قاعده فرعیت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



قاعده فرعیت، یکی از اصول عقلی است که به دنبال استدلال برای اصالت وجود، طرفداران اصالت ماهیت، به کمک این قاعده به نقض اصالت وجود پرداخته‌اند.


مفاد قاعده فرعیت

[ویرایش]

مفاد این قاعده این است که هرگاه به ثبوت وصفی برای شیء حکم کردیم (چه در خارج و چه در ذهن)، باید موصوف در همان موطن در مرتبه متقدم موجود باشد.
[۱] ملاصدرا، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، ج۱، ص۴۳.
[۲] مصباح یزدی، محمد تقی، شرح جلد اول، اسفار اربعه، جزء اول، ص۱۶۸.
یعنی ثبوت چیزی (عالم) برای چیزی (احمد) متفرع بر این است که آن چیز اول (احمد) وجود داشته باشد.
این بحث، یکی از اصول عقلی است که به صورت مستقل در فلسفه مطرح نشده است. بلکه به دنبال استدلال برای اصالت وجود، طرفداران اصالت ماهیت، به کمک این قاعده به نقض اصالت وجود پرداخته‌اند و فلاسفه اصالت وجودی را به پاسخ آن اشکال فرا خوانده‌اند، اولین جواب را امام فخررازی داده است و سپس سایر فلاسفه و متکلمین هم به این ایراد و جواب پرداخته‌اند.


اشکال اصالت وجود

[ویرایش]


بر اساس این قاعده، اشکالی بر اصالت وجود شده است؛
اگر وجود اصیل باشد، معنای آن این است که یک وصف خارجی برای ماهیت ثابت است. پس طبق قاعده فرعیت؛ ماهیت باید قطع نظر از این وجود، خودش در خارج موجود باشد و جریان قاعده فرعیت، مستلزم وجود سوم و چهارم و... تا بی نهایت است که همان تسلسل محال است. پس فرض اصالت وجود، مستلزم اصالت ماهیت هم هست که این هم محال است.
[۳] جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، ج۱، ص۳۱۲.
[۴] ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۳.



پاسخ‌های اشکال

[ویرایش]

به این اشکال چند جواب داده‌اند:

← پاسخ محقق دوانی



اول: محقق دوانی قاعده فرعیت را به قاعده استلزام تبدیل کرده است؛ یعنی به جای قاعده فوق معتقد است، «اثبات شیء لشیء یستلزم ثبوت المثبت له» که طبق این قاعده، لازم نیست که موضوع در مرتبه قبل، ثبوتی داشته باشد بلکه صرفا باید موجود باشد اگر چه وجودش به واسطه همان ثبوت شیء اول برای آن باشد.
[۵] قوشجی، علاءالدین، شرح تجرید العقائد، ص۵۹.
[۶] شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۹.
[۷] شرح نهایه الحکمه، شیروانی، ج۱، ص۵۴۲.



← پاسخ فخر رازی


دوم: امام فخر رازی با این بیان که این قاعده در بحث اصالت وجود جاری نیست و اصالت وجود تخصصا از قاعده فرعیت خارج است، درصدد حال مشکل برآمده است.
[۸] طباطبائی، محمدحسین، بدایه الحکمه، ص۱۳۳.
[۹] ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۴.



← پاسخ ملاصدرا


سوم: ملاصدرا دو جواب از این اشکال داده است؛


←← جواب اول



الف: این اشکال بر اصالت ماهیت هم وارد است. چون بنا بر اصالت ماهیت نیز، حمل وجود بر ماهیت، به اعتبار خارج است، نه ذهن. یعنی وجود یک وصف خارجی برای ماهیت است نه یک وصف ذهنی. پس همین ماهیتی که وجود خارجی دارد، بایستی طبق قاعده فرعیت، قبلا وجود داشته باشد، تا بتواند متصف به وجود لاحق نشود و همان حرفها و اشکال تسلسل در این فرض هم جاری می‌گردد.
[۱۰] ملاصدرا، اسفار، ج۱، ص۴۳.
[۱۱] شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۸.
[۱۲] نهایه الحکمه، ص۱۸۶.
[۱۳] شرح نهایه، شیروانی، ج۱، ص۵۴۱.



←← جواب دوم



ب: حمل وجود بر ماهیت، تخصصا از قاعده فرعیت، خارج است. اتصاف ماهیت به وجود در خارج هلیه بسیطه است و هلیه بسیطه فقط بر «ثبوت شیء» دلالت دارد، نه «ثبوت یک شیء برای شیء دیگر» تا مستلزم آن باشد که ماهیت، پیش از آن که موجود شود، موجود باشد در حالی که موضوع قاعده فرعیت، هلیه مرکب است؛ لذا اساسا حمل وجود بر ماهیت را که هلیه بسیط است، دربر نمی‌گیرد و تخصصا از مورد قاعده خارج است.
[۱۴] مصباح یزدی، شرح جلد اول، اسفار، ج۱، ص۴۳.



← پاسخ طرفداران اصالت ماهیت



چهارم: برخی طرفداران اصالت ماهیت نیز این گونه به این اشکال پاسخ داده‌اند که قضیه «الانسان موجود» از باب اثبات یک شیء برای شیء دیگر نیست؛ زیرا وجود نه در ذهن و نه در خارج هیچگونه تحققی ندارد تا از حمل آن بر ماهیت محذوری پیش آید. به طور کلی، مشتق و از جمله، «موجود»، مفهوم بسیطی است در فارسی به آن «هست» می‌گویند و موجود بودن ماهیت، به دلیل اتحاد ماهیت با مفهوم وجود است نه اینکه چیزی در خارج یا در ذهن، بر ماهیت عارض شده باشد.
[۱۵] رحیق مختوم، ج۱، ص۳۱۵.
[۱۶] ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۴.
[۱۷] شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۹.

با توجه به نظر سوم -خروج تخصصی «حمل وجود بر ماهیت» از قاعده فرعیت- دیگر نیازی به این تکلفات و جوابهای پیچیده و نادرست نیست.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ملاصدرا، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، ج۱، ص۴۳.
۲. مصباح یزدی، محمد تقی، شرح جلد اول، اسفار اربعه، جزء اول، ص۱۶۸.
۳. جوادی آملی، عبدالله، رحیق مختوم، ج۱، ص۳۱۲.
۴. ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۳.
۵. قوشجی، علاءالدین، شرح تجرید العقائد، ص۵۹.
۶. شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۹.
۷. شرح نهایه الحکمه، شیروانی، ج۱، ص۵۴۲.
۸. طباطبائی، محمدحسین، بدایه الحکمه، ص۱۳۳.
۹. ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۴.
۱۰. ملاصدرا، اسفار، ج۱، ص۴۳.
۱۱. شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۸.
۱۲. نهایه الحکمه، ص۱۸۶.
۱۳. شرح نهایه، شیروانی، ج۱، ص۵۴۱.
۱۴. مصباح یزدی، شرح جلد اول، اسفار، ج۱، ص۴۳.
۱۵. رحیق مختوم، ج۱، ص۳۱۵.
۱۶. ملاصدرا، اسفار اربعه، ج۱، ص۴۴.
۱۷. شرح جلد اول اسفار، مصباح یزدی، جزء اول، ص۱۶۹.


منبع

[ویرایش]

سایت پژوهشکده باقرالعلوم علیه السلام، برگرفته از مقاله «قاعده فرعیت».    



جعبه ابزار