قلم توقیعات

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



توقیع، یکی از خطوط شش‌گانه (اقلام سته) اسلامی‌ می‌باشد.


تعریف

[ویرایش]

از این خط بیش‌تر در نوشتن توقیعات استفاده می‌شده است و از همین رو آن را «قلم توقیعات» نیز گفته‌اند.
[۱] قلقشندی، ج۳، ص۱۰۰.
[۲] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۵ـ۲۶۶.
این خط از خط ثلث گرفته شده و شیوه مشهور آن «توقیع مطلق» است.
[۳] ابن ندیم، ترجمه تجدد، ج۱، ص۱۴.
[۴] نجیب مایل هروی، کتاب آرایی در تمدّن اسلامی، ج۱، ص۶۰۳.
توقیع را خطی مشترک بین ثلث و نَسْخ نیز دانسته‌اند.
[۵] عفیف بهنسی، الخطّ العربی: اصوله، ج۱، ص۵۳.


ریاسی

[ویرایش]

بنابر مشهور یوسف سَجْزی این خط را اشاعه داد و فضل بن سهل ذوالریاستین (متوفی ۲۰۲)، وزیر مأمون، دستور داد نوشته‌های دیوانی را با آن کتابت کنند؛ به همین سبب این خط را «ریاسی» نیز خوانده‌اند.
[۶] قلقشندی، ج۳، ص۱۲.
[۷] قلقشندی، ج۳، ص۱۰۰.
برخی، محمدبن خازن را مُبدع خط توقیع و رِقاع دانسته‌اند
[۸] علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۸.
که ظاهراً همان ابوالفضل احمدبن محمد خازن دینوری خراسانی (متوفی ۵۱۸) است که فضائلی
[۹] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۷.
به او اشاره کرده است‌. برخی نیز ابداع توقیع را، مانند دیگر خطوط شش‌گانه، به ابن مُقْله (متوفی ۳۲۸)، دبیر و خوش‌نویس معروف و وزیر چند تن از خلفای عباسی، نسبت داده‌اند.
[۱۰] احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۱۶.
[۱۱] قطب الدین محمد قصه خوان، رساله خط و نقّاشی، ج۱، ص۱۵۵.


مبدع خط توقیع

[ویرایش]

به نوشته میرعلی هروی (متوفی ۹۵۱)
[۱۲] میرعلی بن میرباقر هروی، مدادالخطوط، ج۱، ص۶ـ۷.
و مجنون رفیقی هروی خوش نویس اواخر سده نهم و نیمه نخست قرن دهم،
[۱۳] مجنون رفیقی هروی، خط و سواد، ج۱، ص۲۵۷.
ابن مقله از خط ثلث، پنج خط دیگر استخراج کرد که یکی از آن‌ها توقیع است‌. به گفته راهجیری
[۱۴] علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۸.
ابن مقله برای این‌که کتابت قرآن با خطوط دیگر فرق داشته باشد، خط توقیع را ابداع کرد، اما بعید است که این مطالب درست باشد، با توجه به اسم این خط و این‌که در اوایل بیش‌تر برای نوشتن توقیعات به کار می‌رفته، احتمالاً ابن مقله توقیع را فقط قانونمند کرده است.
[۱۵] حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۴۳.
[۱۶] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۱۶.


تفاوت‌های توقیع و ثلث

[ویرایش]

توقیع با ثلث تفاوتهایی دارد: در توقیع پُری و فربهی حروف یکسان و یکنواخت و در نتیجه به دور مایلتر است، اما قلم ثلث نیاز به «قَطّ محرّف» (برش مورب قلم) دارد؛ در توقیع حروف گردتر و گودتر است و بر خلاف ثلث می‌توان بعضی حروف را بدون تَرْویس (سَرَک) نوشت؛ «فتح و طَمْس» (باز و بسته بودن) دایره ف، ق، و، م، و حلقه لا (حلقه اتصال لام به الف) در این خط مجاز است، اما هنگام ضرورت آن‌ها را به صورت بسته می‌نویسند؛ در توقیع، شکلها و صورتهایی برای حروف وجود دارد که در ثلث نیست
[۱۷] قلقشندی، ج۳، ص۱۰۱.
[۱۸] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۶.
همچنین کوچکتر بودن حروف توقیع از ثلث موجب سهولت و روانی آن برای کتابت بوده است.
[۱۹] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.


خط اجازه

[ویرایش]

در سده نهم و دهم عثمانیها خط توقیع را برای تحریر اجازه‌نامه خطاطی به کار می‌بردند، ازینرو به «خط اجازه» نیز شهرت یافت.
[۲۰] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۶ـ۲۶۷.
[۲۱] آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۴۳ـ۴۴، ترجمه اسدالله آزاد.
به گفته فضائلی، محمود یازر خطاط ترک و محمدطاهر مکی صاحب تاریخ الخط و آدابه، خط توقیع و اجازه را یکی دانسته‌اند.

