قبرستان وادی السلام

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قبرستان وادِی السَّلام، نام قبرستانی بزرگ و تاریخی است در شهر نجف، که به سبب وجود احادیث بسیاری درباره فضیلت آن، برای شیعیان اهمیت خاصی دارد.
این قبرستان از بزرگ‌ترین قبرستان‌های جهان است که افزون بر وسعت، از قدمت بسیار بالایی نیز برخوردار است. بنابر برخی روایات، این قبرستان محل رجعت بعضی از پیامبران و صالحان است و هر مؤمنی در هر جای دنیا که وفات کند، روح او به این مکان خواهد آمد.
قرار گرفتن وادی‌السلام در شهر نجف، که مرقد امام اول شیعیان، امام علی (علیه‌السّلام) در آن قرار دارد، بر اهمیت آن افزوده است. همچنین بسیاری از مشاهیر مذهبی، سیاسی و اجتماعی شیعه در این قبرستان مدفونند.
نمایی کلی از قبرستان وادی السلام


وجه تسمیه

[ویرایش]

کلمه «‌وادی‌» در عربی به معنای سیل‌گاه و جایی است میان دو کوه و آبراهی که سیلاب در آن جاری می‌شود و‌اندک‌اندک در زمین فرو می‌رود. در فارسی، این کلمه را برای بیابان و صحرا به کار می‌برند
[۳] دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، ذیل مدخل وادی.
و کلمه «‌السلام‌» نزد مسلمانان از نام‌های خدا و در عربی از جمله به معنای سلامت از آسیب و آفات ظاهری و باطنی است.
عکس قدیمی از قبرستان وادی السلام
شیخ کلینی روایتی درباره این قبرستان از امام علی (علیه‌السّلام) نقل کرده که در آن، از کلمه «‌وادی السلام‌» برای اشاره به آن استفاده شده است.
برخی منابع درباره سبب نام‌گذاری قبرستان وادی السلام برآنند که این نام را پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و بلکه جبرئیل بر آن نهاده به این معنا که مدفون در این قبرستان از محاسبه و عذاب عالم برزخ معاف و در سلامت است.
[۸] براقی، حسین، تاریخ النجف، ص۲۴۳.

به غیر از نام «وادی السلام» در برخی روایات با عبارت «‌ظَهر الکوفَه‌» (پشت کوفه) به این قبرستان اشاره شده؛ مانند روایتی که مجلسی دوم از عیاشی نقل کرده است:
«‌قال امیر المؤمنین- صلوات اللّه علیه: اول بقعة عبد اللّه علیها ظهر الکوفة لما امر اللّه الملائکة ان یسجدوا لآدم، سجدوا علی ظهر الکوفة: امیر مومنان (علیه‌السّلام) فرمود: نخستین جایی (در زمین) که خدا را در آن عبادت کردند، پشت کوفه بود؛ وقتی که خداوند فرشتگاه را امر به سجده بر آدم کرد، آنان در پشت کوفه سجده کردند. »

موقعیت جغرافیایی و تاریخچه

[ویرایش]

قبرستان وادِی السَّلام، در شهر نجف کشور عراق واقع است و از جنوب به بارگاه مطهر امام علی (علیه‌السّلام) و خیابان موسوم به علی بن ابی‌طالب و از شرق به جاده نجف - کربلا و از شمال به منطقه حی المهندسین و از سمت غرب به دریاچه «بحر النجف» می‌رسد.
بنابر روایات دینی پیشینه این قبرستان به پیش از اسلام می‌رسد؛ اما روایات تاریخی چندانی از وضعیت قبرستان در پیش از اسلام در دست نیست. با این حال، به نظر می‌رسد که این مکان از قدیم محل دفن مردگان بوده است.
روایات دینی، تاریخ این مکان را تا زمان سجده فرشتگان بر آدم پیش برده‌اند؛ چنان که در روایتی منسوب به امام علی (علیه‌السّلام)، وقتی خداوند فرشتگان را به سجده بر آدم (علیه‌السّلام) امر کرد، آنان در همین مکان بر زمین سجده کردند.

