علی بن حسین مسعودی هذلی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



ابو الحسن علی بن حسین بن علی بن عبدالله هذلی، متکلم، مورخ و جغرافی دان بزرگ اسلامی، از نوادگان عبدالله بن مسعود، صحابی بزرگ رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) است و به همین دلیل به مسعودی مشهور شد. و دارای تألیفات با ارزش زیادی هستند که مورد توجه بزرگان می‌باشد. او بیش از ۲۵ سال در سفر بوده به خاطر همین شخصیت جهانی پیدا نموده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

تاریخ دقیق ولادت مسعودی مشخص نیست. آن چه مسلم است این که وی در سال های نیمه دوم قرن سوم هجری متولد شده است و از روی نشانه ها چنین به دست می آید که سال تولد او حدود (۲۶۰ هـ . ق) بوده است؛ زیرا وی در سال (۳۰۰ هـ . ق) عازم سفری پژوهشی به بلاد مختلف اسلامی شد و بنابر تصریح شرح حال نویسان، وی در آن زمان مردی کامل بوده است و از طرفی او در حدود همان سال (۳۰۰ هـ . ق) با برخی از بزرگان اسلام و اهل کتاب به مناظره و مباحثه علمی پرداخته است و مسلم است که عزم سفری طولانی و پرحادثه و توانایی علمی جز از یک مرد کامل که در حدود ۴۰ سالگی محقق می‌شود صورت نمی‌پذیرد. بنابراین می‌توان حدث زد که مسعودی، حدود سال (۲۶۰ هـ . ق) متولد شده است. در شهر بابل عراق به دنیا آمد و دوران کودکی خود را در آن جا سپری کرد.
[۳] حمود، هادی حسین، العقائد و الفرق الدینیه، ص۱۲.
[۴] مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.
[۶] اردبیلی، محمد، مجمع الرجال، ج۳ و ۴، ص۱۸۵.
و در همانجا نیز رشد‌ و نموي کرد. او از نوادگان عبدالله بن مسعود، صحابی بزرگ رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، بود و به همین دلیل به مسعودی مشهور شد. عبدالله در زمان خلافت عثمان و همزمان با سفر بسیاری از صحابه به شهرهای مفتوحه، به عراق آمد. در عراق منزلت بالایی یافت و به همین دلیل مردم از مواضع او در مقابل عثمان دفاع می‌کردند. برخورد خشونت‌آمیز عثمان با وی از عوامل انقلاب مردم عراق علیه عثمان شمرده می‌شود. خاندان ابن مسعود سالیان درازی در عراق زیستند و با پرهیز از ورود به مسایل سیاسی در عصر خلفای اموی و عباسی به مسایل علمی و فرهنگی پرداختند. آنان بغداد را برای سکونت در روزگار منصور انتخاب کردند. بغداد در زمان مسعودی از مهمترین مراکز علمی جهان اسلام به شمار می‌رفت و این فرصت مناسبی برای فراگیری علم و دانش وی بود. علاوه بر آن، خاندان او نیز اهتمام ویژه‌ای به دانش اندوزی وی داشتند.

تحصیلات

[ویرایش]

شرح حال نویسان در مورد مکان، زمان و چگونگی تحصیلات مسعودی، اطلاعات زیادی ننگاشته‌اند؛ ولی از لابلای گفتار آنان در مورد معرفی شخصیت علمی و آثار او و نیز تصریح و یا اشاره خود مسعودی در کتاب‌هایش به خوبی می‌توان به دست آورد که وی برای یادگیری علوم دینی در سال های نوجوانی راهی بغداد شده است. علت هجرت او نیز این بود که بغداد در آن زمان مرکز علم و فرهنگ به شمار می‌رفت و عالمان و فقیهان بزرگی در آن شهر سکونت داشتند و مسعودی برای دستیابی به علم و کمال با اشتیاق کامل به آن سامان شتافته است. هوش سرشار، روحیه جستجوگری فراوان، انگیزه قوی برای یادگیری و پشتکار از پشتوانه‌های تحصیلی اوست. وی دست کم دو دهه از عمر خود را در شهر بغداد در پی یادگیری علوم مختلف اسلامی سپری کرد و با جدیت هر چه تمام‌تر به پژوهش و تعمق در رشته‌های مختلف؛ مثل ادبیات عرب، کلام، حدیث، فقه، اصول، فلسفه و تاریخ پرداخت. وی بعد از سال ها تحصیل و تحقیق به درجات عالی علمی نایل آمد. او در شناخت اخبار و روایات دارای مهارتی بسزا شد و در فقه و اصول نیز به درجه اجتهاد نایل آمد. وی در کلام و فلسفه به ویژه تاریخ، به اطلاعات بسیار دست یافت به طوری که اعجاب عالمان و اندیشمندان عصر خود و آینده را برانگیخت.
مقام بلند علمی و جامعیت او در علوم مختلف اسلامی و سایر رشته های علمی رای بشری بر دانشمندان علم رجال و تراجم جایگاه ویژه‌ای است؛ از این رو آن‌ها با اوصاف و عبارت‌هایی چون دانشمند کامل، پژوهشگر ماهر، فیلسوف، متکلم، فقیه، اصولی، محدث، رجالی، منجم، مورخ، جغرافی دان و ... از مقام علمی او تجلیل کرده اند.
[۷] قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۲۷۷.
[۸] مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال، ج۴، ص۳۹.
[۱۱] مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.

