علامه محمدتقی جعفری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جعفری‌، محمدتقی‌، متفکر و عالم‌ دینی‌ معاصر می‌باشد.


حیات

[ویرایش]

او در مرداد ۱۳۰۴ در تبریز زاده‌ شد.
[۱] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۶، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.


پدر

[ویرایش]

پدرش، «کریم» درس نخوانده بود، امّا صدق و صفای خاصی داشت. پدرش نانوا بود و هیچ وقت بدون وضو دست به خمیر نان نمی‌زد. حافظه این نانوانی مکتب نرفته چنان قوی بود که اغلب سخنان واعظان شهر را با دقت و تفصیل، برای دیگران بیان می‌کرد.
در روزگاری که تبریز دچار قحطی شده بود، در یکی از شب‌ها، ‌کریم با هزار زحمت دو عدد نان سنگگ و مقداری شیرینی خرید، در بین راه منزل، دو نفر را در خرابه‌ای دید که مشغول خوردن استخوان و لاشه گوسفند و مرغ مرده‌ای بوده‌اند،‌او که چنین دید، دلش به حال آنان سوخت و یکی از نان‌ها و شیرینی را به آن‌ها داد. چند قدمی دور نشده بود که به نزد آن دو برگشت تا شاید بتواند کمک دیگری انجام دهد. در این هنگام دید که آنان دست به دعا بلند کردند و با سوز دل گفتند: ای مرد مهربان! خدای بزرگ و بخشنده به تو فرزندی صالح و نیک عنایت فرماید. هم چنان که ما را خوشحال کردی، خدای رحیم چشم تو را روشن کند.
[۲] آقای مرزبانی، ‌عبدالله نصری، ص۲۱، انتشارات سروش، چاپ اول، ۱۳۷۷.
[۳] آقای مرزبانی، ‌عبدالله نصری، ‌ص۲۲، انتشارات سروش، چاپ اول، ۱۳۷۷.


آغاز تحصیل

[ویرایش]

همسر کریم با سواد بود و قرآن را به خوبی می‌خواند. او قرائت قرآن را به محمد تقی تعلیم داد. محمد تقی چنان خوب قرائت قرآن را فرا گرفته بود که وقتی در ۶ سالگی، در سال ۱۳۱۰ هـ. ش برای اولین بار وارد مدرسه «اعتماد» تبریز شد، مدیر مدرسه، آقای جواد اقتصاد خواه، بعد از شنیدن قرائت قرآن او لبخندی زد و گفت: بارک الله! خیلی خوب خواندی! نیازی به درس‌های کلاس اول و دوم نداری؛ از فردا ورود کلاس سوم شو! .
[۴] علامه جعفری، محمد ناصری، ص۱۰، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.

حافظه قوی محمد تقی همگان را به شگفتی وا می‌داشت؛ به طوری که متن کلیله و دمنه را از حفظ می‌تواند و معنای عبارات مشکل را شرح می‌داد. معلمان مدرسه اعتماد، همواره او را تشویق می‌کردند.
[۵] علامه جعفری، محمد ناصری، ص۱۱، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول.


تربیت و پرورش

[ویرایش]

روزی اقتصاد خواه مدیر مدرسه، برای بازرسی به کلاس رفت و به همه بچه‌ها گفت: دفترهای مشقتان را روی میز بگذارید. آقای مدیر وقتی دفتر مشق محمد تقی را دید، آن را برداشت و با ناراحتی پرسید: جعفری! این چه خطی است که تو داری؟! محمد تقی با خونسردی پاسخ داد: من ایرادی در خطم نمی‌بینم. خیلی خوب است! آقای اقتصاد خواه با تعجب گفت: پس خودت می‌نویسی و خودت هم آن را تأیید می‌کنی؟! بیا بیرون ببینم! سپس با ترکه قرمز رنگ درخت آلبالو بر کف دست محمد تقی زد و گفت: این خط از نظر من خیلی هم بد است. باید از همین امروز یاد بگیری که خوش خط‌تر بنویسی! فهمیدی؟! محمد تقی که دستش از شدت درد می‌سوخت، اندکی رنجید؛ ولی وقتی بیشتر در خط خود دقت کرد، به آقای مدیر حق داد و از آن به بعد تصمیم گرفت خواناتر و بهتر بنویسد.
ده‌ها سال بعد (حدود سال‌های ۱۳۴۰ ـ ۱۳۵۰) روزی دانشگاه مشهد، استاد محمد تقی جعفری را دعوت کرد تا در آنجا سخنرانی کند. جمعیت بسیاری جمع شده و منتظر آمدن ایشان بودند؛ همه صندلی‌ها پر شده و عده فراوانی نیز ایستاده بودند. محمد تقی که دیگر «علامه جعفری» نامیده می‌شد و اسلام شناس و صاحب نظری مشهور شده بود؛ پشت میکروفون قرار گرفت. در بین نگاه‌های مشتاق، چشمش به یک پیر دانا خیره شد و حدود یک دقیقه به سکوت گذشت.
بعد از اتمام سخنرانی، آن استاد کهن سال که کسی جز آقای جواد اقتصاد خواه، مدیر مدرسه اعتماد تبریز نبود، جلو آمد و در حلقه کسانی در آمد که بعد از سخنرانی به دور علامه جعفری جمع شده بودند. علامه جعفری بعد از سلام و احترام، پرسید: یادتان هست با آن ترکه آلبالوی قرمز رنگ مرا زدید؟ آقای اقتصاد خواه سر به زیر انداخت، امّا علامه جعفری با احترام و مهربانی گفت: کاش خیلی از آن چوب‌ها به من می‌زدید. این مرکب بدن، تازیانه می‌خواهد تا روح را حرکت بدهد و جلو ببرد. علامه جعفری به گرمی دست استاد پیرش را گرفته و فشرد.
[۶] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۱۴، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۷] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۱۵، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۸] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۴۶ ـ ۴۸، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.