اهمیت و فضیلت

[ویرایش]

در منابع شیعه از قبرستان وادی‌السلام بسیار سخن آمده و فضائل بسیاری برای آن برشمرده شده است. گویا قدیم‌ترین روایتی که در این باره در منابع معتبر شیعی نقل شده، روایت کلینی (متوفای ۳۲۸ق.) است که به امام علی (علیه‌السّلام) رسیده و منابع بعدی نیز آن را بسیار نقل کرده‌اند. در این روایت، امام علی (علیه‌السّلام) همراه یکی از اصحاب خویش، به وادی السلام می‌رود و در آنجا می‌فرماید:
«... مَا مِنْ مُؤْمِنٍ یمُوتُ فِی بُقْعَةٍ مِنْ بِقَاعِ الْاَرْضِ اِلَّا قِیلَ لِرُوحِهِ الْحَقِی بِوَادِی السَّلَامِ وَ اِنَّهَا لَبُقْعَةٌ مِنْ جَنَّةِ عَدْنٍ؛ هیچ مومنی در جایی از زمین نمیرد مگر آن که به روح او فرمان دهند که به وادی السلام آید. اینجا، نقطه‌ای از بهشت است. ‌»
از مروان بن مسلم نیز چنین نقل شده است:
به امام جعفر صادق (علیه‌السّلام) عرض کردم: «برادرم در بغداد زندگی می‌کند و می‌ترسم که اجلش در آنجا فرا رسد». امام (علیه‌السّلام) فرمود:
«ما تبالی حیثما مات، اما انه لا یبقی مؤمن فی شرق الارض وغربها الا حشر الله روحه الی وادی السلام»؛ «اهمیت نده که کجا بمیرد. هیچ مؤمنی در مشرق یا مغرب زمین نمی‌میرد؛ مگر آنکه خداوند روحش را به وادی‌السلام می‌فرستد».
راوی پرسید: «وادی‌السلام کجاست؟» حضرت (علیه‌السّلام) فرمود:
«ظهر الکوفة، اما انی کانی بهم حلق حلق قعود یتحدثون»؛ «پشت کوفه. گویی من با چشم خود می‌بینم که حلقه حلقه نشسته‌اند و با یکدیگر سخن می‌گویند».
«زید نرسی»، از اصحاب امام صادق (علیه‌السّلام)، از آن حضرت، روایت می‌کند که فرمود:
چون روز جمعه و عیدین ( فطر و قربان) فرا رسد، خداوند منان به رضوان، خازن بهشت، دستور می‌دهد که میان ارواح مؤمنان که در عرصه‌های بهشت قرار دارند، فریاد برآورد که خداوند به شما رخصت داده است که به خویشان و دوستان خود در دنیا، سر بزنید. در ادامه روایت، امام (علیه‌السّلام) توضیح می‌دهد که چگونه، خداوند آنها را به روی زمین می‌آورد.
«فینزلون بوادی السلام وهو واد بظهر الکوفة ثم یتفرقون فی البلدان والامصار حتی یزورون اهالیهم الذین کانوا معهم فی دار الدنیا....؛ پس آنها در وادی‌السلام فرو می‌آیند و آن، منطقه‌ای پشت کوفه است و از آنجا، به شهرها و کشورها، پراکنده می‌شوند. سپس به خویشان و آشنایان خود که در دنیا با آنها بوده‌اند، سر می‌زنند... سپس به جایگاه خود در بهشت بازمی‌گردند.»
دیلمی در کتاب ارشاد، ویژگی‌های وادی‌السلام را چنین نقل کرده است:
از ویژگی‌های تربت امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) آن است که از کسانی که در این سرزمین دفن شوند، عذاب قبر و سؤال نکیر و منکر برداشته می‌شود؛ چنان‌که در روایات صحیح، به آن تصریح شده است.
سیدنعمت‌الله جزائری نیز در همین رابطه می‌گوید:
بهشت روی زمین، وادی‌السلام است که محل آن، بیرون کوفه، بین نجف و کربلا می‌باشد و ارواح مؤمنان در پیکرهای مثالی در آنجا، از نعمت‌های الهی برخوردار می‌شوند تا روزی که به جایگاه اصلی خود در بهشت برین راه یابند.
با توجه به روایات و ویژگی‌های بیان شده، بسیاری از بزرگان و شیعیان، از گذشته تا به امروز، وصیت می‌کرده‌اند که جنازه‌شان را به نجف اشرف منتقل نمایند و در قبرستان وادی‌السلام به خاک بسپارند. در نتیجه، این قبرستان، به مرور زمان گسترش یافته و به پهناورترین قبرستان جهان، تبدیل شده است.

