قطعه

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قِطعه مجموعهٔ ابیاتی را گویند که بر یک وزن و قافیه باشد، و از آغاز تا انجام همگی به یک‌دیگر مربوط بوده، پیرامون یک قصهٔ شیرین، یک موضوع اخلاقی، یا تهنیت و تعزیت و مدح و هجو و مانند آن پدید آمده باشد. برخلاف قصیده، بیت مَطلَع در قطعه مُصَرَّع نیست.


قطعه

[ویرایش]


← معنای لغوی


قطعه در لغت به معنای تکه‌ای از چیزی است.

معنای اصطلاحی

[ویرایش]

قطعه در اصطلاح ادبی نوع ابیاتی است که بدون مطلع، مصرّع باشد؛ یعنی مصراع اول در بیت اول قافیه ندارد و فقط مصراع‌های زوج با هم، هم قافیه‌اند که از اول تا آخر همه مربوط به یک‌دیگر و راجع به یک موضوع اخلاقی و حکایت شیرین و یا مدح و هجو و تهنیت و تعزیت و امثال آن باشد.
[۱] فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال‌الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.


علت نام‌گذاری

[ویرایش]

قطعه را به این اعتبار که گویا پاره‌ای از اواسط قصیده است به این نام نامیده‌اند که جمع آن در فارسی قطعات است و گاهی مقطعات هم می‌گویند. قطعه را بیشتز در بیان مطالب اخلاقی و تعلیمی و مناظره و نامه‌نگاری و شکایت و تقاضا و از این قبیل به کار می‌برند.

ابن‌یمین

[ویرایش]

«ابن‌یمین» از قطعه‌سرایان معروف است؛ نمونه‌ای از قطعات وی:
[۲] انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۲.


← نمونه‌ای از قطعات ابن‌یمین


به قطع راه دراز امل غنی نشوی ••• بر آستان قناعت مگر مقام کنی
اگر دو گاو به دست آوری و مزرعه‌ای ••• یکی اسیر و یکی را وزیر نام کنی
به نان خشک حلالی کزو شود حاصل ••• قناعت از شکرین لقمۀ حرام کنی
وگر کفاف معاشت نمی‌شود حاصل ••• روی و قرص جوی از جهود وام کنی
هزار بار از آن به که بامداد پگاه ••• کمر ببندی و بر چون خودی سلامی کنی
(ابن‌یمین)


تعداد ابیات قطعه

[ویرایش]

حداقل قطعه دو بیت و حداکثر معمول و متداول آن، پانزده یا شانزده بیت است؛ ولیکن برحسب ضرورت تا حدود چهل، پنجاه بیت و بیشتر از آن نیز گفته‌اند؛ مثلاً از شعرای معروف قرن سیزدهم، قاآنی، قطعۀ طائیه‌ای دارد که ابیاتش از پنجاه بیت متجاوز است. در این صورت فرق آن با قصیده همان است که قطعه دارای مطلع مصرع نیست؛ یعنی قافیه را از آخر بیت اول آغاز کرده و در مصرع اول نیاورده‌اند، اما در قصیده شرط است که دارای مطلع مصرّع باشد.
[۳] فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال‌الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.


ویژگی‌ قطعه

[ویرایش]

از ویژگی‌های قطعه آن است که تمام بیت‌های آن موضوع واحدی از قبیل حکمت، پند، مدح یا هجو را دنبال می‌کند.

مشهورترین قطعه‌سرایان

[ویرایش]

در میان شاعران، انوری و ابن‌یمین مشهورترین قطعه‌ها را سروده‌اند.

معروف‌ترین قطعه‌ها

[ویرایش]

از معروف‌ترین قطعه‌های دورۀ معاصر «مست و هوشیار» پروین اعتصامی، و «ضلال مبین» ملک الشعرای بهار است.

تعریف قطعه

[ویرایش]

قطعه از قالب‌هایی است که می‌تواند برای نوع ادبی طنز و هجو نیز استفاده شود. هم‌چنین شعرهایی را که دو بیت دارند و مصرع اول آنها نیز با دو مصرع زوج هم قافیه باشد؛ درصورتی‌که وزن آن دو بیتی یعنی (مفاعیلن مفاعیلن فعولن) و یا وزن رباعی (مفعول مفاعلن مفاعیلن فع) نباشد، قطعه می‌نامند.

تفاوت قطعه با رباعی و چهارپاره

[ویرایش]

از آنجا که قطعه دو بیت است، راه تشخیص آن از دو بیتی و رباعی و چهارپاره، وزن آن است. چهارپاره، شعری است که دارای چند بند باشد که هر بند آن چهار مصراع است و مصراع‌های زوج آن جداگانه با یک‌دیگر هم‌قافیه‌اند.

ویژگی‌ دیگر قطعه

[ویرایش]

از ویژگی‌های قطعه، گریز آن از زبان فاخر قصیده و زبان محدود غزل است؛ زیرا قطعه برای آنکه حرف معلومی را به مؤثرترین وجهی بیان کند، ناچار به استفاده از زبان محاوره است. هم‌چنین تمام بیت‌های قطعه توالی منطقی دارند و به دلیل بیان موضوعی واحد دنبال یکدیگرند.
[۴] فرهنگ‌نامۀ ادبی فارسی (گزیدۀ اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)، انوشه، حسن؛ سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، ۱۳۸۱، ص۱۱۳۰.


نمونه‌ای از قطعه‌های سعدی

[ویرایش]

یا وفا خود نبود در عالم ••• یا کسی اندر این زمانه نکرد
کس نیاموخت علم تیر از من ••• که مرا عاقبت نشانه نکرد

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال‌الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.
۲. انواع ادبی، شمسیا، سیروس؛ تهران، فردوس، ۱۳۸۱، چاپ نهم، ص۳۱۲.
۳. فنون بلاغت و صناعات ادبی، همایی، جلال‌الدین؛ تهران، چاپ‌خانه ستاره (مؤسسه نشر نما)، ۱۳۷۶، چاپ سیزدهم ص۱۴۹.
۴. فرهنگ‌نامۀ ادبی فارسی (گزیدۀ اصطلاحات مضامین و موضوعات ادب فارسی)، انوشه، حسن؛ سازمان چاپ و انتشارات، چاپ دوم، ۱۳۸۱، ص۱۱۳۰.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «قطعه».    


رده‌های این صفحه : قالب‌های شعر فارسی




جعبه ابزار