تحصیل‌ علوم‌ حوزوی‌

[ویرایش]

در ایام‌ تحصیل‌ دانش‌آموز برجسته‌ای‌ بود، اما به‌ سبب‌ مشکلات‌ مالی‌ خانواده‌ ناگزیر شد مدرسه‌ را رها کند و به‌ کار بپردازد.

← مدرسه طالبیه‌


مدتی‌ تمام‌ روز را کار می‌کرد، اما بعد نیمی‌ از روز را به‌ کار و نیم‌ دیگر را به‌ تحصیل‌ علوم‌ حوزوی‌ در مدرسه طالبیه‌ پرداخت‌ و مقدمات‌ و ادبیات‌ عرب‌ را نزد استادان‌ آن‌ مدرسه‌ آموخت‌.
[۹] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۱ـ۱۶، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۰] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص‌یازده‌ ـ دوازده‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۱۱] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


← مدرسه مروی‌ تهران


محمد تقی در ۱۵ سالگی و در سال ۱۳۱۹ ش. برای ادامه تحصیل، تبریز را به مقصد تهران ترک کرد.

←← اساتید


مدرسه فیلسوف، واقع در جوار امامزاده اسماعیل و ابتدای یکی از ورودی‌های بازار قدیمی تهران،
[۱۲] علامه جعفری، محمد ناصری، ص۲۰، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
اولین جایی بود که محمد تقی برای کسب دانش قدم به آنجا گذارد. او در مدرسه فیلسوف؛ از استاد آیت الله حاج شیخ محمد رضا تنکابنی (۱۲۸۳ ـ ۱۳۸۵ هـ . ق.) پدر حجت اسلام محمد تقی فلسفی «مکاسب» و «کفایه» را آموخت.
[۱۳] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۱، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۴] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۲، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
آیت الله میرزا مهدی آشتیانی (۱۳۰۶ ـ ۱۳۷۲ هـ . ق) حکیمی بود که در مدرسه مروی تدریس می‌کرد. محمد تقی نزد آن استاد بزرگ رفت و حکمت منظومه حکیم ملاهادی سبزواری و بخشی از امور عامه اسفار را از ایشان یاد گرفت. روزی محمد تقی بعد از درس آیت الله میرزا مهدی آشتیانی، درباره «بسیط الحقیقه» از ایشان پرسید: اگر واقعاً در عالم یک وجود است؛ یعنی «لیس فی الدّار وجودٌ إلا هو» و بقیه موجودات، تحیّثات و تشخّصات اوست، و به قول جامی:
آن شاهد غیبی ز نهانخانه بود
زد جلوه کنان خیمه به صحرای وجود
از زلف تعینات بر عارض ذات
هر حلقه که بست، دل ز صد حلقه ربود
جناب عالی ارسال رسل، مسئولیت و حتی تکلیف عشق را چگونه حل‌می‌کنید؟ اگر من جزئی یا موجی از کمال مطلق‌ هستم، پس عاشق چه کسی می‌شوم؟! و استاد آشتیانی انصاف داد و به درستی گفت: اینها ذوقیاتی است که بزرگان ما فرموده‌اند. اعتقادات قلبی این بزرگان این نبوده است. صدر المتألهین همواره با وضو بوده و پای پیاده به مکه رفته و تعبد بسیار داشته است.
[۱۵] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۷، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۱۶] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


← دارالشفاء قم


بعد از مدتی، در حدود ۱۳۲۳ ش‌، محمد تقی برای ادامه تحصیل به قم رفت و در مدرسه دارالشفاء اقامت کرد. روزی آیت الله سید محمد حجت کوه‌کمری‌ای (۱۳۱۰ ـ ۱۳۷۲ هـ . ق) و آیت الله شهید محمد صدوقی به حجره او آمدند و لباس روحانیت را به او پوشانیدند.
[۱۷] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۱۸] محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۸، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.

و در حلقه درس‌ استادان‌ حوزه‌، از جمله‌ امام‌خمینی‌ و سیدمحمد حجت‌ کوه‌کمری‌، شرکت‌ نمود و در سلک‌ اهل‌ علم‌ در آمد، حجت الاسلام محمد تقی جعفری معقول را از آیت الله شیخ مهدی مازندرانی و عرفان را از آیت الله شیخ محمد تقی زرگر فرا گرفت. درس اخلاق امام خمینی در مدرسه فیضیه، روح تشنه محمد تقی را سیراب کرد. روز اولی که او در درس امام خمینی شرکت کرده بود، مشاهده کرد که استاد، آیات آخر سوره حشر را تفسیر می‌کند او دریافت که این درس خیلی ژرف است و امام خمینی از مواهبی برخوردار است که دیگران از آن بی‌بهره‌اند.
[۱۹] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۳، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۲۰] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۲۱] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۵، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.