آیت‌الله مرعشی نجفی در تقریظ ترجمه کتاب «اثبات الوصیه لعلی بن ابی طالب (علیه‌السلام) که توسط محمدجواد نجفی نوشته شده در وصف مسعودی و کتابش می نویسد: آن کتاب، نوشته علامه، پیشوا، اقدم، ثقه و امین، شیخ ابوالحسن علی بن حسین مسعودی هذلی متوفای (۳۴۶ هـ . ق) است.
[۱۲] مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین، ترجمه اثبات الوصیه، ص۵.

تحصیلات مسعودی را می توان به دو مرحله تقسیم کرد:
مرحله اول، از ابتدای نوجوانی تا قبل از سال (۳۰۰ هـ . ق) عمده تحصیلات او در شهر بغداد صورت گرفته است و مرحله دوم، از سال (۳۰۰ هـ . ق) تا سال ۳۳۲ که مدام در سیر و سیاحت بوده است. این مرحله به منزله تکمیل یافته‌ها و پژوهش بیشتر در علوم مختلف به حساب می آید. وی در این سال‌ها نه مکان خاصی را مرکز تحصیل خود قرار داد و نه استاد مشخصی؛ بلکه در هر شهری از شهر‌های جهان اسلام که وارد می‌شد از شرق گرفته تا غرب آن، مثل: عراق، ایران، هند، مصر و ... هر استاد و دانشمندی را می‌یافت مدتی نزد او توقف کرده از دانش او بهره می‌برد.

سفرهای علمی

[ویرایش]

مسعودی علاوه بر بهره گیری از علوم مختلف مانند لغت، ادبیات، فقه، تاریخ، جغرافیا و فلسفه به زبان‌های فارسی، هندی، یونانی، رومی و سریانی آشنا شد. کسب دانش بیشتر و آشنایی بهتر با فرهنگ‌های مختلف، او را برای سفر به نقاط مختلف جهان علاقه‌مند کرد. با اینکه در آن زمان دولت‌های مستقل حکومت داشتند ولی وحدت اسلامی همچنان بر مرزهای سیاسی چیره بود و در مجموع مملکتی به نام «مملکت اسلام» را تشکیل می‌دادند که هر مسلمانی می‌توانست آزادانه در محدوده جغرافیایی این مملکت از نقطه‌ای به نقطه دیگر سفر کند.
دلیل دیگری که مسعودی را به ترک بغداد وادار کرد، اوضاع نابسامان سیاسی بغداد و تسلط ترکان بر خلفای عباسی بود. او در طی این سفرها می‌توانست آزادانه و به دور از چالش‌های سیاسی، تاریخ خلفای عباسی را تدوین کند و به همین منظور به فارس، کرمان، اصطخر، هند، ملتان و منصوره سفر کرد و از آنجا به کنبایه، صیمور، بومبای و سیلان رفت و سپس سفر دریایی خود را به شهرهای چین آغاز کرد و پس از بازدید از ماداگاسکار و زنگبار به عمان بازگشت. او همچنین سفری به آذربایجان و گرگان و از آنجا به مناطق شام و فلسطین کرد. با دیداری از مرزهای شام به بصره آمد و دوباره به شام بازگشت و برای مدتی در دمشق اقامت نمود.
با اینکه مسعودی به زادگاه خود عشق می‌ورزید، شهرهای عراق را می‌ستود و ویژگی‌های آنها را یادآور می‌شد ولی مصر را به دو دلیل برای اقامت برگزید: یکی چالش‌های سیاسی بغداد که دستاورد سلطه نیروهای غیرعرب بود و دیگری امنیت، آسایش و نهضت علمی- فرهنگی مصر که محصول حکومت اخشیدی‌ها به شمار می‌آمد.
مسعودی کتاب «مروج الذهب» را در مصر منتشر کرد و تا پایان عمر در آنجا زیست. او بیان داشته که تالیف کتاب «مروج الذهب» را در سال ۳۳۲ ه شروع کرده و در سال ۳۳۶ ه. در فسطاط به پایان رسانده است. همچنین یادآور شده که در سال ۳۴۲ ه. نسخه اول کتاب «التنبیه و الاشراف» را تدوین نموده و در سال ۳۴۵ ه. بر آن کتاب اصلاحات و اضافاتی داشته است.

