیگری تصمیم گرفتند که با صدور اعلامیه‌هایی مردم را از شرکت در همه پرسی منع کنند.
در این اعلامیه‌ها ضمن ردّ مقبولیت مراجعه به آرای عمومی در احکام شرعی و تأکید بر مضر بودن این همه پرسی برای استقلال و مصالح مملکت، آن را مقدمه ای برای از بین بردن مواد مربوط به مذهب در قانون اساسی خواندند.
[۲۹] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۵۷ ـ۷۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۳۰] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۳۱ـ۳۲، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.


←← بیانیه گروهی از روشنفکران و تشکلهای سیاسی ملی


گروهی از روشنفکران و تشکلهای سیاسیِ ملی نیز، در همراهی با علما و مردم، بیانیه‌هایی در مخالفت با اصول ششگانه منتشر کردند و اصلاحات مذکور را ترفندی از سوی شاه برای تحکیم موقعیت خود در خارج از کشور به عنوان مصلح کبیر قلمداد کردند.
بعلاوه، این اصول را سیاستی برای فروپاشی قدرت ملاّ کین بزرگ در داخل کشور دانستند تا کانونهای مخالفت با حکومت ایجاد نشود، و هدف این اصلاحات را دل مشغولی رعایا به مالکیت زمین و پیشگیری از هرگونه طغیان ارزیابی کردند.
[۳۱] مهدی بازرگان، مدافعات در دادگاه غیرصالح تجدیدنظر نظامی، ج۱، ص۲۸۱ـ ۲۹۴، تهران ۱۳۵۰ ش.


←← تعطیلی بازارها و تظاهرات تهران در پی این اعلامیه‌ها


با صدور این اعلامیه ها، بازارها تعطیل شد و اعتصاب و تظاهرات تهران را فراگرفت.
مردم از آغاز بهمن ۱۳۴۱ تا روز همه پرسی (ششم بهمن) به شکل وسیعی در تظاهرات شرکت کرده در تجمعات برخی از مساجد حضور یافتند و در مخالفت با نظام حاکم و همه پرسی شعار دادند. در درگیری نیروهای امنیتی با مردم، تعدادی مجروح شدند.
در چهارم بهمن در هجوم این نیروها به دانشگاه تهران، دانشجویان مورد ضرب و شتم قرار گرفتند.
[۳۲] حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۲۴۴ـ ۲۴۵، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.


←← اهانت به آیت الله سیداحمد خوانساری


اوج خشونت نیروهای دولتی زمانی بود که آیت الله سیداحمد خوانساری، از مراجع طراز اول تهران، را در مسیر پیوستن به تجمع چند هزار نفری بازاریان و مردم مورد اهانت قرار دادند و پس از آن نیز به دستگیری روحانیان پرداختند.
[۳۳] غلامرضا کرباسچی، «انقلاب اسلامی ایران به روایت خاطره»، ج۱، ص۴۷ـ ۴۸، قسمت ۲، یاد، سال ۴، ش ۱۴ (بهار ۱۳۶۸ الف).

قاطبه علما و مراجع با صدور اعلامیه‌هایی هتک حرمت به آیت الله خوانساری را محکوم کردند.
در این مدت رسانه های تبلیغی نظام حاکم سعی داشتند عوامل مرتجع بخصوص زمینداران را محرک مخالفان نشان دهند.

←← دستگیر تعدادی از روحانیان و مبارزان سیاسی


همچنین، پیش از همه پرسی تعدادی از روحانیان و مبارزان سیاسی، از جمله آیت الله سیدمحمود طالقانی و مهندس مهدی بازرگان، که با صدور اعلامیه ای در مخالفت با همه پرسی به سیاستهای شاه تاخته بودند، دستگیر شدند.
[۳۴] مهدی بازرگان، خاطرات بازرگان: شصت سال خدمت و مقاومت، ج۱، ص۳۸۸ـ۳۹۰، گفتگو با غلامرضا نجاتی، ج ۱، تهران ۱۳۷۵ ش.


←← ادعای شاه به همراهی روحانیت با برنامه‌های اصلاحی


در پی این وقایع، شاه با ادعای همراهی روحانیت با برنامه های اصلاحی خویش در چهارم بهمن عازم قم شد.
در قم نیز، مانند تهران، در این روز بارها تظاهرات و درگیریهای پراکنده با نیروهای امنیتی روی داد و در واکنش به سفر شاه، مردم قم به توصیه علما از حضور در خیابانها و استقبال از شاه خودداری کردند.
[۳۶] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۲، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.

شاه نیز طی سخنانی در مراسم اعطای اسناد مالکیت اراضی در قم، ضمن حمله شدید به روحانیان، مخالفان برنامه های اصلاحی خود را ارتجاع سیاه خواند.
[۳۷] محمدرضا پهلوی، مجموعه تألیفات، ج۴، ص۳۰۸۱ـ ۳۰۹۰، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، تهران ۱۳۴۷.


←← برگزاری همه پرسی در در ششم بهمن


با این‌همه، همه پرسی که اولین بار زنان نیز در آن شرکت داشتند
[۳۸] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۴، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
در ششم بهمن برگزار شد.
حاصل همه پرسی، بنابه گزارش رسمی حکومت، پنج و نیم میلیون رأی موافق (۱۷۹ر۲۷۱ رأی بانوان) و ۱۱۵، ۴ رأی مخالف به اصول ششگانه بود.
بعد از همه پرسی نیز دولت امریکا این موفقیت را به شاه تبریک گفت
[۳۹] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۴، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
هر چند قراین و شواهد از «بی اعتنایی مردم به رفراندم» با توجه به مخالفتِ یکپارچه علما با آن، حکایت می‌کرد.
[۴۱] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۷۰ـ۷۱، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
[۴۲] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۹۲، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.


←← آگاه سازی مردم به دست روحانیون در ماه رمضان


دو روز پس از برگزاری همه پرسی، ماه رمضان ۱۳۸۲ آغاز شد. این همزمانی فرصت مناسبی در اختیار روحانیان گذاشت تا با عزیمت به نقاط مختلف کشور و ایراد سخنرانی، مردم را از وقایع آگاه سازند.
اسدالله علم برای مقابله با این فرصت تبلیغی قبلاً، در ۶ بهمن، در بخشنامه ای به استانداران و فرمانداران دستور داده بود به وعاظ تذکر دهند که فقط به امور دینی بپردازند.
[۴۳] قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۴۸۷، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.