اقامت‌ وی‌ در قم‌ بیش‌ از یک‌ سال‌ طول‌ نکشید و او به‌ سبب‌ بیماری‌ مادرش‌، که‌ به‌ فوت‌ او انجامید، به‌ تبریز بازگشت‌.
[۲۲] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۲۳] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۴، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


← حوزه نجف‌


جعفری‌ در سال ۱۳۲۵ ش‌، به‌ توصیه آیت‌اللّه‌ میرزا فتاح‌ شهیدی‌ و کمک‌های‌ مالی‌ او، برای‌ ادامه تحصیل‌ به‌ نجف‌ رفت‌ و حدود یازده‌ سال‌ در آن‌جا ماند و مدت‌ کوتاهی‌ در مدرسه بادکوبه‌ایها و سپس‌ در مدرسه صدر اقامت‌ داشت‌.
در حوزه نجف‌، در دروس‌ خارج‌ فقه‌ و اصول‌ شرکت‌ کرد و مباحثی‌ از فقه‌ را نزد شیخ‌ محمدکاظم‌ شیرازی ، حدود دو دوره‌ اصول‌ فقه‌ و نیز ابوابی‌ از فقه‌ (مانند مکاسب‌ محرمه‌ ) را نزد سیدابوالقاسم‌ خویی‌ و کتاب‌ صید و ذباحه‌ را نزد سید محمود شاهرودی‌ خواند و همچنین‌ حدود یک‌ سال‌ و نیم‌ در مجالس‌ درس‌ آیت‌اللّه‌ حکیم‌ و هفت‌ سال‌ در دوره درس‌های‌ سیدعبدالهادی‌ شیرازی‌ شرکت‌ کرد.
قاعده فَراغ‌ و تجاوز را نیز نزد آیت‌اللّه‌ سیدجمال‌الدین‌ گلپایگان ی‌ آموخت‌.
همچنین‌ در درس‌های‌ فقه‌ و اصول‌ آیت‌اللّه‌ میلانی‌ شرکت‌ کرد و نزد شیخ‌ صدرا قفقازی‌ و شیخ‌مرتضی‌ طالقانی‌ فلسفه‌ و عرفان‌ و اخلاق‌ خواند
[۲۴] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۰ـ ۲۱، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۲۵] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، تص‌ ۴ـ ۵، هران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


تدریس و تالیف

[ویرایش]

پس‌ از تحصیل‌ نزد این‌ استادان‌، جعفری‌ به‌ تدریس‌ فقه‌ و اصول‌، خصوصاً کتاب‌های‌ مکاسب‌ و کفایه‌، پرداخت‌، در همین‌ ایام‌ نیز دست‌ به‌ قلم‌ برد و قسمتی‌ از تقریرات‌ درس‌ اصول‌ آیت‌اللّه‌ خویی‌ را با عنوان‌ امربین‌الامرین‌ فی‌ الجبروالتفویض‌ (نجف‌ ۱۳۷۱) و نیز رساله فقهی‌ الرضاع‌ (نجف‌ ۱۳۷۱) را بر مبنای‌ درس‌های‌ آیت‌اللّه‌ سید عبدالهادی‌ شیرازی‌ تحریر کرد.
همچنین‌ جلد اول‌ از مجموعه سه‌ جلدی‌ ارتباط‌ انسان‌ و جهان‌ را در همین‌ ایام‌، و دو جلد بعدی‌ را در مشهد تألیف‌ کرد، او در ایام‌ اقامتش‌ در نجف‌ ــ که‌ کم‌ و بیش‌ با مضایق‌ مالی‌ توأم‌ بود به‌ تدریس‌ فلسفه‌ نیز پرداخت‌.
شهید آیت‌اللّه‌ محمدباقر صدر یکی‌ از شاگردان‌ جعفری‌ در این‌ دوره‌ بود.
[۲۶] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
[۲۷] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۰ـ۲۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.


بازگشت به ایران

[ویرایش]

جعفری‌، به‌ توصیه استادانش‌، به‌ ایران‌ بازگشت‌ و نخست‌ به‌ قم‌ و سپس‌ به‌ مشهد رفت‌ و در مشهد از آیت‌اللّه‌ میلانی‌ گواهی‌ اجتهاد گرفت‌،
[۲۸] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص‌شانزده‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
سپس‌ مشهد را ترک‌ کرد و تهران‌ را برای‌ اقامت‌ دائم‌ برگزید، وی‌ عمر خود را صرف‌ تحقیق‌ و سخنرانی‌ و تدریس‌ و تألیف‌ کرد.
او علاوه‌ بر علوم‌ حوزوی‌، همواره‌ می‌کوشید از علوم‌ و معارف‌ غربی‌ و جدید نیز مطّلع‌ باشد و بر همین‌ اساس‌، مناسباتش‌ با اهل‌ علم‌ محدود به‌ علمای‌ دین‌ نبود، بلکه‌ با دانشمندانی‌ مانند محمود حسابی‌ و فضل‌اللّه‌ رضا نیز جلسات‌ منظم‌ داشت‌.
[۲۹] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۳۲ـ ۳۸، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۳۰] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۷ـ ۸، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.