ویژگی تحصیلی و سفرها

[ویرایش]

ویژگی تحصیلی مسعودی در این مرحله از تحصیلات، کثرت استادان، تنوع دانش‌ها و جامعیت در آن‌ها است؛ چه این که با بیشتر استادان و دانشمندان شیعه و سنی با همه اختلاف نظرهایی که در مبانی اصول و فروع داشتند، ملاقات کرد، سخنان آنان را شنید و در مورد صحت و سقم آراء آنان به تعمق و تأمل پرداخت و با آزاد اندیشی نظر صواب را پذیرفته و سرمایه راه خود قرار داد.
[۱۴] مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.
[۱۵] مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، ص۵.
[۱۶] تفضلی، آذر و مهین فضایلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص۳۵۱.
[۱۷] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴ .

از ویژگی‌های قرن سوم و چهارم هجری، فراوانی سفرهای پژوهشی از ناحیه جویندگان علم و دانش به نقاط مختلف و دور دست جهان اسلام بود که برای دست‌یابی به حقایق و معارف دینی و سایر علوم بشری صورت می‌گرفت. فشار خلفا و حاکمان عباسی بر عالمان موجب شد تا بسیاری از دانشمندان و صاحبان علم و معرفت در شهر‌ها و نقاط دور افتاده عزلت گزینند و جویندگان علم و کمال نیز برای دستیابی به علوم آنان مجبور بودند مسافت‌های طولانی را درنوردند و مشقت‌های فراوان را به جان بخرند.
از جمله آن جویندگان علم، علی بن حسین مسعودی است که بغداد را به قصد ملاقات با دانشوران و عالمان و دریافت حقایق تاریخی ترک کرد و عازم سفر شد. با این که وی بسیاری از حقایق و معارف دینی را در بغداد فرا گرفته بود، با تشویق استادان بغداد به خاطر علاقه فراوان به تاریخ، جغرافیا و کلام، همانند بزرگان دیگر همچون واقعی، بلاذری، یعقوبی و ابوریحان بیرونی عازم سفر شد.
نکته قابل توجهی که از آثار به جامانده از مسعودی نیز به دست می آید این است که وی دارای ثروت شخصی بسیار بوده است و مخارج سفرش را خود تأمین می‌کرده است؛ زیرا علاوه بر سفر با چهارپایان، با کشتی نیز بسیار سفر کرده و مشخصاست که اجرت کشتی در آن زمان بسیار گران بوده است؛ از طرفی هیچ دلیل یا قرینه‌ای وجود ندارد تا نشان دهد او از پادشاه یا حاکمی برای شروع یا ادامه سفر خود مستمری دریافت کرده باشد و همین مسأله اعتماد به گفته‌ها و گزارشات او را بیشتر می‌کند.
[۱۸] فریشلر، کورت، امام حسین (علیه‌السلام) و ایران، ص۳۳۳.

علی بن حسین مسعودی به شهر‌های ایران مثل فارس، کرمان، قزوین و سواحل دریای خزر سفر کرد و سپس به آسیای مرکزی رفت و از آن جا عازم هند شد و از مناطق آن جا دیدن نمود. وی پس از آن از طریق دریا به چین و کشورهای آسیای جنوبی و جنوب شرقی مثل سیلان (سری لانکای کنونی) و مالزی رفت و در بازگشت از راه دریا به عمان و عربستان رسید و در ادامه، به ترکیه و سوریه سفر کرد. در نهایت وی در سال (۳۳۲ هـ . ق) به مصر رسید و در همان جا ماندگار شد.
[۱۹] صدر، سیدحسن، تأسیس، الشیعه، ص۲۵۴.
[۲۰] صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی) ش ۲۷، ص۵۰.


استادان و مشایخ

[ویرایش]

۱. عبدالله بن جعفر حمیری
[۲۳] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
متوفای (۲۹۷ هـ . ق)
۲. شیخ ابوجعفر محمد بن یعقوب کلینی نویسنده اصول کافی.
[۲۴] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.

۳. حسن بن محمد بن جمهور قمی.
۴. محمد بن جعفر اسدی رازی
[۲۵] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.

۵. محمد بن عمرو کاتب.
[۲۶] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.

۶. عباس بن محمد بن حسین.
۷. حمزه بن نصر.
۸. محمد بن جریر طبری، مورخ و مفسر.
۹. حسن بن موسی نوبختی.
[۲۷] صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
[۲۸] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج۱، ص۶.