همچنین، به مراکز ساواک اعلام کرده بود که کلیه وعاظ و اهل منبر به شهربانی احضار و تذکرات لازم به آن‌ها داده شود.
[۴۴] قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۴۸۶، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
[۴۵] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۵۲، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.


←← تحریم جشنهای نوروزی در آن سال


با وجود این، فعالیتهای روحانیان در این ماه ادامه یافت و به تداوم نهضت انجامید.
چون روز دوم فروردین ۱۳۴۲ با سالروز شهادت امام صادق علیه‌السلام (بیست و پنجم شوال) مقارن بود، به پیشنهاد امام خمینی
[۴۶] حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۳۱۴، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
و با همراهی مراجع تقلید، با توجه به «مصیبتهای مهمی (که) بر عالم اسلام و مسلمین وارد» و «شریعت مقدسه خاتم انبیاء (ص) و طریقة حقة جعفریة اثناعشریّه ملعبه دست مهاجمین به دین» شده بود و «جمعی از علما و رجال متدین و استادان و دانشجویان در زندان» به سر می‌بردند و «ابتلا و فقر و گرسنگی ملت را تهدید» می کرد، عید آن سال عزا اعلام شد و برگزاری جشنهای نوروزی تحریم گردید
[۴۷] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۷۲، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۴۸] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۳۷، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۴۹] قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۵۴۳ ـ ۵۴۵، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.


← واقعه حمله به مدرسه فیضیه قم


از سوی دیگر، به مناسبت شهادت امام صادق علیه‌السلام سخنرانیهای متعددی در مساجد برپا شد و از جمله واقعه مدرسه فیضیه قم رخ داد.
مراسم سوگواری امام صادق علیه‌السلام هرسال از سوی آیت الله سیدمحمدرضا گلپایگانی، از مراجع تقلید وقت، در عصر روز بیست و پنجم شوال در مدرسه فیضیه برگزار می‌شد. آن سال نیز همین دعوت اعلام شده و جمع زیادی در مراسم شرکت کرده بودند.
عوامل ساواک که با طراحی قبلی در این مراسم حضور یافته بودند، از فرصتهایی برای برهم زدن مجلس و ایجاد آشوب و بلوا و فراهم آوردن زمینه مداخله نیروهای نظامی و امنیتی بهره گرفتند و در حالی که یکی از وعاظ معروف قم مشغول سخنرانی بود، نیروهای امنیتی به جمع عزاداران حمله بردند و با سرکوب شدید آنان مراسم عزا را بر هم زدند.
در این واقعه مأموران امنیتی بویژه به ضرب و شتم طلاب پرداختند که یکی از آنها، به نام سیدیونس رودباری، به شهادت رسید.
همچنین، حجره های طلاب را غارت کردند
[۵۱] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۵۹.
[۵۲] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۶۲.

[۵۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۶۳.
[۵۴] جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۵۵۵ ـ ۵۵۸، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.

نظیر چنین واقعه ای در مدرسه طالبیه تبریز نیز رخ داد و درگیری میان مأموران امنیتی و طلاب به مصدوم شدن و دستگیری تعدادی از طلاب انجامید.

←← حمله به مدرسه فیضیه قم زمینه برای قیام


درپی این وقایع، که به جریحه دار شدن عواطف دینی و ملی انجامید، مراجع تقلید و علما و دانشگاهیان و بعضی از گروههای سیاسی با صدور اعلامیه‌هایی اقدامات شاه و دولت را محکوم کردند.
با پخش اخبار این وقایع در سراسر کشور و شکست رسانه های رسمی نظام حاکم در تحریف واقعه و مطرح ساختن آن به عنوان درگیری میان عده ای از طلاب و دهقانان شاهدوست، افکار عمومی بشدت متأثر و ملتهب و بتدریج زمینه برای قیام آماده شد.
نکته مهم در این مرحله، تغییر لحن اعلامیه های مراجع بود که بشدت و این بار‌ به‌طور مستقیم شاه، نظام حاکم و اسرائیل و عمّال آن را نشانه گرفته بود.
[۵۵] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۰۸ـ۱۱۷، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.


←← اعلامیه شدیداللحن امام خمینی


در این میان، اعلامیه امام خمینی از همه شدیداللحن تر بود و ایشان با افشای این واقعیت که «عده ای با شعار جاویدشاه به مرکز امام صادق و به اولاد جسمانی و روحانی آن بزرگوار حمله ناگهانی کردند» و با تعبیراتی چون «شاه دوستی یعنی غارتگری» «تجاوز به احکام اسلام» و «کوبیدن روحانیت» خطاب به رژیم شاه تصریح کرد که «من اکنون قلب خود را برای سرنیزه های مأموران شما حاضر کرده ام».
[۵۶] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۷۳ـ ۷۵، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.

صراحت بیان این اعلامیه‌ها بازتاب وسیعی در افکار عمومی یافت و نقشه سران نظام حاکم، یعنی حمله به مدرسه فیضیه و ارعاب روحانیان، را با شکست مواجه ساخت.

←← همدردی آیت الله سیدمحسن حکیم به مراجع و علما


آیت الله سیدمحسن حکیم، مرجع بزرگ تقلید در آن زمان، نیز در تلگرافی از عراق به ۳۲ تن از مراجع و علمای ایران ضمن اعلام همدردی با ایشان خواستار مهاجرت آنان به عتبات عالیات در اعتراض به عملکرد نظام حاکم شد که البته در پاسخ به این دعوت، بر لزوم حضور علما در ایران و تداوم بخشیدن به مبارزه با شاه تأکید گردید.
[۵۷] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۸۴، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۵۸] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۸۹ ـ۹۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.


←← تشدید حملات شاه علیه روحانیت


بعد از این حوادث، شاه در سخنرانیهای متعددی حملات خود را علیه روحانیت تشدید و رسماً اعلام کرد که برای پیشبرد اقدامات اصلاحی خویش باکی از خونریزی ندارد.
[۵۹] محمدرضا پهلوی ، مجموعه تألیفات ، نطقها، پیامها، مصاحبه ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران ، ج ۴، ص ۳۲۰۰ـ۳۲۰۴، تهران ۱۳۴۷
از سوی دیگر، با فرارسیدن محرم ۱۳۸۳ (۳ خرداد ۱۳۴۲) مبارزه شدت گرفت.