بناهای داخل قبرستان

[ویرایش]

در قبرستان وادی‌السلام، زیارتگاه‌ها و مقام‌های منسوب به برخی پیامبران و امامان (علیهم‌السّلام) و نیز آرامگاه‌های برخی از علما و مشاهیر شیعه وجود دارد.
مرقد حضرت هود و صالح در قبرستان وادی السلام
بسیاری از مشاهیر دینی، سیاسی و اجتماعی شیعه به وصیت خود یا به خواست نزدیکانشان، در این قبرستان دفن شده‌اند که به ظاهر، انگیزه آنان بیشتر همجواری با مرقد امام اول شیعیان بوده است. برخی از مشاهیر شیعه مدفون در این قبرستان عبارتند از: •سید جمال الدین گلپایگانیسید محمد باقر صدرسید جمال‌الدین اَفجِه‌ایسید علی قاضی طباطباییرئیس علی دلواریمحمد حسین کاشف الغطاءمحمد رضا تنکابنیسید محمد باقر حکیم

← مرقد حضرت هود و صالح


میان قبرستان وادی‌السلام، قبری منسوب به دو پیامبر بزرگ الهی؛ حضرت هود و حضرت صالح (علیه‌السّلام) وجود دارد که از زیارتگاه‌های مشهور و شناخته شده شیعیان می‌باشد.
البته گفتنی است، بیشتر مورخان و جغرافی‌دانان مسلمان، مدفن این دو پیامبر را در یمن، تعیین کرده‌اند. اما در منابع حدیثی شیعه، روایات دیگری وارد شده است که بر وجود قبر هود و صالح (علیه‌السّلام) در وادی‌السلام، دلالت دارد؛ از جمله در روایتی، از امام حسن (علیه‌السّلام) نقل شده است که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به ایشان فرمود:
«مرا پشت کوفه، در قبر دو برادرم هود و صالح، به خاک بسپارید».

در روایت دیگری آمده است که امیرمؤمنان (علیه‌السّلام) به امام حسن (علیه‌السّلام) فرمود: «مرا در قبر برادرم هود، دفن کنید».
علامه سیدمهدی بحرالعلوم، مزار کنونی هود و صالح (علیه‌السّلام) را در این نقطه از وادی‌السلام آشکار کرد.
[۱۹] براقی، حسین، تاریخ النجف، ص۲۲۳.

گویا پیش از آن، مزار هود و صالح در قسمت دیگری از وادی‌السلام قرار داشت. اما سید بحرالعلوم، محل فعلی را شناسایی کرد و گنبدی نیز از سنگ و گچ بر فراز آن ساخت. سپس یک ایرانی، آن را خراب نمود و به‌جای آن، ساختمان جدیدی با گنبد کاشی‌کاری بنا کرد. این ساختمان در سال ١٣٣٧ه. ق، یعنی در دوره اشغال عراق از سوی بریتانیا بازسازی گردید.
[۲۰] آل محبوبة، جعفر، ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۹۶.


← مقام حضرت مهدی و امام صادق


مقام حضرت مهدی(عج) و امام صادق(ع) در قبرستان وادی السلام
به فاصله چندصد متر از سمت شمال غربی مرقد هود و صالح (علیه‌السّلام)، مقامی منسوب به حضرت مهدی (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) وجود دارد که ساختمان آن گویا برای نخستین بار، به دست علامه سیدمهدی بحرالعلوم، ساخته شده است.
شیخ جعفر آل محبوبه، به وجود کتیبه‌ای به تاریخ ١٢٠٠ه. ق، در زیارتگاه اشاره کرده که گویا مربوط به زمان ساختن زیارتگاه به دست سیدبحرالعلوم است. در سال ١٣١٠ه. ق، نیز یک شیعه هندی، به نام سیدمحمد خان، ساختمان مقام را بازسازی و برای آن گنبدی با کاشی‌های آبی رنگ بنا نمود.
[۲۱] آل محبوبة، جعفر، ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۹۵-۹۶.