۱۰. ابراهیم بن محمد نفطویه.
۱۱. ابوبکر محمد بن خلف وکیع.
۱۲. محمد بن یحیی طولی جلیس.
۱۳. ابوالحسن دمشقی.
[۳۰] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج۱، ص۶.

۱۴. ابوخلیفه جمحی.
۱۵. عبدالله بن احمد معروف به ابن زبرقاضی.
۱۶. ابن درید،
۱۷. ابوبکر انباری.
۱۸. ابواسحاق زجاج،
۱۹. سنان بن ثابت بن قره،
۲۰. محمد بن عبدالوهاب.
۲۱. عبدالله بن محمد.
۲۲. ابوالحسن بن ابی بشیر اشعری.
۲۳. محمد بن زکریای رازی.
۲۴. ابوالقاسم بلخی،
۲۵. ابواسحاق جوهری.
۲۶. ابوالحسن مهرانی مصری.
۲۷. جعفر بن محمد بن الازهر.
۲۸. طاهر بن یحیی.
۲۹. ابومحمد عبدالله بن محمد خالدی.
۳۰. علان کلابی.
[۳۱] مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۱، ص۶.
[۳۲] حمود، هادی حسین، العقائد و الفرق الدینیه، ص۳۶- ۳۹.


شاگرد مسعودی

[ویرایش]

مسعودی در کنار تحصیل و تحقیق به تدریس نیز اشتغال داشته است. از آن‌جا که تدریس و تربیت شاگردان سیره تمام دانشمندان و فقیهان اسلامی بوده و هست و مسعودی نیز قطعا شاگردانی داشته و عده‌ای از او نقل روایت می‌کرده‌اند؛ با این حال شرح حال نویسان، تنها نام یکی از شاگردان او را ذکر کرده اند. و او محمد بن عبدالله بن مطلب شیبانی مکنی به ابوالمفضل است. ابوالمفضل شیبانی نویسنده کتاب‌های «الولادات الطیبه الطاهره»، «الفرائض» و «المزار» است. او از راویان قرن چهارم هجری است که در سال (۳۳۳ هـ . ق) در مصر به محضر مسعودی شرفیاب شد و ضمن ملاقات با او از وی اجازه روایت گرفت.
[۳۳] خوانساری، سیدمحمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۲۸۴.
[۳۴] اردبیلی، محمد، مجمع الرجال، ج۳، ص۱۸۶.
[۳۵] بروجردی، حسین، بهجة الآمال، ج۶، ص۴۸۰.


جایگاه ویژه‌ بین علما

[ویرایش]

علی بن حسین مسعودی در طول مسافرت‌های گستره‌ای که انجام داد، اطلاعات گسترده‌ای از منابع دست اول کسب نمود که در میان تاریخ نگاران و جغرافی‌دانان و متکلمان مسلمان، تنها بیرونی، یعقوبی، بلاذری، طبری و تنی چند می‌توانند با او همتایی کنند. طبیعی است که او ضمن این سفر‌ها، اطلاعات انبوهی به دست آورد که خود دائرة المعارفی از انسان شناسی، طبیعت شناسی، حیوان شناسی، تاریخ شناسی، مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و امثال آن بود.
[۳۶] صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۷، ص۵۰.

مسعودی در میان تاریخ نگاران مسلمان و غیر مسلمان جایگاه ویژه‌ای دارد از این رو او را از این جهت مورد تمجید قرار داده‌اند. ابن خلدون، او را «امام المورخین» می‌نامد. «فون کرومر» او را «هرودوت عرب» نامید. همان‌گونه که هرودوت، بزرگترین مورخ یونان است. مسعودی طبق گفتار کرومر بزرگترین تاریخ نگار مسلمان است.
[۳۷] صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۶، ص۱۱.

مسعودی بر بیشتر زبان‌های رایج آن زمان تسلط کامل داشت. وی فارسی، رومی، هندی، یونانی، سریانی و برخی زبان‌های دیگر را به خوبی تکلم می‌کرد و این تسلط وسیله بسیار مناسبی بود تا با مردم و نیز عالمان هر منطقه و دیاری که وارد می‌شد ملاقات و مذاکره مناسب داشته باشد. او می‌گوید:
در هر سرزمین، دیار و منطقه‌ای شگفتی‌هایی است که تنها مردم همان منطقه از آن ها خبر دارند. بنابر این کسی که در وطن خود بماند و با اطلاعاتی که در وطن خود کسب کرده است بسنده کند، با کسی که عمر خود را در جهانگردی و سفر گذرانده است و حقایق را از مردم آن سرزمین‌ها به دست آورده است برابر نخواهد بود.
[۳۸] صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۶، ص۱۱.
[۳۹] آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۱۴۱.