←← اعلامیه امام خطاب به وعاظ و مبلغان دینی


امام خمینی با صدور اعلامیه ای خطاب به وعاظ و مبلغان دینی خواستار استفاده از این ایام در جهت مبارزه با نظام حاکم و یادآوری «مصیبتهای وارده بر اسلام و مراکز فقه و دیانت و انصار شریعت» شد و تأکید کرد که خطر ضدیت حکومت شاه با اسلام «کمتر از خطر بنی امیه نیست» و ضمن هشدار نسبت به همکاری حکومت با اسرائیل و این‌که دستگاه جبّار به اسم آزادی بانوان قصد اغفال ملت را دارد و می‌خواهد «مقاصد شوم اسرائیل را اجرا کند» و نیز با اشاره به نفوذ ایادی فرقه ضالّه در دستگاههای دولتی از وعاظ خواست تا خطر اسرائیل را به مردم تذکر دهند و گوشزد کرد که «سکوت در این ایام تأیید دستگاه جبار و کمک به دشمنان اسلام است».
مراجع تقلید و سایر علما نیز این رویارویی با حکومت را تأیید کردند و بدین ترتیب، در محرم آن سال، کمتر شهری بود که پیام امام خمینی و علما را دریافت نکرده اشد.
[۶۱] اکبر هاشمی رفسنجانی، هاشمی رفسنجانی: دوران مبارزه، ج۱، ص۲۸، چاپ محسن هاشمی، تهران ۱۳۷۶ش.

در واقع، با توجه به حضور مردم در مجالس عزاداری و سخنرانی و نوحه خوانی ــ علی رغم این‌که مسئولان امنیتی از وعاظ تعهد گرفته بودند که بر ضد اسرائیل و شاه و در مخاطره قرار گرفتن اسلام سخنی نگویند ــ مراسم عزاداری در بیش‌تر شهرها و قراء و قصبات، از جمله در تهران و قم و تبریز رنگ سیاسی به خود گرفت و مطالب سخنرانیها و نوحه‌ها جنبه انتقادی از حکومت و افشاگری یافت و به تعبیر یکی از گزارشهای ساواک «مراسم عزاداری تبدیل به مجالس حمله به دولت و حمله به رژیم سلطنتی» شد
[۶۲] محمدتقی فلسفی، خاطرات و مبارزات حجة الاسلام فلسفی، ج۱، ص۲۵۶ـ ۲۶۵، تهران ۱۳۷۶ش.
[۶۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۲، ص ۳۲.

این نکته نیز درخور تأمل است که در این مرحله از مبارزه، به رغم تبلیغات دستگاههای دولتی، مراجع و علما غالباً اقداماتی چون اصلاحات ارضی را پیش نمی‌کشیدند و برای احتراز از هرگونه بهره برداری منفی حکومت، به مسائل اساسی چون سلطه بیگانگان و پیوند با اسرائیل و اسلام زدایی می‌پرداختند.

←← تظاهرات عظیم روز عاشورا در تهران و قم


تظاهرات عظیم روز عاشورا در تهران و قم که با سازماندهی هیئتهای مؤتلفه اسلامی برگزار شد، بخصوص با همراهی هیئتهای بزرگ تهران، نظیر هیئت طیب حاج رضایی، اوج اعتراضات مردم را نشان داد
[۶۴] مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۷۵ـ۱۷۶، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
[۶۵] عباس زری باف، «(خاطرات) سیدعباس زری باف»، ج۱، ص۸۴ـ۸۵، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار، چاپ علی باقری، تهران ۱۳۷۵ ش.
[۶۶] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۲، ص ۳۲.
[۶۷] حزب ملل اسلامی، ص ۵، اسنادی از جمعیتهای مؤتلفه اسلامی، جاما، حزب ملل اسلامی، تهران: نشر نصر، ۱۳۵۳ش.

این تظاهرات از لحاظ کثرت و تنوع شرکت کنندگان، از روحانیان و دانشگاهیان و کارگران، اهمیت کم نظیری داشت.
اجتماع کنندگان این روز را در مقابل مسجد حاج ابوالفتح واقع در خیابان ری، بین ۷۰ تا ۱۲۰ هزار تن و طبق گزارشهای دیگر بین ۳۰ تا ۵۰ هزار تن برآورد کرده اند.
[۶۸] مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۸۰، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
[۶۹] حسین صالحی، «(خاطرات) حسین صالحی»، ج۱، ص۱۲۰، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
[۷۰] جواد مقصودی، «(خاطرات) جواد مقصودی»، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.

اجتماع کنندگان از مقابل مسجد جامع ابوالفتح به سمت سرچشمه و میدان بهارستان و مخبرالدوله حرکت کردند و از آن‌جا به سمت دانشگاه تهران رفتند.
در مقابل دانشگاه، دو تن سخنرانی کردند و سپس جمعیت تا حوالی کاخ مرمر به راهپیمایی و شعار ادامه داد.
[۷۱] مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۸۰ـ۱۸۱، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.

عصر عاشورا نیز دانشجویان وابسته به نهضت آزادی ایران و برخی از احزاب ملی، پس از اجتماع در مسجد هدایت واقع در خیابان استانبول (نام کنونی آن: جمهوری اسلامی)، در حالی که شعارهایی برضد حکومت دیکتاتوری و به حمایت از امام خمینی سر می‌دادند، راهپیمایی کردند.
[۷۲] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۴۹.


←← سخنرانی امام خمینی در مدرسه فیضیه قم


مهمترین حادثه این ایام سخنرانی امام خمینی در مدرسه فیضیه قم و پخش خبر آن در کشور بود.
امام خمینی در این سخنرانی بشدت و بصراحت به شاه و اسرائیل حمله کرد و اظهار داشت که دستگاه سفاک ایران با اساس (اسلام) مخالف است و اسرائیل نمی‌خواهد در این مملکت احکام اسلام جاری باشد.
او ضمن نصیحت به شاه، وی را به عبرت گرفتن از سرانجام پدرش فراخواند.