تفاوت‌های توقیع با خط اجازه

[ویرایش]

اما توقیعی که قلقشندی معرفی کرده است با خط اجازه تفاوتهایی دارد: خط اجازه ظریفتر از توقیع است؛ توقیع بین ثلث و رقاع است و خط اجازه بین ثلث و توقیع و نسخ؛ قلم خط اجازه، مانند ثلث، محرّف کامل است، بنابراین خط اجازه گرچه از ثلث گرفته شده است با توقیع یکی نیست.
[۲۲] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.
خط رقاع نیز تابع قلم توقیع است.
[۲۳] علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۹.
[۲۴] احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۱۷.
ابن ندیم
[۲۵] ابن ندیم، ترجمه تجدد، ج۱، ص۱۴.
خط رقاع را بر گرفته از خفیف ثلث دانسته که خفیف ثلث همان توقیع است؛ بنابراین، از دیدگاه او رقاع و توقیع تفاوتی ندارند. رقاع به موجب احتیاج و تندنویسی و مختصرنگاری از توقیع به وجود آمده است.
[۲۶] حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۹۸.
به نوشته فتح الله سبزواری، رقاع تابع توقیع، و تعلیق فرع رقاع و نسخ است.
[۲۷] فتح الله بن احمد سبزواری، «اصول و قواعد خطوط ستّه»، ج۱، ص۲۳۴، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته.
به گفته قطب الدین محمد قصه خوان،
[۲۸] قطب الدین محمد قصه خوان، رساله خط و نقّاشی، ج۱، ص۱۵۶.
خط تعلیق نیز از رقاع و توقیع گرفته شده و در واقع تعلیق ترکیبی از توقیع و رقاع است.
[۲۹] حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۱۲۷.
برخی، قلم دیوانی را نیز از شاخه های خط توقیع دانسته‌اند.
[۳۰] عبدالفتاح عباده، انتشار الخطّ العربی فی العالم الشرقی و العالم الغربی، ج۱، ص۲۱.


رواج خط توقیع

[ویرایش]

توقیع یکی از خطوط انتخابی یاقوتِ مستعصمی (متوفی ۶۹۸) بوده و تا مدتی بعد از وی نیز رواج داشته است‌. در پایان قرآنها و کتابها، نام سفارش دهنده یا کسی که کتاب به او اهدا می‌شده، زمان و مکان کتابت و نام کاتب را به خط توقیع می‌نوشته‌اند. در ایران بتدریج خط رقاع که آسانتر بود، جای توقیع را گرفت و امروزه توقیع فقط برای تفنن نوشته می‌شود. در ممالک اسلامی عربی، فقط از خط اجازه و رقاع استفاده می‌شود و از خط توقیع فقط در نوشتن متون قدیمی استفاده می‌شده است.
[۳۱] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.
[۳۲] غلامحسین یوسفی، یادداشتهایی در زمینه فرهنگ و تاریخ، ج۱، ص۳۴.


مروجان خط توقیع

[ویرایش]

برخی از مروجان و نگارندگان خط توقیع در دوره‌های گوناگون عبارت بوده‌اند از: علی بن هلال مشهور به ابن بَوّاب (متوفی ۴۱۳)
[۳۳] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۷.
[۳۴] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۹.
جمال الدین یاقوت مستعصمی،
[۳۵] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۲۲۷.
احمد رومی در قرن هشتم،
[۳۶] احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۲۳.
مبارک شاه قطب شاگرد یاقوت مستعصمی در قرن هشتم،
[۳۷] آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۵۰ ـ۵۱، ترجمه اسدالله آزاد.
عبدالرحمان صائغ در قرن نهم،
[۳۸] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۹.
عبدالله آماسی در قرن نهم و دهم،
[۳۹] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۷۱.
طیبی صاحب جامع محاسن در قرن دهم و حافظ عثمان (متوفی ۱۱۱۰)
[۴۰] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۷۰.


نمونه‌های موجود از خط توقیع

[ویرایش]