مدتی بعد از آن که استاد جعفری از مشهد به تهران رفت، اطلاع یافت که در منزل دکتر محمود حسابی ـ فیزیکدان ـ جلسات علمی برگزار می‌شود. استاد در این جلسات هفتگی، شرکت می‌کرد. این جلسات ۲۴ سال ـ تا پایان عمر دکتر حسابی ـ ادامه یافت. دکتر محمود حسابی نظریه جدیدی درباره «ذرات بنیادی» داشت. در یکی از این جلسه‌ها دکتر حسابی توضیحاتی درباره نظریه خود و ملاقاتش با انیشتین داد و گفت: هر ذره‌ای‌که در نظر گرفته شود؛ مثل الکترون‌ها یا پروتون‌ها، دامنه موجودیتش تا کهکشان‌ها نیز کشانده شده است و برای شناسایی دقیق آن باید اجزای دیگر عالم را نیز در نظر گرفت. استاد جعفری گفت: شیخ محمود شبستری مطلبی گفته است که شبیه به نظریه شماست:
جهان چون خطّ و خال و چشم و ابروست
که هر جزئی به جای خویش نیکوست
اگر یک ذره را بـر گـیری از جــای
خلل یابد همه عالم سراپای
استاد حسابی که بیشتر اهل سکوت بود و بسیار کم حرف می‌زد، با وجد و هیجان بلند شد و فریاد زد: شبستر کجاست؟ شبستری کیست؟! استاد جعفری با احترام پاسخ داد: شبستر یکی از شهرهای نزدیک تبریز و شیخ محمود شبستری از عرفای بزرگ قرن هشتم است. دکتر حسابی که شور و نشاط بیشتری یافته بود، ‌خودکاری آورد و از استاد جعفری خواست که دوباره اشعار شبستری را بگوید تا یادداشت کند و در اولین فرصت آن را در کتاب گلشن راز بیابد.
[۳۱] علامه جعفری، محمد ناصری، . ص۵۱ ـ ۱۳، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
[۳۲] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۰۶، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۳۳] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۰۵، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۳۴] محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ص۴۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
در این جلسات هفتگی، جمعی از دانشمندان از جمله دکتر ریاحی، کرمانی، دکتر فرشاد، دکتر جمارانی و دکتر کاشیگر شرکت می‌کردند.
[۳۵] علامه جعفری، محمد ناصری، ص۵۱، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.


مخاطبان‌ دانشگاهی‌

[ویرایش]

جعفری‌ از حدود سال ۱۳۴۳ ش‌ مخاطبان‌ دانشگاهی‌ پیدا کرد و با سخنرانی‌ در دانشگاه‌ها یا برگزاری‌ جلسات‌ درس‌ در منزل‌ برای‌ دانشجویان‌، با آن‌ها ارتباط‌ برقرار کرد.
علاوه‌ بر دانشجویان‌، عامه مردم‌ نیز به‌ وی‌ علاقه‌مند بودند و او گاه‌ در مساجد و جلسات‌ دینی‌ نیز سخنرانی‌ می‌کرد.
مدتی‌ نیز عضو هیئت‌ مدیره حسینیه ارشاد بود و در آن‌جا هم‌ سخنرانی‌ می‌کرد، اما از این‌ مسئولیت‌ کناره‌ گرفت‌.
[۳۶] عبدالرحیم‌ گواهی‌، «جهانی‌ که‌ بنشسته‌ در گوشه‌یی‌»، ج۱، ص‌۴۴۰، در شریعه‌ی‌ خرد، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
[۳۷] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۵۳، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۳۸] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۵۷، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
، از دهه ۱۳۵۰ ش‌، مخاطبان‌ جعفری‌ به‌تدریج‌ افزایش‌ یافت‌ و منزل‌ او محل‌ رفت‌ و آمد گروه‌های‌ گوناگون‌، به‌ویژه‌ دانشجویان‌ و دانشگاهیان‌، شد.
[۳۹] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۷۰ـ ۷۱، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۴۰] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۵۶، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.



علامه و ساواک

[ویرایش]

به تدریج، استاد جعفری برای اقشار گوناگون مردم در دانشگاه‌ها و مساجد و .. به سخنرانی پرداخت. ساواک برای کنترل این جلسات، مأمورانی را می‌فرستاد تا از آن گزارش تهیه کنند. هم اکنون بیش از ۱۸۰ سند گزارش‌های ساواک درباره علامه جعفری در دست است که در کتاب « چراغ فروزان » منتشر شده است.
چون مأموران ساواک به درستی نمی‌توانستند از مباحث علمی و فلسفی استاد آگاه شوند، به ناچار از طریق منابع و مأموران متعدد از جلسات استاد گزارش تهیه می‌کردند؛ به طوری که در طول سالیانی که استاد زیر نظر ساواک بود، بیش از ۲۰ منبع از جلسه‌های ایشان گزارش داده‌اند.
[۴۱] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۷۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.

بنابر اسناد ساواک، در جلسات استاد جعفری، عموماً جوانان و دانشجویان شرکت می‌کردند و تعداد آنها زیاد و حدود ۵۰۰ نفر و .. شرکت داشتند.
[۴۲] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۰۰، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۴۳] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۷۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۴۴] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۳۱، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.

ساواک در سال ۱۳۴۴ استاد را احضار کرد و تأکید که در درس‌های خودتان دو موضوع را رعایت کنید: «۱. نسبت به شاه مطلبی نگویید؛ ۲. نسبت به اسرائیل حمله و اعتراض نکنید».
[۴۵] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۳۴، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.

در بهمن ۱۳۴۶، استاد برای بار دوم به ساواک احضار شد. در آبان ماه سال ۱۳۵۱ ساواک تهران به مدیر کل اداره پنجم دستور داد که مکالمات تلفنی محمد تقی جعفری را کنترل و شنود کند.
[۴۶] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۲۶، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.