←← دستگیر امام خمینی و و تعدادی از علما و وعاظ


به دنبال این سخنرانی، امام خمینی در سحرگاه ۱۵ خرداد در منزل خود در قم دستگیر و به تهران منتقل شد.
همزمان با دستگیری امام، آیات عظام حاج آقا حسن قمی در مشهد، حاج شیخ بهاءالدین محلاتی در شیراز و تعدادی از علما و وعاظ در تهران و برخی از شهرها دستگیر شدند.
با انتشار وسیع و سریع این خبر بلافاصله بازار تهران تعطیل شد
[۷۴] رضا نیری، «(خاطرات) سیدرضا نیری»، ج۱، ص۲۳۸، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
و مردم همان روز در قم و تهران و دیگر شهرها به خیابانها ریختند و قیام پانزده خرداد شکل گرفت.
دانشجویان تهران با تعطیل کردن کلاسها به تظاهرات پرداختند، مردم نیز بتدریج در میدانهای اصلی و اطراف بازار و خیابانهای نزدیک به میدان ارک تجمع کردند و با شعار «یا مرگ یا خمینی» به تظاهرات پرداختند.
این قیام خودجوش که برخاسته از احساس وظیفه دینی و شور ایمانی بود و هیچ تشکیلاتی آن را سازماندهی نکرده بود
[۷۵] در مکتب جمعه: مجموعه خطبه های نماز جمعه تهران، تهران: وزارت ارشاد اسلامی، ج۲، ص۱۷۶، ۱۳۶۴ ش.
تا بعدازظهر ادامه یافت.
مردم قصد تصرف اداره رادیو و کاخهای مرمر و گلستان را داشتند، اما نیروهای نظامی و امنیتی بشدت آن‌ها را سرکوب و تعداد زیادی را شهید و مجروح کردند.
درباره تعداد شهدای این قیام نظر واحدی وجود ندارد؛
[۷۶] یادنامه: زندگینامه شهدای انقلاب اسلامی تهران از ۱۵ خرداد ۴۲ تا پایان سال ۵۷، ج ۱، تهران: بنیاد شهید انقلاب اسلامی، ۱۳۷۳ ش.

در اسناد ساواک تعداد شهدا صدها تن ثبت شده است
[۷۷] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۹۲.
[۷۸] یادنامه : زندگینامه شهدای انقلاب اسلامی تهران از ۱۵ خرداد ۴۲ تا پایان سال ۵۷ ، ج ۱، تهران : بنیاد شهید انقلاب اسلامی ج۱، ص ۲۷ـ۶۴، ۱۳۷۳ ش

پیکرهای شهدای تهران را پس از جمع آوری به شکل دسته جمعی در گورستان مسگرآباد تهران دفن کردند.
تظاهرات به صورت پراکنده تا ۱۸ خرداد ادامه داشت ولی بتدریج نیروهای امنیتی قیام را سرکوب کردند
[۷۹] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۲۶.
[۸۰] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۳۱، ۳۹.
[۸۱] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۹۲.
[۸۲] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص۱۰۱.


←← شهادت تعداد زیادی از مردم ورامین


علاوه بر تهران، در روز ۱۵ خرداد عده ای از دهقانان اطراف ورامین (بویژه امامزاده جعفر) و عده ای از اهالی کَن نیز با شنیدن خبر دستگیری امام خمینی، کفن پوش و با شعار «یا مرگ یا خمینی» به سمت تهران حرکت کردند که در طول راه بر اثر تیراندازی نیروهای نظامی تعداد زیادی از آنان شهید شدند
[۸۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد.
[۸۴] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۵۰.
[۸۵] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۸۴.
[۸۶] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک: قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۱۲۷.
[۸۷] مرکز اسناد انقلاب اسلامی.آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد.
(در این گزارش، شمار کفن پوشان ورامینی چهار هزار تن نوشته شده است).

←← اتفاقات قم در پی انتشار این خبر


در قم نیز مردم ــ که زودتر از شهرهای دیگر از خبر اطلاع یافتند ــ بلافاصله به طرف منزل امام خمینی و از آن‌جا به همراه فرزند ارشد ایشان، مرحوم حاج آقا مصطفی، به طرف حرم حضرت معصومه حرکت کردند.
حاج آقا مصطفی در سخنرانی کوتاهی شرح حادثه را برای مردم بازگو کرد، مردم نیز با شعار «یا مرگ یا خمینی» فریاد اعتراض سردادند و ضمن درگیری با نیروهای نظامی و انتظامی، کلانتری منطقه سه قم را محاصره کردند
[۸۸] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۲۰۲، ص ۱۲۷.

گفته می‌شود رژیم شاه که در سرکوب قیام ناتوان بود، با فرستادن هواپیمای بمب افکن به قم قصد داشت در صورت لزوم شهر را بمباران کند.
[۸۹] حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۴۷۸، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.


←← حکومت نظامی در تهران و شیراز


هیئت دولت، به ریاست عَلَم، در آن روز تشکیل جلسه داد و به اتفاق آرا در تهران و شیراز برای شش هفته مقررات حکومت نظامی برقرار کرد
مذاکرات جلسه مزبور نیز حکایت از نگرانی جدی وزرا و ارکان دولت دارد؛ آنها در حالی که مایل بودند این قیام را به کشورهای خارجی (مانند مصر و عراق) و کمکهای نقدی آنان نسبت دهند، گستردگی و خطیر بودن قیام، حتی در مقایسه با قیام سی ام تیر، و تجلی پیوند مردم با علما را در این شورش عمومی پذیرفتند
[۹۰] ایران . هیأت دولت ، متن کامل مذاکرات هیأت دولت طاغوت در پانزده خرداد ۱۳۴۲ ، ص ۲۲ـ ۴۵، تهران.

نخست وزیر نیز در نطق رادیویی خود رسماً بر وجود یک «توطئه سیاسی» که «هدفش واژگون کردن رژیم بوده» تأکید کرد.
[۹۱] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۶۲ـ۶۴.

وی همچنین با اعلام سلطه کامل دولت بر امور اظهار کرد که «دولت مصمم است با کلیه قوا آخرین تلاش مذبوحانه مرتجعین را درهم کوبد».
شاه نیز چند روز بعد در مصاحبه با خبرنگار دیلی تلگراف عده ای از مالکان بزرگ و یکی از کشورهای منطقه را عاملان واقعه قلمداد و بر ادامه «اصلاحات اجتماعی» تأکید کرد.