مسعودی، هم با افراد مطلع از اوضاع سیاسی، اجتماعی، تاریخی، مذهبی و جغرافیایی ملاقات داشته و هم از کتاب‌ها، نقشه‌ها و تصویر‌هایی که در اختیار داشتند استفاده نمود است؛ از این رو در آثار او نام بسیاری از کتاب‌های گذشتگان که حاوی حقایق مهم و دست اول بودند، ذکر شده است.
مسعودی در جای دیگر می‌گوید:
«سال (۳۰۳ هـ . ق) در شهر استخر فارس به نزد یکی از بزرگ‌زادگان ایران کتابی بزرگ دیدم که از علوم و اخبار ملوک، بناها و روش‌های حکومت‌داری ایرانیان مطالب فراوانی داشت که چیزی از آن ها را در کتاب‌های دیگر چون «خدای نامه» و «آیین نامه» و غیره ندیده بودم. تصویر ۲۷ تن از پادشاهان ایران از خاندان ساسانی در آن وجود داشت.
[۴۰] آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۹۹.

وی در جای دیگر می آورد:
ثابت بن حره حرانی کتابی دارد که همه گفتارهای جالینوس را از کتاب‌های او درباره تأثیر خورشید و ماه در این جهان فراهم آورده است. و پسر او، سنان بن ثابت آن را در معرض استفاده من نهاد.
[۴۱] آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۶۸.


شخصیت فردی

[ویرایش]

شرح حال نویسان جز از شخصیت علمی مسعودی سخنی نگفته‌اند، از این رو از ویژگی‌های جسمی، فعالیت‌های روزانه و زندگی خصوصی وی آگاهی چندانی وجود ندارد. برخی ویژگی‌های او با مطالعه کتاب‌های «مروج الذهب» و «التنبیه و الاشراف» به دست می‌آید. وطن دوستی یکی از خصوصیات بارز مسعودی است. با اینکه او بیش از ۲۵ سال در سفر بوده و از این رهگذر شخصیت جهانی پیدا نموده است، ولی هیچگاه زادگاه خود را فراموش نکرد و پیوسته در آرزوی دیدار آن لحظه شماری کرد. او به نقل از حکما، علاقه به وطن را نشانه وفا و تکامل عقل دانسته است.
اعتماد به نفس در مسایل علمی و فرهنگی ویژگی دیگر اوست. او با تکیه بر سفرهای علمی‌اش بر مؤلفان معاصرش افتخار کرده و چنین گفته است: گزارش‌های شخصی که در زنجیر وطن بوده با کسی که بخشی از عمر خود را در سفرهای علمی سپری کرده است قابل مقایسه نیست. مورخان و محدثان نیز اعتراف دارند که کتاب‌های مسعودی حکایت‌گر تجربه و مهارت اوست. او خود نیز به ارزش تالیفاتش آگاهی داشت و از این رو برای جلوگیری از هرگونه تحریف و اضافه و نقصانی، غضب و بلای الهی را به افرادی که قصد تصرف در آنها را دارند، یادآور شده است. مسعودی ویژگی فوق را با تواضع علمی مزین کرده و از کاستی‌های کتابش عذرخواهی نموده است. او این کاستی‌ها را به غفلت‌های مؤلف و گاهی نسخه نویسان نسبت داده است.

مسعودی در بیان بزرگان

[ویرایش]

از دیرباز مسعودی و اندیشه‌های او مورد توجه مورخان و نویسندگان عرب و غیر عرب بوده است. کتبی از او به عنوان اخباری علامه و صاحب غرائب و نوادر یاد می‌کند؛
[۴۲] ابن شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، ج۲، ص۵۷.
ابن خلدون با اینکه بسیاری از روایات او را نقد کرده است به برتری علمی او اعتراف دارد. احمد امین، شیوه تاریخ‌نگاری او را مغایر با شیوه طبری و هر کدام را دارای فضیلتی دانسته است. او افزوده است که مسعودی علاوه بر اینکه مورخ بوده جغرافیدان نیز بوده است،
[۴۳] امین، احمد، ظهر الاسلام، ج۲، ص۲۰۶-۲۰۷.

متفکران مغرب زمین نیز توجه خاصی به مسعودی و دستاوردهای علمی او دارند. از این رو از قرن ۱۹ میلادی کتاب‌های او در اروپا به زبان‌های مختلف ترجمه شده و او را «هرودت شرق» لقب دادند،
[۴۴] گوستاولوبن، حضارة العرب، ص۴۵۳.


