قلم

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قلم وسیله‌ای است که به وسیله آن مقدرات جهان ثبت می‌شود. قلم، مجرای فیض الهی است.


معنای اصطلاحی قلم

[ویرایش]

اصطلاحی است برگرفته از قرآنو به معنای وسیله‌ای است که کتابت و ثبت مقدّرات جهان، از گذر آن صورت می‌پذیرد.

آفرینش قلم

[ویرایش]

بنابر روایات، خداوند، نخست قلم را آفرید و آن گاه بدو فرمود که بنویسد و بدین سان، قلم، هر آنچه را تا قیامت پیش می‌آید، بازنوشت.

قلم مخلوق اول

[ویرایش]

قلم، صادر اوّل و نخستین تعیّن از تعیّنات ذات اقدس الهی است.
[۳] شرح حکمت متعالیّه، ج۴، ص۴۰۰.
قلم مخلوق اوّل است و از این رو، مرتبه‌ای از مراتب هستی است که موجودات به نحو اجمال و بساطت در آن تحقّق دارند. قلم، حقایق جهان آفرینش را به صورت تفصیلی به لوح افاضه می‌کند
[۴] الاسفار الاربعه، ج۶، ص۲۹۰.

برخی دیگر از روایات، مخلوق اوّل را عقل یا گوهر دانسته‌اند. مفسّران این دو دسته روایات را جمع کرده و بر آن رفته‌اند که قلم و عقل شیئی یگانه‌اند
[۵] تفسیر کبیر، ج۳۰، ص۷۸.


قلم مفهومی غیبی

[ویرایش]

وجود مفاهیمی غیبی همچون قلم و لوح در متون دینی، نشان می‌دهد که خداوند، برای جاری ساختن اراده و مشیت خویش در جهان آفرینش، نظامی معنوی آفریده است.
بدین سان، آشکار می‌شود که نظام علّت و معلول منحصر به علّت و معلول مادّی نیست؛ بلکه نظامی دیگر نیز وجود دارد که غیر مادّی است و به اذن پروردگار، فیض الهی را در جهان جاری و ساری می‌کند.
[۷] مقدّمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ۲۱۹.

نخستین تجلّی خداوند بر این مفاهیم غیبی، در قلم تحقق پذیرفته است.

جنس قلم

[ویرایش]

اینکه قلم از چه جنسی است، محلّ اختلاف است. برخی دانشمندان معتقدند که قلم، مخلوق خداوند در عالم غیب است و از جنس نور.
شیخ صدوق آن را از جنس مَلَک دانسته است؛ ولی شیخ مفید این نظریّه را رد کرده است
[۹] مجموعه مصنّفات شیخ مفید، ج۵، ص۷۴.
فلاسفه بر آن‌اند که قلم، مَلَکی است مقرّب و عقلی که شأن او افاده حقایق و تصویر علوم است.
[۱۰] رسائل ملّاصدرا، ص۲۸۲.


حقیقت قلم

[ویرایش]

عرفا گفته‌اند که حقیقت قلم همان است که در همه موجودات جاری است و به واسطه قلم و لوح است که خداوند علم به هستی در هنگام فعل دارد.
[۱۱] الفتوحات المکّیّة، ج۳، ص۲۲۱.
با وجود این اختلافات، همه پذیرفته‌اند که قلم از مجرّدات است.
[۱۲] انتظار بشر از دین، ص۲۷۳.
از نظریّه‌های مختلف درباره قلم بر می‌آید که هر چند در وجودش شکّی نیست، عقل انسان به ویژگی‌های تفصیلی و جزئی آن راه ندارد.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. قلم/سوره۶۸، آیه۱.    
۲. بحارالانوار، ج۵۷، ص۳۷۴.    
۳. شرح حکمت متعالیّه، ج۴، ص۴۰۰.
۴. الاسفار الاربعه، ج۶، ص۲۹۰.
۵. تفسیر کبیر، ج۳۰، ص۷۸.
۶. عدل الهی، ص۱۰۴.    
۷. مقدّمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی، ۲۱۹.
۸. نور الثّقلین، ج۵، ص۳۸۷.    
۹. مجموعه مصنّفات شیخ مفید، ج۵، ص۷۴.
۱۰. رسائل ملّاصدرا، ص۲۸۲.
۱۱. الفتوحات المکّیّة، ج۳، ص۲۲۱.
۱۲. انتظار بشر از دین، ص۲۷۳.


منبع

[ویرایش]

فرهنگ شیعه، تالیف شده توسط جمعی از نویسندگان، ص۳۸۰-۳۸۱.    



جعبه ابزار