←← صدور اعلامیه از طرف مراجع قم و مشهد و نجف


در پی این وقایع، مراجع و علما، بخصوص مراجع قم و مشهد و نیز نجف، با صدور اعلامیه‌هایی تند و مبارزه طلبانه این اقدامات را محکوم کردند.
این اعلامیه‌ها که از سوی آیات عظام سیدمحسن حکیم، سیدمحمدهادی میلانی، سیدمحمدرضا گلپایگانی، سیدابوالقاسم خویی، سیدشهاب الدین مرعشی، سیدکاظم شریعتمداری و برخی دیگر صادر شد، بر استقامت تا آخرین لحظه تأکید و بر «تأیید تمام علمای شیعه و ملت مسلمان ایران و جهان» نسبت به «اعتراضات شرعی و قانونی معظم له
[۹۲] رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
به دولت» تصریح شد.
آنان خواستار آزادی سریع امام خمینی شدند: «خون ما رنگین تر از خون برادر عزیزمان حضرت آیت الله العظمی خمینی نیست، مادامی که ایشان را صحیح و سالم به دست ما ندهند دست از اقدام برنمی داریم».
همچنین، با اشاره به این که «دولت فعلی ایران برای پیشرفت مقاصد شوم خوداز هرگونه تعدی و ظلم مضایقه ندارد» اعلان کردند که «بر هر فردی از افراد مسلمان در هر لباس و هر مقامی که باشند واجب است که از همکاری با این دولت خائن خودداری نمایند».
[۹۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۱۹ـ ۱۲۸، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
[۹۴] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۶۸ـ۷۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.


←← تظاهرات در مشهد و شیراز و تبریز


تظاهرات و اعتراضات در شهرهای دیگر، از جمله مشهد و شیراز و تبریز، نیز به وقوع پیوست. همچنین، بیش از پنجاه تن از مراجع و علمای طراز اول شهرهای مختلف کشور در اعتراض به دستگیری امام خمینی و به منظور رایزنیهای لازم برای آزادی و پیشگیری از اعدام ایشان و دو مرجع تقلید دیگر، آیت الله قمی و آیت الله محلاتی، به تهران مهاجرت کردند.
مهاجران همراه با روحانیان و علما و تجار تهران آیت الله کمالوند را به نمایندگی نزد شاه فرستادند، اما شاه ضمن گلایه از مواجهه علما با نظام حاکم گفت «ما خمینی را نمی‌کشیم تا امامزاده درست شود».
[۹۵] حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۵۵۶، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.

علمای مهاجر همچنین با صدور اعلامیه با استناد به اصل دوم متمم قانون اساسی مبنی بر مصونیت قضایی مراجع و مجتهدان طراز اول کشور، بر موقعیت برتر علمی و مرجعیت امام خمینی تأکید کردند و با توقف نسبتاً طولانی در پایتخت، پس از اطمینان از رفع خطر اعدام، به شهرهای خود بازگشتند.
امام خمینی و دو مرجع دستگیرشده دیگر، پس از مدتی نزدیک دو ماه، به منزلی در قیطریه تهران انتقال یافتند.

← بازتابهای قیام پانزده خرداد


قیام پانزده خرداد بازتابهای متفاوتی به جای گذاشت.
گذشته از واکنش هیئت دولت که به طرق مختلف سعی در مخدوش جلوه دادن واقعه داشتند، حزب توده ایران با آن‌که اصلاحات را سیاست امریکاییها برای تشکیل پایگاهی در مقابل شوروی و ایجاد دریچه اطمینان جهت جلوگیری از شورشهای دهقانی تلقی می‌کرد
[۹۶] نورالدین کیانوری، خاطرات نورالدّین کیانوری، ج۱، ص۴۰۵ـ۴۰۶، تهران ۱۳۷۲ش.
نه تنها در تکوین قیام هیچگونه همسویی با روحانیان و مردم نداشت، بلکه آن را حرکتی مرتجعانه در طرفداری از مالکان بزرگ قلمداد کرد.
[۹۷] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۷۹.
[۹۸] احسان طبری، کژراهه: خاطراتی از تاریخ حزب توده، ج۱، ص۲۱، تهران ۱۳۶۷ ش.

روشنفکران نیز غالباً از هرنوع همکاری خودداری کردند و حتی برخی از آنان، به تعبیر آل احمد،
[۹۹] جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، ج۱، ص۲۷۷ـ ۲۷۸، تهران ۱۳۷۴ش.
روحانیت را «نماینده ارتجاع» خواندند و گمان کردند حضرات به قصد بازگرداندن مالکیت یا حجاب زنان (!) به اعتراض برخاسته اند».
این در حالی است که خود او معتقد است که حرکت روحانیت گامی «به سوی عدالت و استقرار حقوق اجتماعی» بوده است.
[۱۰۰] جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، ج۱، ص۲۹۱، تهران ۱۳۷۴ش.

مورخان و تحلیل گران مسایل ایران نیز محور اصلی مبارزه امام خمینی را مخالفت با اساس سیاستهای شاه می‌دانند.
[۱۰۱] یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر، ج۱، ص۵۲۳، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی، تهران ۱۳۷۷ش.
[۱۰۲] نیکی کدی، ریشه های انقلاب ایران، ج۱، ص۲۳۷، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران ۱۳۶۹ش.


بازتاب قیام پانزده خرداد در کشورهای همجوار

[ویرایش]

قیام پانزده خرداد در کشورهای همجوار نیز بازتاب وسیعی داشت.
شیعیان پاکستان به حمایت از امام خمینی تظاهرات کردند و با مقابله پلیس پاکستان مواجه شدند
[۱۰۳] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۳۲۰.
شیخ محمود شلتوت، رئیس دانشگاه الازهر مصر، اقدام مستبدانه دولت ایران را علیه رهبران مذهبی تقبیح کرد.
[۱۰۴] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۲۰۱.
جراید غربی نیز با درج گزارشهایی به ریشه یابی واقعه پرداختند، از جمله روزنامه لوموند پاریس در ارزیابی خود، علت قیام را بی عدالتی و بحران اقتصادی و فساد در دستگاه حکومتی ذکر کرد و یادآور شد که از نظر مردم اصلاحات شاه تحت تأثیر امریکاییها بوده است .
[۱۰۵] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۲۲۴ـ۲۲۶.