زیارتگاه، دارای صحنی است که با یک ورودی در زاویه جنوب غربی آن به فضای قبرستان متصل می‌شود. در سمت راست ورودی، چاه آبی منسوب به امام زمان (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) به چشم می‌خورد. ساختمان مقام، در جنوب شرقی صحن قرار دارد و دارای دو اتاق است. در اتاق اول (غربی)، محراب کاشی‌کاری وجود دارد که همان مقام حضرت مهدی (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) است. در اتاق دوم نیز مقامی منسوب به امام جعفر صادق (علیه‌السّلام)، به‌صورت محراب کاشی‌کاری وجود دارد.
پیش‌تر، روایتی از شیخ کلینی و ابن‌قولویه از ابان بن تغلب نقل شد که براساس آن، امام صادق (علیه‌السّلام) در سه موضع از نجف، نماز خواند که یکی از آنها، محل منبر قائم (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) بود. بر این اساس، مقام حضرت مهدی (عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف) در وادی‌السلام، منطبق بر این مکان و مقام امام صادق (علیه‌السّلام) نیز محل نماز خواندن آن حضرت دانسته شده است.

← مقبره سید علی آقا قاضی


مرقد سیدعلی آقا قاضی طباطبایی در قبرستان وادی السلام
حاج سیدمیرزا علی، فرزند سیدحسین قاضی طباطبایی، در ذی‌حجه ١٢٨۵ه. ق، در تبریز به دنیا آمد. نخست در حوزه علمیه تبریز به تحصیل علوم دینی پرداخت، سپس برای ادامه تحصیل، راهی نجف اشرف شد و از محضر استادانی، چون آخوند خراسانی، شریعت اصفهانی، شیخ محمدحسن مامقانی و سیدمحمدکاظم یزدی بهره برد و در سن ٢٧ سالگی به درجه اجتهاد رسید.
او بیشتر سال‌های عمر پربرکت خود را به مجاهدت و تهذیب نفس و کسب مقامات عرفانی سپری کرد و شاگردان بزرگی، همچون علامه سیدمحمدحسین طباطبایی صاحب تفسیر المیزان، محمدتقی بهجت، سیدعبدالحسین دستغیب، سیدعبدالاعلی سبزواری، به دست وی تربیت شدند. سیدعلی آقا قاضی در سال ١٣۶۶ه. ق، درگذشت و پیکرش در وادی‌السلام، به خاک سپرده شد. قبر وی، ابتدای ورودی اصلی قبرستان وادی‌السلام، روبه‌روی خیابان متصل به مرقد هود و صالح (علیه‌السّلام)، قرار دارد.
[۲۲] جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۴، ص۳۸۱.
[۲۳] جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۴، ص۳۹۲.


← قبر رئیسعلی دلواری


مقبره رئیسعلی دلواری در قبرستان وادی السلام
رئیسعلی دلواری، از شخصیت‌های ملی و رهبران نهضت مبارزه با استعمار انگلیس در سواحل شمالی خلیج فارس، به شمار می‌آید. او در خانواده‌ای مذهبی در روستای «دلوار»، از توابع تنگستان (در استان بوشهر)، متولد شد و در دامان پدر و مادری متدین و مسلمان پرورش یافت.
پدرش، زایر محمد، فرزند زایر غلامحسین، فرزند عالی، فرزند عیوض، کدخدای دلوار و از طایفه احمدی بود و مادرش، «شهین»، دختر علی، فرزند زایر محمد از طایفه فولادی ساکن باغک تنگستان بود. تاریخ تولد وی در هیچ منبعی، ثبت نشده است.
در سال ١٣٢۶ه. ق، در دوره استبداد صغیر که محمدعلی شاه قاجار، مجلس شورای ملی را منحل کرد و آزادی‌خواهان را به زندان‌انداخت و مردم ایران در شهرهای مختلف از جمله تبریز، رشت، اصفهان و نقاط دیگر مبارزه را آغاز کردند، رئیسعلی دلواری با همکاری روحانیان و دیگر آزادی‌خواهان، این شهر را از تصرف نیروهای وابسته به محمدعلی شاه خارج کردند. رئیسعلی دلواری، کنار تدارک حمله به بوشهر، تقریباً هر شب به پادگان انگلیسی‌ها حمله می‌کرد و ضرباتی بر آنها وارد می‌آورد؛ تا اینکه سرانجام در جریان یکی از این حملات در سال ١٣٣٣ه. ق، به شهادت رسید.
[۲۴] قدیانی، عباس، فرهنگ جامع تاریخ ایران، ج۱، ص۴۱۴-۴۱۶.