مذهب

[ویرایش]

شرح حال نگاران شیعه «مسعودی» را از اصحاب امامیه دانسته و به تشیع وی تصریح کرده‌اند. بحث و بررسی او در موضوع امامت نشان از اهتمام و علاقه ویژه وی بدان موضوع و بیانگر تمایلات مذهبی اوست. عناوین کتاب‌های وی در موضوع امامت عبارتند از: [[الاستبصار فی الامامة، الانتصار فی الامامة، حدائق الاذهان فی اخبار آل محمد (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم)، مزاهر الاخبار و ظرائف الاثار للصفوة النوریة، الصفوة فی الامامة.
پرداختن وی به نظریه «وصایت شیعی» در آغاز کتاب «مروج الذهب» و پی‌گیری آن در طول تاریخ و اعتقاد بر اینکه «خداوند هیچگاه زمین را از حجت خالی نمی‌گذارد» و ذکر حدیثی از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) خطاب به حضرت علی (علیه‌السّلام) که «انت و اثنا عشر من ولدک ائمة الحق» می‌تواند نشان از تشیع بارز وی باشد.
مسعودی اهتمام بسیاری برای ثبت زندگانی حضرت علی (علیه‌السّلام) و ذکر مناقب و فضائل آن حضرت کرده است. «ابن حجر» سخن مسعودی درباره امتناع بعضی صحابه از بیعت با علی (علیه‌السّلام) و بیعتشان با یزید بن معاویه و «تقدم حضرت علی (علیه‌السّلام) بر دیگر صحابه» در دیدگاه مسعودی را بهترین نشانه بر تشیع او دانسته است.
مقدم کردن آراء و نظریات شیعه به هنگام ذکر آرای مختلف فرق درباره مسئله‌ای، می‌تواند حاکی از تمایلات مذهبی وی باشد.

تألیفات

[ویرایش]

علی بن حسین مسعودی نویسنده‌ای پرکار است و آثار بسیاری بر جای گذاشته است که شامل ده‌ها کتاب مهم می‌شد. او در «مروج الذهب» و «التنبیه و الاشراف» نام بیش از ۳۰ اثر خود را می آورد. از بررسی فهرست آن آثار به دست می آید که حوزه علاقه او علم کلام و تاریخ بوده است. وی بیشتر آثار کلامی خود را قبل از سال (۳۳۲ هـ . ق) و در دوره اول زندگی خود نوشته است و در سال ۳۳۲ هـ . ق که در مصر اقامت داشته بیشتر به تألیف کتاب‌های تاریخی روی آورده است. این آثار تاریخی ثمره سال‌ها رنج و زحمت و تحمل مشکلاتی بود که او در طول سفر‌های طولانی به بلاد مختلف جهان اسلام و برخی کشور‌های غیرمسلمان به دست آورده است و آنان عبارتند از:

← آثار موجود


از کتابهای متعددی که مسعودی تالیف کرده، ۲ کتاب باقی مانده است.
۱. مروج الذهب و معادن الجوهر.
۲. کتاب التنبیه و الاشراف (آخرین کتابی است که تالیف کرده است).

← آثار مفقود


کتب مفقود مسعودی عبارتند از:
۳. اخبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضیه و الاجیال الخالیة و الممالک الداثرة
۴. الکتاب الاوسط
۵. فنون المعارف و ما جری فی الدهور السوالف
۶. ذخائر العلوم و ما کان فی سالف الدهور
۷. الاستذکار لما جری فی سالف الاعصار
۸. نظم الجواهر فی تدبیر الممالک و العساکر
۹. الاخبار المسعودیات
۱۰. وصل المجالس بجوامع الاخبار و مختلط الآثار
۱۱. تقلب الدول و تغیر الآراء و الملل
۱۲. راحة الارواح
۱۳. کتاب المبتدا
۱۴. المقالات فی اصول الدیانات.
۱۵. خزائن الدین و سر العالمین.
۱۶. الاسترجاع فی الکلام.
۱۷. الابانة عن اصول الدیانة
۱۸. الانتصار
۱۹. نظم الادلة فی اصول الملة
۲۰. نظم الاعلام فی اصول الاحکام
۲۱. المسائل و العلل فی المذاهب و الملل
۲۲. الواجب فی الفروض اللوازم
۲۳. الاستبصار فی الامامة
۲۴. الصفوة فی الامامة.
۲۵. حدائق الاذهان فی اخبار اهل‌بیت النبی (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) و تفرقهم فی البلدان: در این کتاب از فضائل و مناقب حضرت علی (علیه‌السّلام) سخن گفته.
۲۶. مزاهر الاخبار و طرائف الاثار: این کتاب در اخبار آل البیت (علیهم‌السّلام) است.
۲۷. رسالة البیان فی اسماء الائمة القطعیة من الشیعة: این کتاب درباره زندگانی ائمه اثنا عشریة نوشته شده است.
۲۸. الزاهی: در این کتاب از اسلام حضرت علی (علیه‌السّلام) سخن گفته است.
۲۹. سر الحیاة
۳۰. القضایا و التجارب.
۳۱. الزلف فی احوال النفس و قواها.
۳۲. المبادئ و التراکیب.
۳۳. طب النفوس
۳۴. النهی و الکمال
۳۵. الرؤوس السبعة من السیاسة الملوکیة و مللها الطبیعیة.
۳۶. الدعاوی السنیعة.
۳۷. مقاتل فرسان العجم.
نام تمامی این کتابها در مروج الذهب و التنبیه و الاشراف آمده است. افزون بر این کتب «ابن ندیم» به دو کتاب دیگر در الفهرست اشاره کرده است:
۳۸. التاریخ فی اخبار الامم من العرب و العجم.
۳۹. کتاب الرسائل.
۴۰. احوال الامامه.
۴۱. الهدایة الی تحقیق الولایه.