ولی روزنامه ایزوستیا ارگان رسمی دولت شوروی در حمایت از اصلاحات شاه به روحانیان تاخته آنان را مرتجع خواند.
دفاع مطبوعات شوروی از برنامه های اصلاحی شاه مسرت خاطر وی را فراهم ساخت.
روزنامه اورشلیم پُست در واکنش به حوادث ایران اظهار امیدواری کرد که این جریان در روابط ایران با اسرائیل اثر سوئی نخواهد داشت و «دولت ایران اجازه نخواهد داد که سیاست خارجی او را عوامفریبان دیکته کنند».
[۱۰۶] مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۲۲۶.


← سالگرد قیام پانزده خرداد


از سوی دیگر، امام خمینی که در فروردین ۱۳۴۳ از حصر آزاد شد و به قم بازگشت، در نخستین اعلامیه خود از مصیبت پانزده خرداد یاد کرد و اظهار داشت که «تا ملت عمر دارد غمگین در مصیبت ۱۵ خرداد است» و در سالگرد حادثه نیز همراه با چند تن از مراجع تقلید، پانزده خرداد را روز عزا اعلام کردند.
در سالگرد قیام، همه ساله برای زنده نگه داشتن یاد شهدای ۱۵ خرداد و رویارویی مستقیم امام خمینی با حکومت شاه، مراسم یادبودی به صورت غیررسمی و مخفیانه در قم برگزار می‌شد.
[۱۰۹] به ابراز مخالفت با حکومت پهلوی پرداختند که به هجوم مأموران دولتی و دستگیری ۳۵۰ تن از طلاب منجر شد، حماسه ۱۷ خرداد ۱۳۵۴ مدرسه فیضیه، به کوشش علی شیرخانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ ش.
[۱۱۰] حماسه ۱۷ خرداد ۱۳۵۴ مدرسه فیضیه، به کوشش علی شیرخانی، ج۱، ص۱۱ـ۱۲، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ ش.


← عزای عمومی در پانزده خرداد برای همیشه


پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز بار دیگر امام خمینی به پاس قیام دینی پانزده خرداد و به یاد شهدا و مصیبت دیدگان واقعه، روز پانزده خرداد را عمومی اعلام کرد و اظهار داشت که این روز در عین حالی که مصیبت بود، از آن جهت که به استقلال و آزادی کشور منتهی شد، مبارک است.
[۱۱۲] روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۷، ص۲۹۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.

