قطب‌الدین سعید بن هبةالله راوندی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قطب‌الدین سعید بن عبدالله بن حسین بن هبةالله راوندی کاشانی معروف به قطب راوندی، محدث، مفسر، متکلم، فقیه، فیلسوف و مورخ بزرگ شیعه در قرن ششم هجری قمری می‌باشد.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

«راوند» كه در آن زمان روستایی در نزدیكی كاشان بود زادگاه عالمان بسیاری شناخته می‌شد به گونه‌ای كه آقا بزرگ تهرانی بیش از ده نفر از بزرگان راوند را منحصر قرن ششم یاد می‌كند.
[۱] الثقات العیون فی سادس القرون، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۰۳.

«سعید» گلی از بوستان مكتب محمدی بود كه از آن دیار برخاست و قلب‌الدین لقب یافت او فرزند «هبه الله بن حسین بن هبه الله بن حسن راوندی» بود. گرچه اطلاعات كافی از همه نیاكان او به دست نیامده، همین اندازه معلوم است كه پدر و جد قطب‌الدین، از عالمان و برجستگان آن دیار بوده‌اند.
[۲] الثقات العیون فی سادس القرون، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۲۴.
[۴] اعیان الشیعه، سید محسن امین عاملی ج۷، ص۲۶۰.
با تأسف تاریخچه و شرح حالی از تولد و دوران كودكی او نیز به دست نیامده است.

تحصیل

[ویرایش]

فرزانه برومند راوند، علاوه بر پدر، از محضر بزرگان دیگری استفاده كرده است. قطب الدین خوشه‌چین خرمن عالمانی است كه ثمره اندیشه‌شان قرنهای متمادی مشام انسانها را معطر ساخته است. افكار بزرگ شخصیتهایی چون شیخ صدوق، سید مرتضی، سید رضی و شیخ طوسی، در اندیشه و تفكر او جای پیدا كرده و با نقل حدیث از شاگردان آنان، جوهره علمی وعملی او نضج یافته است.
بنابر آنچه در ریاض العلماء آمده است، قطب الدین روایاتی از بزرگان حدیث در شهرهای اصفهان، خراسان و همدان شنیده و نقل كرده است
[۵] ریاض العلماء، میرزا عبدالله افندی ج۲، ص۴۳۵.
و از این روزنه می‌توان به مسافرتهای علمی او به شهرهای مختلف پی برد. چنانكه قرار داشتن قبر شریف او در شهر قم، دلیلی بر استفاده او از محضر استادان آن دیار است.

اساتید

[ویرایش]

برخی از استادان او عبارت اند از:
۱. ابو جعفر محمد بن علی بن محسن حلبی. او موفق به درك محضر شیخ طوسی شده و قطب الدین راوندی از وی روایت نقل كرده است.
۲. ابوالحسن محمد بن علی بن عبدالصمد تمیمی نیشابوری. او از شاگردان فرزند شیخ طوسی بوده است.
۳. سید ابوالبرکات محمد بن اسماعیل مشهدی. وی از شاگردان شیخ طوسی بوده است و علاوه بر قطب الدین منتجب الدین (صاحب كتاب الفهرست) و امام ضیاءالدین از جمله شاگردانش بوده‌اند.
۴. صفی الدین مرتضی بن داعی بن قاسم. او از شاگردان شیخ طوسی و مؤلف كتاب تبصره العوام است.
۵. شیخ الساده مجتبی بن داعی بن قاسم. ایشان نیز همچون برادرش از محدثان بزرگ بوده و قطب الدین از این دو برادر روایت نقل كرده است.
۶. ابوالفضل عبدالرحیم بن احمد شیبانی.
۷. ابو جعفر محمد بن مرزبان. از شاگردان شیخ مفید است كه قطب‌الدین در كتاب قصص الانبیاء از او روایت نقل كرده است.
۸. هبه الله بن دعویدار. از شاگردان شیخ صدوق به شمار آمده است.
۹. ابوجعفر بن كمیح.
۱۰. ابونصر الغاری.
۱۱. ابوصمصام احمد بن سعید طوسی.
۱۲. ابوالحسین احمد بن محمد بن علی مرشكی.
۱۳. ابوسعید حسن بن علی لارآبادی.
۱۴. ابوالقاسم حسن بن محمد حدیقی.
۱۵. ابو صمصام ذوالفقار بن محمد بن معبد حسینی.
علاوه بر آنها، نام هفت نفر از بزرگان و اندیشه‌وران آن عصر در شمار استادان قطب الدین قرار دارد.
[۶] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۵.
[۷] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۶۲.
[۸] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۶۶.
[۹] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۸۲.
[۱۰] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۹۹.
[۱۱] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۳۵.
[۱۲] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۵۸.
[۱۳] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۷۸.
[۱۴] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۹۶.
[۱۵] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۴۰.
[۱۶] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۴۲.
[۱۷] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۵۰.
[۱۸] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۷۴.
[۱۹] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۷۶.
[۲۰] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۸۸.
[۲۱] الثقات العیون فی سادس القرون،‌ص۲۹۷.
[۲۲] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۹۹.
[۲۳] الثقات العیون فی سادس القرون،‌ص۳۰۲.
[۲۴] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۳۳۲.
[۲۵] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۳۳۳.
[۲۶] ریاض العلماء ج۵، ص۶۲.