ساواک یک بار نیز در ساعت ۲ نیمه شب به منزل استاد جعفری حمله کردند و تا ساعتی کتابخانه ایشان را بازرسی کردند، امّا چیزی نیافتند و دست خالی برگشتند.
[۴۷] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۶۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.

یکی از بازجویان ساواک، با اشاره به مباحث فلسفی استاد جعفری می‌گوید: «ایشان با همین حرکت جوهری و همین حرف‌ها، جوانان را به مبارز تبدیل می‌کند و به جان حکومت می‌اندازند.»
[۴۸] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۹۴، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.

«بر اساس اسناد ساواک، تعداد قابل توجهی از عناصر گروه به اصطلاح مجاهدین خلق ایران ( منافقین ) به منظور بالا بردن بینش و اطلاعات فلسفی خود، در جلسات استاد جعفری شرکت می‌کردند. یکی از این اسناد در تاریخ ۸/۱۲/۱۳۵۳ و سند دیگر در تاریخ ۴/۹/۱۳۵۳ تنظیم شده است و این مطلب نشان می‌دهد که حضور آنها قبل از تغییر ایدئولوژی سازمان بوده است؛ زیرا کودتای خونین درون سازمانی و کشتن عناصر مذهبی سازمان ـ مثل مجید شریف واقفی ـ و تغییر ایدئولوژی سازمان از اسلام به مارکسیسم، در سال ۱۳۵۴ روی داد.
[۴۹] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۸۸، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸. .
[۵۰] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۸۹، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۵۱] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۰۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
[۵۲] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۸۷، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.


علامه و انقلاب

[ویرایش]

جعفری‌ با امام‌خمینی‌ و شرکت‌ فقها در امور سیاسی‌ و اجتماعی‌ همدل‌ و موافق‌ بود،
[۵۳] چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۲۱۳ـ ۲۱۴، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
اما پس‌ از پیروزی‌ انقلاب‌ مسئولیت‌ اجرایی‌ نپذیرفت‌، زیرا وظیفه‌ و مسئولیت‌ خود را منحصر به‌ فعالیت‌ علمی‌ و فرهنگی‌ می‌دانست‌ و در این‌ دوران‌، بر حجم‌ فعالیت‌های‌ علمی‌ خود افزود.

وفات

[ویرایش]

استاد در اواخر زندگی، دچار بیماری سرطان ریه شد. پزشکان این بیماری را در ایشان در مرداد ماه ۱۳۷۷ تشخیص دادند. فرزند علامه ـ دکتر غلامرضا جعفری ـ که در نروژ مشغول تحصیل در دوره فوق دکترا، ‌به ایران آمد تا ایشان را برای ادامه معالجه به آن جا ببرد. استاد هنگام خداحافظی با خانواده گفت: «این سفر بدون بازگشت است. پس از مرگ من، درباره من اغراق نکنید.» و به فرزندش گفت: «جلال الدین! حال که به عمر خود نگاه می‌کنم می‌بینم که چقدر سریع گذشت.»
در نروژ ماجرای جالبی روی داد: شبی یکی از دوستان دکتر غلامرضا جعفری او و استاد را برای شام به منزل خود دعوت کرد. استاد و فرزندش در موقع مقرر به آن جا رفتند. هنگام شام، استاد ناراحت شد و گفت: «بوی تعفّن می‌آید!» هرچه به او گفته شد که تعفنّی در کار نیست، ‌نپذیرفت؛ سرانجام دکتر غلامرضا جعفری برخاست و همراه پدر؛ شام نخورده از آن جا خارج شدند. صبح روز بعد دکتر جعفری با آن دوست تماس گرفت تا عذر خواهی کند، امّا با کمال تعجب دوستش گفت: برای شام شب گذشته نتوانستم مرغ ذبح اسلامی تهیه کنم، به ناچار از مرغ‌های معمولی استفاده کردم. از این که داشتم مرغ نجس به استاد می‌دادم؛ بسیار ناراحت بودم؛ و خیلی خوشحال شدم که ایشان شام نخوردند!
استاد جعفری در بیمارستان «لیستر» شهر لندن نیز بستری شد؛ امّا سرانجام در ۲۵ آبان ۱۳۷۷ ش به ملکوت اعلی پیوست.
[۵۴] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۵۸ ـ ۱۶۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۵۵] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۰۸، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۵۶] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۰۹، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
[۵۷] فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۱۳، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.


رویکرد در مباحث

[ویرایش]

از محمدتقی‌ جعفری‌ آثار فراوانی‌ به‌ جامانده‌ است‌ که‌ از یک‌سو حاکی‌ از پشتکار و اشتغال‌ دائم‌ علمی‌ او و از سوی‌ دیگر حاکی‌ از وسعت‌ مشرب‌، خردگرایی‌ و پرهیز از تقلید، تعلقات‌ دینی‌ عمیق‌ و علاقه او به‌ علوم‌ و معارف‌ بشری‌ به‌ معنای‌ عام‌ کلمه‌ است‌، چنانکه‌ او از سویی‌ به‌ فلسفه‌ (بیشتر فلسفه مشائی‌ ) علاقه‌ داشت‌ و از سوی‌ دیگر اهل‌ ذوق‌ و شعر بود،
[۵۸] محمدرضا حکیمی‌، «سیمای‌ جامعیت‌»، ج۱، ص۹۸، در شریعه‌ی‌ خرد: یادنگار کنگره‌ی‌ نکوداشت‌ منزلت‌ علمی‌ استاد علامه‌محمدتقی‌ جعفری‌، زیرنظر علی‌اکبر رشاد، تهران‌: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و اندیشه اسلامی‌، ۱۳۷۶ ش‌.
از سویی‌ به‌ عرفان‌ دلبستگی‌ داشت‌ و از سوی‌ دیگر متوجه‌ علوم‌ نو و حقوق‌ و اجتماعیات‌ و فلسفه جدید بود.
رویکرد او مجموعاً رویکردی‌ استدلالی‌ و منطق‌ باور بود و لذا چه‌ در فلسفه اسلامی‌ چه‌ در فلسفه جدید و چه‌ در پرداختن‌ به‌ دیگر علوم‌ و معارف‌، می‌کوشید از مسیربحث‌ استدلالی‌ خارج‌ نشود.
همین‌ علاقه‌ به‌ منطق‌ و استدلال‌ مبنای‌ داوری‌ او در باره آثار و آرای‌ اشخاص‌ بود
[۵۹] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۱۳ـ۱۶، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
[۶۰] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص‌۶۹، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
[۶۱] محمدرضا غیاثی‌ کرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، ج۱، ص۸۹ - ۹۰، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.