قیام پانزده خرداد نقطه عطفی در مبارزات ملت ایران در برابر حکومت پهلوی بود که استمرار یاد و خاطره آن به قیام سراسری ۱۳۵۷ ش و پیروزی انقلاب اسلامی انجامید.
درواقع، این قیام بود که «نطفه جمهوری اسلامی را به وجود آورد. و اگر نهضت و قیام پانزدهم خرداد با آن ابعاد در آن روز به وجود نمی‌آمد جنبش (اسلامی مردم ایران) سرنوشت دیگری داشت».
[۱۱۳] در مکتب جمعه: مجموعه خطبه های نماز جمعه تهران، تهران: وزارت ارشاد اسلامی، ج۲، ص۱۷۶، ۱۳۶۴ ش.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی، تهران ۱۳۷۷ش.
(۲) جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، تهران ۱۳۷۴ش.
(۳) اسنادی از جمعیتهای مؤتلفه اسلامی، جاما، حزب ملل اسلامی، تهران: نشر نصر، ۱۳۵۳ش.
(۴) ایران هیأت دولت، متن کامل مذاکرات هیأت دولت طاغوت در پانزده خرداد ۱۳۴۲، تهران.
(۵) مهدی بازرگان، خاطرات بازرگان: شصت سال خدمت و مقاومت، گفتگو با غلامرضا نجاتی، ج ۱، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۶) مهدی بازرگان، مدافعات در دادگاه غیرصالح تجدیدنظر نظامی، تهران ۱۳۵۰ ش.
(۷) حماسه ۱۷ خرداد ۱۳۵۴ مدرسه فیضیه، به کوشش علی شیرخانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ ش.
(۸) روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
(۹) در مکتب جمعه: مجموعه خطبه های نماز جمعه تهران، تهران: وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۶۴ ش.
(۱۰) علی دوّانی، نهضت روحانیون ایران، تهران ۱۳۷۷ ش.
(۱۱) حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
(۱۲) عباس زری باف، «(خاطرات) سیدعباس زری باف»، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار، چاپ علی باقری، تهران ۱۳۷۵ ش.
(۱۳) محمدباقر سلطانی طباطبائی، «مصاحبه با آیة الله سیدمحمدباقر سلطانی طباطبائی»، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
(۱۴) حسین صالحی، «(خاطرات) حسین صالحی»، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
(۱۵) احسان طبری، کژراهه: خاطراتی از تاریخ حزب توده، تهران ۱۳۶۷ ش.
(۱۶) مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
(۱۷) محمدفاضل موحدی لنکرانی، «مصاحبه با آیة الله محمدفاضل لنکرانی»، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
(۱۸) محمدتقی فلسفی، خاطرات و مبارزات حجة الاسلام فلسفی، تهران ۱۳۷۶ش.
(۱۹) قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
(۲۰) نیکی کدی، ریشه های انقلاب ایران، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران ۱۳۶۹ش.
(۲۱) غلامرضا کرباسچی، «انقلاب اسلامی ایران به روایت خاطره»، قسمت ۲، یاد، سال ۴، ش ۱۴ (بهار ۱۳۶۸ الف).
(۲۲) غلامرضا کرباسچی، قسمت ۴، یاد، سال ۵، ش ۱۷ (زمستان ۱۳۶۸ ب).
(۲۳) غلامرضا کرباسچی، «زمینه های انقلاب اسلامی به روایت خاطره»، یاد، سال ۳، ش ۹ (زمستان ۱۳۶۶).
(۲۴) غلامرضا کرباسچی، «موضع احزاب و گروههای سیاسی در مبارزه روحانیت علیه مسئله رفراندم و لوایح شش گانه»، یاد، سال ۴، ش ۱۶ (پاییز ۱۳۶۸ ج).
(۲۵) نورالدین کیانوری، خاطرات نورالدّین کیانوری، تهران ۱۳۷۲ش.
(۲۶) محسن لبانی، «(خاطرات) محسن لبانی»، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
(۲۷) محمدرضا پهلوی، شاه مخلوع ایران، انقلاب سفید، تهران ۱۳۴۵ ش.
(۲۸) محمدرضا پهلوی، مجموعه تألیفات، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، تهران ۱۳۴۷.
(۲۹) مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
(۳۰) مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد».
(۳۱) جواد مقصودی، «(خاطرات) جواد مقصودی»، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
(۳۲) جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
(۳۳) نهضت آزادی ایران، صفحاتی از تاریخ معاصر ایران: اسناد نهضت آزادی ایران، ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴، ج ۱: بیانیه‌ها و تفسیرهای سیاسی، تهران ۱۳۶۱ش.
(۳۴) رضا نیری، «(خاطرات) سیدرضا نیری»، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
(۳۵) اکبر هاشمی رفسنجانی، هاشمی رفسنجانی: دوران مبارزه، چاپ محسن هاشمی، تهران ۱۳۷۶ش.
(۳۶) یادنامه: زندگینامه شهدای انقلاب اسلامی تهران از ۱۵ خرداد ۴۲ تا پایان سال ۵۷، ج ۱، تهران: بنیاد شهید انقلاب اسلامی، ۱۳۷۳ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۱۵، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۲۲، ص۲۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۲۵ـ۵۰، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۴. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۱۷ـ ۳۰، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۵. علی دوّانی، نهضت روحانیون ایران، ج۳، ص۵۳ ـ۵۶، تهران ۱۳۷۷ ش.
۶. نهضت آزادی ایران، صفحاتی از تاریخ معاصر ایران: اسناد نهضت آزادی ایران، ج۱، ص۱۷۴ـ ۱۷۸، ۱۳۴۰ـ۱۳۴۴، ج ۱: بیانیه‌ها و تفسیرهای سیاسی، تهران ۱۳۶۱ش.
۷. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۲۶۱، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۸. محمدرضا پهلوی، مجموعه تألیفات، ج۳، ص۲۹۳۸، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، تهران ۱۳۴۷.
۹. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۹، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۱۰. رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۱۱. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۲۴، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۱۲. محمدرضا پهلوی، شاه مخلوع ایران، ج۱، ص۱۶، انقلاب سفید، تهران ۱۳۴۵ ش.
۱۳. محمدباقر سلطانی طباطبائی، «مصاحبه با آیة الله سیدمحمدباقر سلطانی طباطبائی»، ج۱، ص۵۰ ـ۵۱، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
۱۴. محمدفاضل موحدی لنکرانی، «مصاحبه با آیة الله محمدفاضل لنکرانی»، ج۱، ص۱۵۴، حوزه، سال ۸، ش ۱ و ۲ (فروردین ـ تیر ۱۳۷۰).
۱۵. محسن لبانی، «(خاطرات) محسن لبانی»، ج۱، ص۱۸۴، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
۱۶. غلامرضا کرباسچی، «زمینه های انقلاب اسلامی به روایت خاطره»، ج۱، ص۵۱، یاد، سال ۳، ش ۹ (زمستان ۱۳۶۶).
۱۷. محمدرضا پهلوی ، مجموعه تألیفات ، نطقها، پیامها، مصاحبه ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، ج ۴، ص ۳۰۴۶ـ ۳۰۵۸، تهران ۱۳۴۷ .
۱۸. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۲، ص۲۷۵، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۱۹. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۲۴، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۰. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۳۱، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۱. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۴۹، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۲. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۸۰، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۲۳. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۳۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۴. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۷۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۵. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۲۶. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۶۹، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۲۷. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۲۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۸. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۶۴، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۲۹. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۵۷ ـ۷۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۳۰. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۳۱ـ۳۲، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۳۱. مهدی بازرگان، مدافعات در دادگاه غیرصالح تجدیدنظر نظامی، ج۱، ص۲۸۱ـ ۲۹۴، تهران ۱۳۵۰ ش.
۳۲. حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۲۴۴ـ ۲۴۵، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
۳۳. غلامرضا کرباسچی، «انقلاب اسلامی ایران به روایت خاطره»، ج۱، ص۴۷ـ ۴۸، قسمت ۲، یاد، سال ۴، ش ۱۴ (بهار ۱۳۶۸ الف).
۳۴. مهدی بازرگان، خاطرات بازرگان: شصت سال خدمت و مقاومت، ج۱، ص۳۸۸ـ۳۹۰، گفتگو با غلامرضا نجاتی، ج ۱، تهران ۱۳۷۵ ش.
۳۵. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۶۲، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۳۶. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۲، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۳۷. محمدرضا پهلوی، مجموعه تألیفات، ج۴، ص۳۰۸۱ـ ۳۰۹۰، نطقها، پیامها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، تهران ۱۳۴۷.