تردید انتساب دو کتاب به مسعودی

[ویرایش]

تفاوت دو کتاب «اثبات الوصیة للامام علی بن ابی طالب» (چاپ شده در ایران و نجف) و «اخبار الزمان و من اباده الحدثان» (که در یک جلد چاپ شده) با آثار بر جای مانده از مسعودی در سبک و نوع نگارش و تنظیم مطالب، موجب تردید مورخان در انتساب این دو کتاب به مسعودی شده است.

← اخبار الزمان و من اباده الحدثان


کتاب اخبار الزمان و من اباده الحدثان من الامم الماضیه و الممالک الدائرة از نخستین تالیفات مسعودی در حوزه تاریخ و مشتمل بر شناخت زمین، شهرها و عجایب آنها، دریاها و اوصاف آنها است. در این کتاب از افلاک، اقالیم هفتگانه، ستارگان و از طرفی تفاوت مردم و اختلاف طبیعت‌های آنان نیز سخن گفته است. در ادامه، شرح حال امت‌های قبل و معاصر خود، حکیمان، فیلسوفان، پیامبران و پادشاهان تا عصر نبوی را بیان داشته و سپس حوادث تاریخ اسلام تا سال ۳۳۲ ه. را بررسی کرده است. در واقع این کتاب دائرة المعارفی در شناخت تاریخ، فلسفه، ملل و نحل، جامعه شناسی، مردم شناسی و گرایش‌های دینی است که در سی فصل تالیف شده است.
فصل‌هایی از این کتاب در بعضی از کتابخانه‌ها نگهداری می‌شود. بروکلمان بدون اثبات صحت نسبت آنها به مؤلف، نام این کتابخانه‌ها را آورده است.
[۴۵] فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۵۷.

کتابی با عنوان «اخبار الزمان و من اباده الحدثان و عجائب البلدان و الغامر بالماء و العمران» در ۲۵۲ صفحه در قاهره به سال ۱۹۳۸ میلادی منتشر شد. این کتاب با عبارت «قال الشیخ ابو الحسن علی بن الحسین بن علی بن عبدالله الهذلی المسعودی، رحمه الله و رضی عنه» آغاز و با عبارت «تم و کمل کتاب اخبار الزمان» پایان یافته است. عبارت پایانی کتاب بیانگر این است که کتاب به طور کامل چاپ شده است. با این حال بروکلمان ادعا دارد که کتاب منتشره فصل اول کتاب مسعودی است.
توجه به مواردی از جمله تفاوت عنوان کتاب منتشره با کتاب مسعودی انتساب این کتاب را به مسعودی مشکوک می‌سازد. جواد علی نیز در انتساب این کتاب تردید کرده و گفته است که مسعودی با بیان فصول و محتویات کتابش، آن را مختصر نموده و به نام «الکتاب الوسط» منتشر کرده است؛ اما کتاب چاپ شده در قاهره علاوه بر کمی حجمش، عناوین و موضوعات کتاب اخبار الزمان را ندارد. قلم و سبک نگارش آن نیز با کتاب‌های مسعودی متفاوت است و هیچ اثری از جاذبه‌های نگارش و شیوه‌های نوشتاری مسعودی در آن به چشم نمی‌خورد.
مؤلف کتاب مذکور به دلیل ذهنیت اسطوره‌ای، جز داستان نویسی و خرافات از تاریخ چیزی نفهمیده و کتابش را بر اساس روایات وهب بن منبه و عبید بن شریه استوار کرده است. در حالی که مسعودی با نقل این گونه داستان‌ها به جامعه پذیری آنها توجه داده و برخی از آنها را نقد کرده است. گرچه نقل برخی خرافات در روایات مسعودی، اشعار به پذیرش آنها دارد ولی روشمند و علمی بودن کتاب را نمی‌کاهد.