نمونه‌های گوناگون و کهنی از خط توقیع باقی‌مانده است، از جمله: توقیع ابن بوّاب در موزه اوقاف استانبول؛ توقیع عبدالرحمان صائغ در دارالفن اسلامی قاهره
[۴۱] حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص ۲۶۹.
دو صفحه از مرقع توقیعِ (قطعاتی که در آن خط توقیع به کار رفته است) بایقرا طهماسب به خط ارغون کاملی و توقیعی به خط عبدالله صیرفی هر دو در قرن هشتم و مرقع توقیع عبدالله هروی در قرن نهم، هر سه در موزه طوپ قاپو/ طوپقاپی سرای ترکیه؛ توقیعی از حافظ عثمان در موزه اسلامی و ترک در استانبول؛ توقیعی به تاریخ ۱۳۲۱ به خط میرعلی مستوفی در مجموعه نصیری در دانشگاه تهران
[۴۲] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۴۳.
[۴۳] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۹۱.
[۴۴] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۹۴.
[۴۵] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۱۱۰.
[۴۶] مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۱۲۵.
و «بسم الله» های غیرمعمول احمد قره حصاری (متوفی ۹۶۳) به خط توقیع جلی که در کتاب خط و خطاطان چاپ شده است.
[۴۷] آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۱۰۹، ترجمه اسدالله آزاد.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن ندیم، ترجمه تجدد.
(۲) عفیف بهنسی، الخطّ العربی: اصوله، نهضته، انتشاره، دمشق ۱۴۰۴/ ۱۹۸۴.
(۳) مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۴) علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، تهران (۱۳۴۵ ش).
(۵) فتح الله بن احمد سبزواری، «اصول و قواعد خطوط ستّه»، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته، چاپ حمیدرضا قلیچ خانی، تهران: روزنه، ۱۳۷۳ ش.
(۶) آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ترجمه اسدالله آزاد، مشهد ۱۳۶۸ ش.
(۷) عبدالفتاح عباده، انتشار الخطّ العربی فی العالم الشرقی و العالم الغربی، مصر ۱۹۱۵.
(۸) حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، اصفهان ۱۳۵۰ ش.
(۹) قطب الدین محمد قصه خوان، رساله خط و نقّاشی، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته.
(۱۰) قلقشندی.
(۱۱) حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، تهران ۱۳۷۳ ش.
(۱۲) نجیب مایل هروی، کتاب آرایی در تمدّن اسلامی، مشهد ۱۳۷۲ ش.
(۱۳) مجنون رفیقی هروی، خط و سواد، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته.
(۱۴) احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، چاپ احمد سهیلی خوانساری، تهران ۱۳۵۹ ش.
(۱۵) میرعلی بن میرباقر هروی، مدادالخطوط، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته.
(۱۶) غلامحسین یوسفی، یادداشتهایی در زمینه فرهنگ و تاریخ، تهران ۱۳۷۱ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قلقشندی، ج۳، ص۱۰۰.
۲. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۵ـ۲۶۶.
۳. ابن ندیم، ترجمه تجدد، ج۱، ص۱۴.
۴. نجیب مایل هروی، کتاب آرایی در تمدّن اسلامی، ج۱، ص۶۰۳.
۵. عفیف بهنسی، الخطّ العربی: اصوله، ج۱، ص۵۳.
۶. قلقشندی، ج۳، ص۱۲.
۷. قلقشندی، ج۳، ص۱۰۰.
۸. علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۸.
۹. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۷.
۱۰. احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۱۶.
۱۱. قطب الدین محمد قصه خوان، رساله خط و نقّاشی، ج۱، ص۱۵۵.
۱۲. میرعلی بن میرباقر هروی، مدادالخطوط، ج۱، ص۶ـ۷.
۱۳. مجنون رفیقی هروی، خط و سواد، ج۱، ص۲۵۷.
۱۴. علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۸.
۱۵. حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۴۳.
۱۶. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۱۶.
۱۷. قلقشندی، ج۳، ص۱۰۱.
۱۸. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۶.
۱۹. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.
۲۰. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۶ـ۲۶۷.
۲۱. آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۴۳ـ۴۴، ترجمه اسدالله آزاد.
۲۲. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.
۲۳. علی راهجیری، تاریخ مختصر خط و سیر خوشنویسی در ایران، ج۱، ص۶۹.
۲۴. احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۱۷.
۲۵. ابن ندیم، ترجمه تجدد، ج۱، ص۱۴.
۲۶. حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۹۸.
۲۷. فتح الله بن احمد سبزواری، «اصول و قواعد خطوط ستّه»، ج۱، ص۲۳۴، در رسالاتی در خوشنویسی و هنرهای وابسته.
۲۸. قطب الدین محمد قصه خوان، رساله خط و نقّاشی، ج۱، ص۱۵۶.
۲۹. حمیدرضا قلیچ خانی، فرهنگ واژگان و اصطلاحات خوشنویسی و هنرهای وابسته، ج۱، ص۱۲۷.
۳۰. عبدالفتاح عباده، انتشار الخطّ العربی فی العالم الشرقی و العالم الغربی، ج۱، ص۲۱.
۳۱. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۸.
۳۲. غلامحسین یوسفی، یادداشتهایی در زمینه فرهنگ و تاریخ، ج۱، ص۳۴.
۳۳. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۷.
۳۴. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۹.
۳۵. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۲۲۷.
۳۶. احمدبن حسین منشی قمی، گلستان هنر، ج۱، ص۲۳.
۳۷. آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۵۰ ـ۵۱، ترجمه اسدالله آزاد.
۳۸. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۶۹.
۳۹. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۷۱.
۴۰. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص۲۷۰.
۴۱. حبیب الله فضائلی، اطلس خطّ، ج۱، ص ۲۶۹.
۴۲. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۴۳.
۴۳. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۹۱.
۴۴. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۰۹۴.
۴۵. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۱۱۰.
۴۶. مهدی بیانی، احوال و آثار خوش نویسان، ج۴، ص۱۱۲۵.
۴۷. آنه ماری شیمل، خوشنویسی و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۱۰۹، ترجمه اسدالله آزاد.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «قلم توقیعات»، شماره۴۰۵۶.    






جعبه ابزار