استاد بزرگ

[ویرایش]

ابوعلی فضل بن حسن بن فضل طبرسی، معروف به «امین الدین» از بزرگترین دانشمندان و مفسران شیعی در قرن ششم هجری است. شیخ طبرسی با خلق تفسیر بی‌نظیر از قرآن كریم به نام «مجمع البیان» جاودانگی نام و یاد خویش را موجب گشت.
گرچه او بیش از دهها اثر مفید همچون «اعلام الوری» از خود به جا گذاشت، تفسیر قرآن (مجمع البیان) برای شناساندن شخصیت علمی‌اش از همه ممتازتر است. قطب راوندی شاگر ممتاز شیخ طبرسی بوده است و این امتیاز و شایستگی شاگرد، به حدّی رسیده كه قطب را با او و او را با قطب می‌شناسند.
قطب راوندی خود به قرآن عشق می‌ورزید و در راه نشر معارف آن پرتلاش بود اما تأثیر نفس قدسی استادش طبرسی بزرگ، در اندیشه و آثار گران سنگ او نقش بسزایی داشت و از این رو، آثار و تألیفات قطب راوندی، رنگ خدایی و بوی وحی به خود گرفت.
[۲۹] روضات الجنات، میرزا محمد باقر خوانساری ج۴، ص۷.


شاگردان

[ویرایش]

راوندی دانشمند بزرگ و وارسته قرن ششم از چهره‌های درخشانی است كه فرزانگان بسیاری از محضر نورانی‌اش به فیض رسیده و دانش اندوخته و خود نیز شمع فروزان محافل علمی گردیده‌اند.
از میان انبوه جویندگان علم كه از خرمن فضل راوندی خوشه‌چینی كرده‌اند نام فرزندان وی درخششی ویژه دارد. او نه تنها در مسجد و منزل و مكتب بلكه در سفر و حضر، به نورافشانی پرداخته و شاگردان بسیاری را به جامعه اسلامی آن روز ارائه داده است. شاگردان قطب الدین چهره‌های برجسته‌ای هستند كه از وی به نقل روایت پرداخته‌اند. برخی از آنان عبارت‌اند از:
۱. احمد بن علی بن عبدالجبار طبرسی. او علاوه بر قضاوت به نقل حدیث نیز می‌پرداخت.
۲. حسین بن سعید بن هبه الله. وی فرزند دانشور قطب‌الدین بوده و از او به عنوان شهید یاد شده است.
۳. علی بن عبدالجبار بن محمد. از دانشمندان و فقهای بنام.
۴. علی بن محمدالمدائنی.
۵. محمد بن الحسن البغدادی.
۶. محمد بن سعید بن هبه الله. او فرزند دیگر قطب راوندی است كه به ظهیر الدین معروف بود.
[۳۰] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۳.

[۳۱] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۷۵.
[۳۲] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۹۲.
[۳۳] الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۰۶.
[۳۴] الثقات العیون فی سادس القرون، ص ۱۳، ۷۵، ۱۹۲، ۲۰۶، ۲۵۴.

محمد بن علی معروف به «ابن شهرآشوب» از ستارگان درخشان تشیع و برجسته‌ترین شاگردان قطب بود. «ابن شهرآشوب» در كتاب خویش «معالم العلماء» با یادی از قطب الدین به عنوان استاد خویش نام چند كتاب وی را ثبت كرده است.
( شرح حال این دانشمند بزرگ در مجموعه دیدار با ابرار به قلم آقای محمد رحیم بیگ محمدی نگاشته شده است.)

آثار

[ویرایش]

مردان خدا الگوهای روشنی هستند كه به رغم مشكلات و كمبودهای عصر خویش، همه تلاش و همتشان خدمت به اسلام عزیز و احیای مجد و عظمت آن بوده است.
آنان با عشق به قرآن مجید و اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ به نشر و پخش آثار ایشان پرداخته، همواره از سرچشمه زلال ابدیت سیراب می‌شوند.
قطب الدین راوندی در زمره مردان بزرگی است كه با دانش فراوان خود پس از بهره‌مندی از علوم مختلف و تبحر در آنها، حلقه زرینی در سلسله حافظان و راویان معارف اسلامی گردید و در بیشتر رشته‌های علوم اسلامی تبحر و تخصص خود را به نمایش گذارد كه می‌توان به آثار زیر اشاره نمود:
۱. «ام القرآن».
۲. «تفسیر القرآن» در دو جلد.
۳. «خلاصة التفاسیر» در ده جلد.
۴. «شرح آیات المشكله فی التنزیه».
۵. «اللباب فی فضل آیه الكرسی».
۶. «الناسخ و المنسوخ من القرآن».
[۳۷] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۲، ص۳۰۳.
[۳۸] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۴، ص۳۰۱.
[۳۹] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۷، ص۲۲۰.
[۴۰] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۱۳، ص۵۶.
[۴۱] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۱۸، ص۲۸۰.
[۴۲] الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۲۴، ص ۱۴.