۳۸. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۴، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۳۹. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۴۴، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۴۰. رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۴۱. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۷۰ـ۷۱، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۴۲. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۹۲، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۴۳. قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۴۸۷، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
۴۴. قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۴۸۶، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
۴۵. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۳۵۲، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۴۶. حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۳۱۴، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
۴۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۷۲، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۴۸. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۳۷، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۴۹. قیام ۱۵ خرداد به روایت اسناد ساواک، ج ۱: زمینه ها، ج۱، ص۵۴۳ ـ ۵۴۵، تهران: وزارت اطلاعات، مرکز بررسی اسناد تاریخی، ۱۳۷۸ش.
۵۰. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۴۶، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۵۱. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۵۹.
۵۲. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۶۲.
۵۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد»، پرونده ش ۲۰۲، ص ۶۳.
۵۴. جواد منصوری، تاریخ قیام پانزده خرداد به روایت اسناد، ج۱، ص۵۵۵ ـ ۵۵۸، ج ۱، تهران ۱۳۷۷ش.
۵۵. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۰۸ـ۱۱۷، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۵۶. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۷۳ـ ۷۵، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۵۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۸۴، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۵۸. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۸۹ ـ۹۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۵۹. محمدرضا پهلوی ، مجموعه تألیفات ، نطقها، پیامها، مصاحبه ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران ، ج ۴، ص ۳۲۰۰ـ۳۲۰۴، تهران ۱۳۴۷
۶۰. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۵۲، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۶۱. اکبر هاشمی رفسنجانی، هاشمی رفسنجانی: دوران مبارزه، ج۱، ص۲۸، چاپ محسن هاشمی، تهران ۱۳۷۶ش.
۶۲. محمدتقی فلسفی، خاطرات و مبارزات حجة الاسلام فلسفی، ج۱، ص۲۵۶ـ ۲۶۵، تهران ۱۳۷۶ش.
۶۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۲، ص ۳۲.
۶۴. مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۷۵ـ۱۷۶، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
۶۵. عباس زری باف، «(خاطرات) سیدعباس زری باف»، ج۱، ص۸۴ـ۸۵، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار، چاپ علی باقری، تهران ۱۳۷۵ ش.
۶۶. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۲، ص ۳۲.
۶۷. حزب ملل اسلامی، ص ۵، اسنادی از جمعیتهای مؤتلفه اسلامی، جاما، حزب ملل اسلامی، تهران: نشر نصر، ۱۳۵۳ش.
۶۸. مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۸۰، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
۶۹. حسین صالحی، «(خاطرات) حسین صالحی»، ج۱، ص۱۲۰، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
۷۰. جواد مقصودی، «(خاطرات) جواد مقصودی»، ج۱، ص۲۲۲ـ۲۲۳، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
۷۱. مهدی عراقی، ناگفته ها: خاطرات شهید حاج مهدی عراقی، ج۱، ص۱۸۰ـ۱۸۱، به کوشش محمود مقدسی، مسعود دهشور، و حمیدرضا شیرازی، تهران ۱ش.
۷۲. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۴۹.
۷۳. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۵۴، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۷۴. رضا نیری، «(خاطرات) سیدرضا نیری»، ج۱، ص۲۳۸، در خاطرات ۱۵ خرداد، دفتر ۴: بازار.
۷۵. در مکتب جمعه: مجموعه خطبه های نماز جمعه تهران، تهران: وزارت ارشاد اسلامی، ج۲، ص۱۷۶، ۱۳۶۴ ش.
۷۶. یادنامه: زندگینامه شهدای انقلاب اسلامی تهران از ۱۵ خرداد ۴۲ تا پایان سال ۵۷، ج ۱، تهران: بنیاد شهید انقلاب اسلامی، ۱۳۷۳ ش.
۷۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۹۲.
۷۸. یادنامه : زندگینامه شهدای انقلاب اسلامی تهران از ۱۵ خرداد ۴۲ تا پایان سال ۵۷ ، ج ۱، تهران : بنیاد شهید انقلاب اسلامی ج۱، ص ۲۷ـ۶۴، ۱۳۷۳ ش
۷۹. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۲۶.
۸۰. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۳۱، ۳۹.
۸۱. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص ۹۲.
۸۲. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۳، ص۱۰۱.
۸۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد.
۸۴. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۵۰.
۸۵. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۸۴.
۸۶. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک: قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۱۲۷.
۸۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی.آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد.
۸۸. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۲۰۲، ص ۱۲۷.
۸۹. حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۴۷۸، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
۹۰. ایران . هیأت دولت ، متن کامل مذاکرات هیأت دولت طاغوت در پانزده خرداد ۱۳۴۲ ، ص ۲۲ـ ۴۵، تهران.
۹۱. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۶۲ـ۶۴.
۹۲. رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۹۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۱، ص۱۱۹ـ ۱۲۸، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۹۴. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، اسناد انقلاب اسلامی، ج۵، ص۶۸ـ۷۱، تهران، ج ۱، ۱۳۷۴ ش، ج ۵، ۱۳۷۴ش.
۹۵. حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، ج۱، ص۵۵۶، ج ۱، تهران ۱۳۵۸ ش.
۹۶. نورالدین کیانوری، خاطرات نورالدّین کیانوری، ج۱، ص۴۰۵ـ۴۰۶، تهران ۱۳۷۲ش.
۹۷. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۱۷۹.
۹۸. احسان طبری، کژراهه: خاطراتی از تاریخ حزب توده، ج۱، ص۲۱، تهران ۱۳۶۷ ش.
۹۹. جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، ج۱، ص۲۷۷ـ ۲۷۸، تهران ۱۳۷۴ش.
۱۰۰. جلال آل احمد، در خدمت و خیانت روشنفکران، ج۱، ص۲۹۱، تهران ۱۳۷۴ش.
۱۰۱. یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب: درآمدی بر جامعه شناسی سیاسی ایران معاصر، ج۱، ص۵۲۳، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتّاحی ولی لایی، تهران ۱۳۷۷ش.
۱۰۲. نیکی کدی، ریشه های انقلاب ایران، ج۱، ص۲۳۷، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران ۱۳۶۹ش.
۱۰۳. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۳۲۰.
۱۰۴. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۲۰۱.
۱۰۵. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۷، ص ۲۲۴ـ۲۲۶.
۱۰۶. مرکز اسناد انقلاب اسلامی . آرشیو، «پرونده های اسناد ساواک : قیام پانزده خرداد، پرونده ش ۱۱۸، ص ۲۲۶.
۱۰۷. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۶۶، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۱۰۸. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱، ص۱۱۸۱۲۰، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۱۰۹. به ابراز مخالفت با حکومت پهلوی پرداختند که به هجوم مأموران دولتی و دستگیری ۳۵۰ تن از طلاب منجر شد، حماسه ۱۷ خرداد ۱۳۵۴ مدرسه فیضیه، به کوشش علی شیرخانی، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ ش.
۱۱۰. حماسه ۱۷ خرداد ۱۳۵۴ مدرسه فیضیه، به کوشش علی شیرخانی، ج۱، ص۱۱ـ۱۲، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ ش.
۱۱۱. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۱۲، ص۱۵۳، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.    
۱۱۲. روح الله خمینی، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، ج۷، ص۲۹۷، صحیفه نور، تهران ۱۳۷۰ ش.
۱۱۳. در مکتب جمعه: مجموعه خطبه های نماز جمعه تهران، تهران: وزارت ارشاد اسلامی، ج۲، ص۱۷۶، ۱۳۶۴ ش.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «پانزده خرداد»، شماره۲۶۴۸.    






جعبه ابزار