شاگردان

[ویرایش]

استاد جعفری حدود ۵۰ سال به تعلیم و تربیت جامعه اشتغال داشت. در این مدت طولانی بسیاری از پژوهشگران حوزه و دانشگاه از دروس ایشان استفاده کرده و نکته‌ها آموختند که از جمله می‌توان به دکتر «عبدالرحیم گواهی»؛ دکتر «عبدالله نصری» حجت الاسلام دکتر «محمد مهدی گرجیان» اشاره کرد.

آثار

[ویرایش]

آثار جعفری‌ حوزه‌های‌ گوناگونی‌ را در بر می‌گیرد که‌ برخی‌ از آن‌ها عبارت‌اند از:

← اخلاق‌


- وجدان‌، تهران‌ ۱۳۴۲ ش‌.
- اخلاق‌ و مذهب‌، تهران‌ ۱۳۵۴ ش‌.

← فلسفه‌ و کلام‌


- جبر و اختیار، تهران‌۱۳۳۴ ش‌.
- سخنی‌ کوتاه‌ در علم‌ امام‌، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.

← فقه‌


- رسائل‌ فقهی‌، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌، که‌ تکمیل‌ شده منابع‌ فقه‌، تهران‌ ۱۳۴۹ ش‌ است‌.،

← انسان‌شناسی‌


- آفرینش‌ و انسان‌، تهران‌ ۱۳۵۱ ش‌.
- انسان‌ در افق‌ قرآن‌ از نظر فردی‌ و اجتماعی‌، اصفهان‌ ۱۳۴۹ ش‌.
- ارتباط‌ انسان‌ و جهان‌ و انعکاس‌ تحول‌ مادّه فلسفی‌ و جرم‌ فیزیکی‌ در ادراک‌ بشر از قدیمترین‌ ازمنه فلسفه‌ تا قرن‌ حاضر، تهران‌ ۱۳۳۷ ش‌.

← فلسفه علم‌


- تحقیقی‌ در فلسفه‌ علم‌، تهران‌ ۱۳۷۲ ش‌.

← فلسفه دین‌


- فلسفه دین‌، تهران‌ ۱۳۷۵ ش‌، ۲ ج‌.

← فلسفه هنر


- فلسفه زیبایی‌ و هنر از دیدگاه‌ اسلام‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.

← فلسفه حقوق‌


- اعلامیه جهانی‌ حقوق‌ بشر از دیدگاه‌ اسلام‌ و غرب‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.

← علم‌ و دین‌


- رابطه علم‌ و حقیقت‌، تبریز ۱۳۴۵ ش‌.
- علم‌ از دیدگاه‌ اسلام‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.
- تعاون‌الدین‌ و العلم‌، تهران‌ ۱۳۷۸ ش‌.
- علم‌ در خدمت‌ انسان‌، تهران‌ ۱۳۴۴ ش‌.
- علم‌ و دین‌ در حیات‌ معقول‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.

← قرآن‌ پژوهی‌


- حرکت‌ و تحول‌ از دیدگاه‌ قرآن‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.
- شناخت‌ از دیدگاه‌ علمی‌ و از دیدگاه‌ قرآن‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌.
- انسان‌ در افق‌ قرآن‌، اصفهان‌ ۱۳۴۹ ش‌.

← عرفان‌


- عرفان‌ اسلامی‌، تهران‌ ۱۳۷۳ ش‌.

← ادبیات‌


- حکمت‌، عرفان‌ و اخلاق‌ در شعر نظامی‌ گنجوی‌، تهران‌ ۱۳۷۰ ش‌.
- تحلیل‌ شخصیت‌ خیام‌، تهران‌ ۱۳۶۸ ش‌.

← بررسی‌ آثار متفکران‌ غربی‌


برخی از آثار جعفری نقد و بررسی‌ و تحشیه آثار متفکران‌ غربی‌ می‌باشد که عبارتند از:
- توضیح‌ و بررسی‌ مصاحبه‌ی‌ برتراند راسل‌ ـ وایت‌، تهران‌ ۱۳۴۲ ش‌.
- بررسی‌ و نقد افکار راسل‌، تهران‌ ۱۳۶۴ ش‌.
- بررسی‌ و نقد نظریات‌ هیوم‌ در چهار مسأله‌ فلسفی‌، تهران‌ ۱۳۷۴ ش‌.
- حاشیه‌ بر برگزیده افکار راسل‌، تهران‌ ۱۳۵۰ ش‌.
- حاشیه‌ بر سرگذشت‌ اندیشه‌ها، اثر آلفرد نورث‌ وایتهد، تهران‌ ۱۳۷۰ـ۱۳۷۱ ش‌.
- حاشیه‌ بر ادیان‌ زنده جهان‌، اثر رابرت‌ ا. هیوم‌، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌.