← کتاب اثبات الوصیه


همچنین «اثبات الوصیة للامام علی بن ابی طالب (علیه‌السلام)»؛ در دو بخش تالیف شده است. در بخش اول با مطالبی از عقل و سپاهیانش، تاریخ انبیا را از هبوط آدم (علیه‌السّلام) تا رسالت پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) مورد مطالعه قرار داده است. در این مطالعات بجای ارائه سند از لفظ «روی» استفاده کرده ولی در بخش دوم به ویژه مباحث مربوط به امامان سند ارائه داده است. نمونه‌ای از این اسناد در دو کتاب مروج الذهب و التنبیه و الاشراف نیامده و همین امر موجب شده تا عده‌ای گمان کنند کتاب از مؤلف دیگری است به ویژه که شیوه تالیف و سبک نگارش آن نیز با دیگر نوشته‌های مسعودی سازگاری ندارد. با این حال وجود کتاب‌های زیاد برای مسعودی در مساله امامت پذیرش انتساب این کتاب به مسعودی را آسان‌تر می‌کند.

وفات

[ویرایش]

سرانجام روح بلند متکلم، فیلسوف، فقیه و مورخ بزرگ اسلامی علی بن حسین مسعودی هذلی، پس از سال‌ها تحمل رنج و مشقت در راه تحصیل، تحقیق و کشف حقایق دینی و علمی، در تاریخ (۳۴۶ هـ . ق) در شهر فسطاط (قاهره قدیم) مصر به آسمان پر کشید و به ملکوت اعلی پیوست. پیکرش در قبرستان معروف آن شهر به خاک سپرده شد.

عناوین مرتبط

[ویرایش]

اثبات الوصیة (کتاب)

پانویس

[ویرایش]
 
۱. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۲۱.    
۲. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، ص۵.    
۳. حمود، هادی حسین، العقائد و الفرق الدینیه، ص۱۲.
۴. مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.
۵. اردبیلی، محمد، جامع الرواه، ج۱، ص۵۷۴.    
۶. اردبیلی، محمد، مجمع الرجال، ج۳ و ۴، ص۱۸۵.
۷. قمی، عباس، فوائد الرضویه، ص۲۷۷.
۸. مازندرانی حائری، محمد بن اسماعیل، منتهی المقال، ج۴، ص۳۹.
۹. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۲۲.    
۱۰. افندی، میرزاعبدالله، ریاض العلماء، ج۳، ص۴۲۸.    
۱۱. مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.
۱۲. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین، ترجمه اثبات الوصیه، ص۵.
۱۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۲۰.    
۱۴. مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۵، ص۳۰۷.
۱۵. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، ص۵.
۱۶. تفضلی، آذر و مهین فضایلی جوان، فرهنگ بزرگان اسلام و ایران، ص۳۵۱.
۱۷. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴ .
۱۸. فریشلر، کورت، امام حسین (علیه‌السلام) و ایران، ص۳۳۳.
۱۹. صدر، سیدحسن، تأسیس، الشیعه، ص۲۵۴.
۲۰. صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی) ش ۲۷، ص۵۰.
۲۱. مسعودی، علی بن حسین، اثبات الوصیه، ص۷.    
۲۲. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۸، ص۲۲۲.    
۲۳. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
۲۴. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
۲۵. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
۲۶. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
۲۷. صدر، سیدحسن، تأسیس الشیعه، ص۲۵۴.
۲۸. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج۱، ص۶.
۲۹. مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ص۲۵۴.    
۳۰. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، ج۱، ص۶.
۳۱. مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب، ج۱، ص۶.
۳۲. حمود، هادی حسین، العقائد و الفرق الدینیه، ص۳۶- ۳۹.
۳۳. خوانساری، سیدمحمدباقر، روضات الجنات، ج۴، ص۲۸۴.
۳۴. اردبیلی، محمد، مجمع الرجال، ج۳، ص۱۸۶.
۳۵. بروجردی، حسین، بهجة الآمال، ج۶، ص۴۸۰.
۳۶. صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۷، ص۵۰.
۳۷. صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۶، ص۱۱.
۳۸. صحیفه (ضمیمه روزنامه جمهوری اسلامی)، ش ۲۶، ص۱۱.
۳۹. آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۱۴۱.
۴۰. آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۹۹.
۴۱. آزاد ارمکی، تقی، اندیشه اجتماعی متفکران مسلمان از فارابی تا ابن خلدون، ص۶۸.
۴۲. ابن شاکر کتبی، محمد، فوات الوفیات، ج۲، ص۵۷.
۴۳. امین، احمد، ظهر الاسلام، ج۲، ص۲۰۶-۲۰۷.
۴۴. گوستاولوبن، حضارة العرب، ص۴۵۳.
۴۵. فروخ، عمر، تاریخ الادب العربی، ج۳، ص۵۷.


منبع

[ویرایش]

نرم افزار جامع الاحادیث، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
علي كرجي - تلخيص از كتاب گلشن ابرار، ج ۵، ص۲۳.
سایت اندیشه قم    






جعبه‌ابزار