جنازه رئیسعلی، مدتی پس از شهادت، به نجف اشرف انتقال یافت و در قبرستان وادی‌السلام به خاک سپرده شد و قبر وی تا به امروز در این قبرستان، باقی مانده است و مردم و علاقه‌مندان، بر آن فاتحه می‌خوانند.

فهرست منابع

[ویرایش]

• قصص الانبیاء، السیدنعمةالله الجزائری، بیروت، مؤسسة الاعلمی، ١٣٩٨ه. ق - ١٩٧٨م.
• الاصول الستة عشر، عدة محدثین، ط ٢، قم، دار الشبستری، ١۴٠۵ه. ق - ١٣۶٣ه. ش.
• تاریخ النجف المعروف بالیتیمة الغرویة و التحفة النجفیة فی الارض المبارکة الزکیة، براقی، حسین.
• لغت نامه دهخدا، دهخدا، علی‌اکبر.
• گلشن ابرار، جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، زیر نظر: پژوهشکده باقرالعلوم (علیه‌السّلام)، چاپ ٣، قم، معروف، ١٣٨۵ه. ش.
• العین، فراهیدی، خلیل بن احمد.
• بحارالانوار، محمدباقر المجلسی، ط ٢، بیروت، مؤسسة الوفاء، ١۴٠٣ه. ق - ١٩٨٣م.
• قاموس قرآن، قرشی، علی‌اکبر.
• الکافی، محمد بن یعقوب الکلینی، تصحیح: علی اکبر الغفاری، تهران، دار الکتب الاسلامیة.
• مفردات الفاظ القرآن، راغب اصفهانی.
• ماضی النجف وحاضرها، جعفر آل محبوبة، بیروت، دار الاضواء، ١۴٠۶ه. ق - ١٩٨۶م.
• فرهنگ جامع تاریخ ایران، عباس قدیانی، تهران، آرون، ١٣٨٧ه. ش.
• تهذیب الاحکام، شیخ طوسی.
• ارشاد القلوب، حسن بن محمد (الدیلمی)، ط ٢، قم، ذوی‌القربی، ١۴٢٩ه. ق.
• فرحة الغری فی تعیین قبر امیرمؤمنان علی (علیه‌السّلام) فی النجف، غیاث‌الدین عبدالکریم بن احمد الحسینی (ابن طاووس)، تحقیق: محمد مهدی نجف، النجف، العتبة العلویة المقدسة، ١۴٣١ه. ق - ٢٠١٠م.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، ج۸، ص۹۸.    
۲. راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۱۸.    
۳. دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه دهخدا، ذیل مدخل وادی.
۴. راغب اصفهانی، حسین، مفردات الفاظ القرآن، ص۲۳۹.    
۵. قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن، ج‌۳، ص۲۹۶.    
۶. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۳۴۹.    
۷. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۶۰۰.    
۸. براقی، حسین، تاریخ النجف، ص۲۴۳.
۹. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱۰۰، ص۲۳۲.    
۱۰. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۱۰۰، ص۲۳۲.    
۱۱. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۶۰۰.    
۱۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۶۰۰.    
۱۳. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۱، ص۴۶۶.    
۱۴. عدة محدثین، الاصول الستة عشر، ص۴۳-۴۴.    
۱۵. دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، ج۲، ص۳۵۳.    
۱۶. جزائری، سیدنعمت‌الله، قصص الانبیاء، ص۲۹۴.    
۱۷. ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام)، ص۶۷.    
۱۸. ابن طاووس، عبدالکریم بن احمد، فرحة الغری فی تعیین قبر امیرالمؤمنین علی (علیه‌السّلام)، ص۶۸.    
۱۹. براقی، حسین، تاریخ النجف، ص۲۲۳.
۲۰. آل محبوبة، جعفر، ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۹۶.
۲۱. آل محبوبة، جعفر، ماضی النجف وحاضرها، ج۱، ص۹۵-۹۶.
۲۲. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۴، ص۳۸۱.
۲۳. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۴، ص۳۹۲.
۲۴. قدیانی، عباس، فرهنگ جامع تاریخ ایران، ج۱، ص۴۱۴-۴۱۶.


منابع

[ویرایش]

زیارت‌گاه‌های عراق، محمدمهدی فقیه بحرالعلوم، ج۱، ص۸۵، برگرفته از مقاله «قبرستان وادی‌السلام و زیارتگاه‌های آن‌».    






جعبه ابزار