← ائمه‌


- نیایش‌ حسین‌ در عرفات‌، تهران‌ ۱۳۴۷ ش‌.
- امام‌ حسین‌: شهید فرهنگ‌ پیشرو انسانیت‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
اما عمده‌ترین‌ آثار جعفری‌ در وهله اول‌ در باره امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌ و نهج‌البلاغه‌:
- ترجمه‌ و تفسیر نهج‌البلاغه‌، تهران‌ ۱۳۵۷ـ ۱۳۷۸ ش‌، ۲۷ جلد.
یکی از بستگان نزدیک استاد، در خواب دید که در برابر علامه عبدالحسین امینی (۱۳۲۰ ـ ۱۳۹۰ هـ . ق) ـ صاحب الغدیر ـ نشسته است. علامه امینی پرسید: آیا شما جعفری را می‌شناسید؟ گفت: آری. علامه امینی گفت: نامه‌ای می‌دهم به ایشان بدهید. پرسید: اجازه دارم نامه را باز کنم و بخوانم؟ وقتی پاسخ مثبت شنید، در نامه نظر انداخت؛ دید خیلی معنوی و ملکوتی است؛ به قدری نورانی بود که حالی خاصّ پیدا کرد. علامه امینی با تأکید گفت: این نامه را بدهید به جعفری و به ایشان بگویید ما اکنون در این عالم (برزخ) دیگر نمی‌توانیم کاری بکنیم ولی شما در آن دنیا در میدان کار هستید و می‌توانید درباره امیرالمؤمنین ـ علیه السلام ـ کار کنید. به این ترتیب، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه آغاز شد و تا پایان عمر استاد ادامه یافت و ۲۷ جلد از آن منتشر شد. علامه جعفری با تمام صلاحیت‌هایی که در شناخت هستی و جهان بینی‌ های شرقی و غربی داشت، کوشید کلام امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ را به درستی بشناسد و به بهترین شکلی بشناساند. در این راه، او مکاتب گوناگون و نظریه‌های مختلف را به میدان طلبید و با قدرت استدلال نشان داد که نهج البلاغه کلام خالق نیست، امّا برتر از کلام هر مخلوقی است و مطالب آن اگر درست و کامل روشن گردد، سراسر حقیقت و درستی است و در آن هیچ کژی و اشتباهی راه ندارد.
- خدا و جهان‌ و انسان‌ از دیدگاه‌ علی‌بن‌ ابیطالب‌ (ع‌) و نهج‌البلاغه، تهران‌ ۱۳۵۹ ش‌.
- علی‌ و مسأله مرگ‌، تهران‌ ۱۳۵۲ ش‌.

← مولوی‌


و در مرتبه بعد در باره مولوی‌ است‌:
- تفسیر و نقد و تحلیل‌ مثنوی، تهران‌ ۱۳۴۹ـ۱۳۵۷ ش‌، ۱۵ ج‌.
- استاد جعفری به تفسیر مثنوی پرداخت تا مقدمه‌ای باشد برای شناخت و تفسیر کلام امیر المؤمنین ـ علیه السلام ـ (نهج البلاغه).
رویکرد این اثر، که‌ جعفری‌ آن‌ را در طول‌ شش‌ سال‌ تلاش‌ بی‌وقفه‌ (۱۳۴۸ـ۱۳۵۳ ش‌) به‌ سامان‌ رساند، تبیین‌ اصول‌ جهان‌بینی‌ جلال‌الدین‌ مولوی‌ در مثنوی‌ است‌، جعفری‌ با اعتقاد و تصریح‌ به‌ اینکه‌ مثنوی‌ یکی‌ از درخشان‌ترین‌ تجلی‌گاه‌های‌ فرهنگ‌ اسلامی‌ است‌، این‌ ویژگی‌ را در شرح‌ خود باز نموده‌ و درعین‌حال‌، از نقد اظهارات‌ و آرای‌ مولوی‌ غفلت‌ نورزیده‌ است‌.
[۶۲] عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص‌۷۷ـ۷۹، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.

- از دریا به‌ دریا (کشف‌الابیات‌ مثنوی)، تهران‌ ۱۳۶۴ ش‌، ۴۱ ج‌.
- عقل‌وعاقل‌ و معقول‌، تهران‌۱۳۵۹ش‌.
- عوامل‌جذابیت‌ در سخنان‌ جلال‌الدین‌ محمد مولوی‌، تبریز ۱۳۷۶ ش‌.