۷. «الخرایج و الجرایح». این كتاب كه معروفترین آثار قطب به شمار می‌آید در بیان مسائل كلامی و عقاید بوده و در برگیرنده هفت كتاب پیرامون مسأله معجزه و شیوه زندگی رسول خدا ـ صلّی الله علیه و آله ـ است.
۸. «ام المعجزات». نام كتابی است كه راوندی پس از چندی به عنوان «تتمه الخرایج» به نگارش درآورد.
۹. «الاختلافات». این كتاب در برگیرنده اختلافهای كلامی بین شیخ مفید و سید مرتضی (علم الهدی) بوده و ۹۵ مسأله اختلافی در آن بررسی شده است.
۱۰. «تهافت الفلاسفه». این كتاب كه نشان دهنده دانش فلسفی قطب است در موضوع حکمت و فلسفه نگارش شده و به تناقض گویی فلاسفه پرداخته است.
۱۱. «جواهر الکلام فی شرح مقدمة الکلام». شرحی بر كتاب «مقدمة الکلام» شیخ طوسی در علم کلام است.
[۴۴] . ریاض العلماء ج۲، ص۴۲۴-۴۲۵.
[۴۶] الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۴، ص۵۰۲.
[۴۷] الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۵، ص۲۷۷.

۱۲. «آیات الاحکام». این كتاب آیاتی از قرآن کریم را كه مربوط به مسائل فقهی واحكام دینی است مورد بحث و بررسی قرار داده است.
۱۳. «احکام الاحکام».
۱۴. «الانجاز». شرحی است بر كتاب «الایجاز فی الفرائض» شیخ طوسی.
۱۵. «حل المعقود فی الجمل و العقود».
۱۶. «الشافیه فی الغسله الثانیه».
۱۷. «الخمس».
۱۸. «من حضره الاداء و علیه القضاء».
۱۹. «رسالة الفقهاء».
۲۰. «مشکلات النهایه».
۲۱. «المنتهی فی شرح النهایه». این كتاب به شرح نهایه شیخ طوسی پرداخته و در ده جلد به چاپ رسیده است.
۲۲. «الرائع فی الشرایع».
۲۳. «النیات فی جمیع العبادات».
۲۴. «نهیة النهایه».
۲۵. «فقه القرآن».
۲۶. «تحفة العلیل». در موضوع دعا و آداب آن و احادیث مربوط به امراض و بلاها.
۲۷. «رساله فی صحه احادیث اصحابنا». موضوع آن بیان صحت احادیثی است كه علمای شیعه نقل كرده‌اند.
۲۸. «شرح الكلمات المائه». شامل شرح صد كلمه از سخنان حضرت علی ـ علیه السّلام ـ.
۲۹. «ضیاء الشهاب». شرحی بر كتاب شهاب الاخبار قاضی سلامه مصری.
۳۰. «لباب الاخبار».
۳۱. «لب اللباب». اخبار و احادیثی در موضوع اخلاق.
۳۲. «مزار». كتابی بزرگ در موضوع زیارتنامه‌ها.
۳۳. «المجالس فی الحدیث».
۳۴. «الدعوات» معروف به سلوة الحزین.
۳۵. «جنی الجنتین». در تاریخ اولاد امام هادی ـ علیه السّلام ـ و امام عسکری ـ علیه السّلام ـ.
۳۶. «قصص الانبیاء».
۳۷. «المستقصی». نام كتابی از راوندی در علم اصول فقه است. این كتاب شرحی بر «الذریعه» سید مرتضی در علم اصول می‌باشد.
[۵۸] الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۲۱، ص۱۳.

۳۸. «التغریب فی التعریب».
۳۹. «الاغراب فی الاعراب».
۴۰. «شرح العوامل المأئه». شامل صد عامل در علم نحو.
۴۱. «غریب النهایه». در شرح لغتهای مشكل فقهی كتاب نهایه شیخ طوسی.
۴۲. «نفثه المصدور». این كتاب دیوان اشعار قطب راوندی است.
[۶۲] الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۲۲۸.
[۶۳] الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۳، ص۳۷۲.
[۶۴] الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۶، ص۵۰.