← آثار دیگر


مجموعه‌ای‌ از مصاحبه‌ها (تکاپوی‌ اندیشه‌ها، تهران‌ ۱۳۷۳ش‌، ۲ ج‌) و مقاله‌ها و سخنرانی‌ها (پیام‌ خرد، تهران‌ ۱۳۷۷ ش‌) نیز از جعفری‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌، علاوه‌ بر بُعد علمی‌، حسن‌ سلوک‌ و مکارم‌ اخلاقی‌ وی‌ نیز سبب‌ شده‌ است‌ که‌ آثاری‌ در باره شخصیت‌ او منتشر شود.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۲) محمدتقی‌ جعفری‌، ترجمه‌ و تفسیر نهج‌البلاغه‌، تهران‌ ۱۳۵۷ـ ۱۳۷۸ ش‌.
(۳) چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
(۴) محمدرضا حکیمی‌، «سیمای‌ جامعیت‌»، در شریعه‌ی‌ خرد: یادنگار کنگره‌ی‌ نکوداشت‌ منزلت‌ علمی‌ استاد علامه‌محمدتقی‌ جعفری‌، زیرنظر علی‌اکبر رشاد، تهران‌: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و اندیشه اسلامی‌، ۱۳۷۶ ش‌.
(۵) محمدرضا غیاثی‌ کرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۶) عبدالرحیم‌ گواهی‌، «جهانی‌ که‌ بنشسته‌ در گوشه‌یی‌»، در شریعه‌ی‌ خرد، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
(۷) عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۶، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۲. آقای مرزبانی، ‌عبدالله نصری، ص۲۱، انتشارات سروش، چاپ اول، ۱۳۷۷.
۳. آقای مرزبانی، ‌عبدالله نصری، ‌ص۲۲، انتشارات سروش، چاپ اول، ۱۳۷۷.
۴. علامه جعفری، محمد ناصری، ص۱۰، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
۵. علامه جعفری، محمد ناصری، ص۱۱، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول.
۶. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۱۴، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۷. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۱۵، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۸. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۴۶ ـ ۴۸، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۹. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۱ـ۱۶، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۰. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص‌یازده‌ ـ دوازده‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۱۱. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۱۲. علامه جعفری، محمد ناصری، ص۲۰، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
۱۳. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۱، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۴. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۲، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۵. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۷، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۶. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۱۷. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۱۸. محمدرضا غیاثی‌ كرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، ص۲۸، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۱۹. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۳، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۲۰. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۲۱. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۵، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۲۲. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۱۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۲۳. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۴، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۲۴. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۰ـ ۲۱، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۲۵. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، تص‌ ۴ـ ۵، هران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۲۶. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۳، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۲۷. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۲۰ـ۲۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۲۸. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص‌شانزده‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۲۹. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ج۱، ص۳۲ـ ۳۸، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۰. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۷ـ ۸، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۳۱. علامه جعفری، محمد ناصری، . ص۵۱ ـ ۱۳، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
۳۲. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۰۶، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۳۳. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۰۵، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۳۴. محمدتقی‌ جعفری‌، آفاق‌ مرزبانی‌: گفت‌ و گوهایی‌ با علامه‌ محمدتقی‌ جعفری، ص۴۹، گفتگو از عبداللّه‌ نصری‌، تهران‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۵. علامه جعفری، محمد ناصری، ص۵۱، دفتر انتشارات کمک آموزشی، چ اول، ۱۳۷۷.
۳۶. عبدالرحیم‌ گواهی‌، «جهانی‌ که‌ بنشسته‌ در گوشه‌یی‌»، ج۱، ص‌۴۴۰، در شریعه‌ی‌ خرد، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۳۷. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۵۳، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۳۸. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۵۷، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۳۹. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۷۰ـ ۷۱، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۰. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۱۴۷ـ۱۵۶، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۱. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۷۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۴۲. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۰۰، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۳. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۷۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۴. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۳۱، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۵. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۳۴، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۶. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۲۶، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۷. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۶۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۸. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۹۴، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۴۹. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۸۸، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸. .
۵۰. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۸۹، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۵۱. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۲۰۵، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۵۲. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، ص۱۸۷، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۵۳. چراغ‌ فروزان‌: استاد علامه‌ آیت‌اللّه‌ محمدتقی‌ جعفری‌ تبریزی‌، تهران‌: وزارت‌ اطلاعات‌، ج۱، ص۲۱۳ـ ۲۱۴، مرکز بررسی‌ اسناد تاریخی‌، ۱۳۷۷ ش‌.
۵۴. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۱۵۸ ـ ۱۶۴، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۵۵. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۰۸، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۵۶. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۰۹، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۵۷. فیلسوف شرق، محمد رضا جوادی، ص۲۱۳، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چ اول، ۱۳۷۸.
۵۸. محمدرضا حکیمی‌، «سیمای‌ جامعیت‌»، ج۱، ص۹۸، در شریعه‌ی‌ خرد: یادنگار کنگره‌ی‌ نکوداشت‌ منزلت‌ علمی‌ استاد علامه‌محمدتقی‌ جعفری‌، زیرنظر علی‌اکبر رشاد، تهران‌: پژوهشگاه‌ فرهنگ‌ و اندیشه اسلامی‌، ۱۳۷۶ ش‌.
۵۹. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص۱۳ـ۱۶، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۶۰. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص‌۶۹، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.
۶۱. محمدرضا غیاثی‌ کرمانی‌، ابن‌سینای‌ زمان‌: علامه جعفری‌، ج۱، ص۸۹ - ۹۰، زندگی‌نامه‌ و خاطرات‌، قم‌ ۱۳۸۰ ش‌.
۶۲. عبداللّه‌ نصری‌، تکاپوگر اندیشه‌ها: زندگی‌، آثار و اندیشه‌های‌ استاد محمدتقی‌ جعفری، ص‌۷۷ـ۷۹، تهران‌ ۱۳۷۶ ش‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «جعفری‌»، شماره۴۷۱۸.    
سایت اندیشه قم.    







جعبه‌ابزار