وفات

[ویرایش]

چهاردم شوال ۵۷۳ ق. آسمان شهر قم رنگی دیگر به خود گرفته بود و عالمان و اندیشمندان و دوستداران اهل بیت ـ‌علیهم السّلام ـ در خانه قطب راوندی، بر بالین یكی از بزرگمردان گرد آمده بودند نزدیكیهای اذان ظهر بود كه نسیم عطرآگین بهشت مشام راوندی را نوازش داد و شبنم اشك از دیدگان زنان و كودكان سرازیر گشت و جهان اسلام در عزای یكی از فرهیختگان مكتب اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ به سوگ نشست.
پس از مراسم تشییع پیكر پاك آن فرزانه در جوار مرقد مطهر حضرت معصومه ـ علیهما السّلام ـ به خاك سپرده شد و روح «سعید» محدثان با زمزمه «عاش سعیدا و مات سعیدا» به ملكوت اعلی پر كشید.
از آن پس جسم مطهرش با كتابها و نوشته‌هایش جاودانه شد و روزی كه پس از هشت قرن تعمیرگران صحن مطهر حضرت معصومه ـ علیهما السّلام ـ با پیكر سالم و سیمای نورانیش رو به رو شدند چیزی جز این منزلت را برای او تصور نكردند كه باید جسم مطهرش چون روح شاهد و ناظرش بر حوزه فقاهت اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ تا قیام قیامت سالم بماند. حضرت آیه الله مرعشی نجفی ـ رحمه الله ـ به پاس خدمات او، سنگ قبری بلند و به یاد ماندنی را بر فرازش به یادگار نهاد تا زائران حرم فاطمه معصومه ـ علیهما السّلام ـ در ابتدای ورود وخروج از صحن مباركش چشمانشان به قبر این فرزانه بزرگ روشن شود.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الثقات العیون فی سادس القرون، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۰۳.
۲. الثقات العیون فی سادس القرون، آقا بزرگ تهرانی، ص ۱۲۴.
۳. امل الآمل ج۲، ص۱۲۵.    
۴. اعیان الشیعه، سید محسن امین عاملی ج۷، ص۲۶۰.
۵. ریاض العلماء، میرزا عبدالله افندی ج۲، ص۴۳۵.
۶. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۵.
۷. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۶۲.
۸. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۶۶.
۹. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۸۲.
۱۰. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۹۹.
۱۱. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۳۵.
۱۲. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۵۸.
۱۳. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۷۸.
۱۴. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۹۶.
۱۵. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۴۰.
۱۶. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۴۲.
۱۷. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۵۰.
۱۸. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۷۴.
۱۹. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۷۶.
۲۰. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۸۸.
۲۱. الثقات العیون فی سادس القرون،‌ص۲۹۷.
۲۲. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۹۹.
۲۳. الثقات العیون فی سادس القرون،‌ص۳۰۲.
۲۴. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۳۳۲.
۲۵. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۳۳۳.
۲۶. ریاض العلماء ج۵، ص۶۲.
۲۷. الغدیر، علامه امینی ج۵، ص۳۸۱-۳۸۲.    
۲۸. الغدیر ج۵، ص۳۷۹.    
۲۹. روضات الجنات، میرزا محمد باقر خوانساری ج۴، ص۷.
۳۰. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۳.
۳۱. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۷۵.
۳۲. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۱۹۲.
۳۳. الثقات العیون فی سادس القرون، ص۲۰۶.
۳۴. الثقات العیون فی سادس القرون، ص ۱۳، ۷۵، ۱۹۲، ۲۰۶، ۲۵۴.
۳۵. معالم العلماء، ص۵۵.    
۳۶. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۳۷. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۲، ص۳۰۳.
۳۸. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۴، ص۳۰۱.
۳۹. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۷، ص۲۲۰.
۴۰. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۱۳، ص۵۶.
۴۱. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۱۸، ص۲۸۰.
۴۲. الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج۲۴، ص ۱۴.
۴۳. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۴۴. . ریاض العلماء ج۲، ص۴۲۴-۴۲۵.
۴۵. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۴۶. الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۴، ص۵۰۲.
۴۷. الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۵، ص۲۷۷.
۴۸. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۴۹. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۵۰. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۵۱. معالم العلماء،ص۹۰.    
۵۲. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۵۳. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۵۴. معالم العلماء،ص۹۰.    
۵۵. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۵۶. معالم العلماء،ص۹۰.    
۵۷. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۷.    
۵۸. الذریعه الی تصانیف الشیعه ج۲۱، ص۱۳.
۵۹. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۶۰. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۶۱. أمل الآمل ج۲، ص۱۲۶.    
۶۲. الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۴، ص۲۲۸.
۶۳. الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۳، ص۳۷۲.
۶۴. الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۱۶، ص۵۰.


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم    








جعبه‌ابزار