عبدالله جودت

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



عبداللّه‌ جودَت، از بنیان‌گذاران‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌، از فعالان‌ جنبش‌ ترک‌های‌ جوان‌، نویسنده‌، مترجم‌، پزشک‌ و شاعر می‌باشد.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

وی‌ در ۳ جمادی‌الاولی‌ ۱۲۸۶ در شهر عربگیرِ دیار بکر، در خانواده‌ای‌ کُرد به‌ دنیا آمد. در مدارس‌ نظامی شهر معموره العزیز (اِلازیغ‌) و استانبول‌ تحصیل‌ کرد. وی‌ در دوره تحصیل‌ در مدرسه طبیه حربیه‌، تحت‌ تأثیر نظریه مادّی‌گرایی‌ قرار گرفت‌ و به‌ فعالیت‌های‌ سیاسی‌ ضد رژیم‌ عثمانی‌ نیز گرایش‌ پیدا کرد، که‌ هر دو تأثیر پایداری‌ بر سرنوشت‌ او گذاشتند.
[۱] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
جودت‌ یکی‌ از پنج‌ دانشجوی‌ طبیه‌ بود که‌ در اواخر ۱۳۰۶ حزب‌ اتحاد عثمانی‌ را، که‌ بعدها حزب‌ اتحاد و ترقی‌ نامیده‌ شد، تشکیل‌ دادند.
[۲] رامسائور، ص‌ ۳۰.
[۳] آقشین، ص‌ ۲۲.
او در دوره تحصیل‌ در طبیه‌، چند بار به‌ علت‌ داشتن‌ فعالیت‌های‌ سیاسی‌ توقیف‌ شد. پس‌ از فراغت‌ از تحصیل‌ در اوایل‌ ۱۳۱۲، یک‌ سال‌ و نیم‌ در بیمارستان‌ نظامی‌ حیدر پاشای‌ استانبول‌ در بخش‌ چشم‌ پزشکی‌ کار کرد.

تبعید جودت

[ویرایش]

وی‌ که‌ برای‌ مبارزه‌ با بیماری‌ وبا، موقتاً به‌ دیار بکر اعزام‌ شده‌ بود، برای‌ توسعه «اتحاد عثمانی‌ جمعیتی‌» (جمعیت‌ اتحاد عثمانی‌) نیز کوشید و عده‌ای‌، از جمله‌ ضیاء گوکالپ، را به‌ جمعیت‌ جلب‌ کرد.
[۴] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
در جریان‌ دستگیریهای‌ وابستگانِ جمعیت‌ در اواسط‌ ۱۳۱۳، او نیز از جمله «ارباب‌ فساد» شناخته‌ و همراه‌ ۳۴ تن‌ از یارانش‌ به‌ طرابلس‌ غرب‌ تبعید شد. در آن‌جا نیز با شعبه‌ای‌ از جمعیت‌ همکاری‌ کرد و مقالاتی‌ با نام‌ مستعار «یک‌ کرد» برای‌ مجلات‌ ترکهای‌ جوان‌ چون‌ میزان‌، مشورت‌ و (ضمیمه فرانسوی‌ مشورت) نوشت‌.
[۵] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».


فرار از تبعید به اروپا

[ویرایش]

سرانجام‌ توانست‌ از تبعیدگاه‌ خود به‌ اروپا فرار کند و در پاریس‌ به‌ ترکهای‌ جوان‌ بپیوندد. رسیدن‌ وی‌ به‌ اروپا، هم‌زمان‌ بود با مصالحه مراد میزانچی‌ (از رهبران‌ اتحاد و ترقی‌) با سلطان‌ عبدالحمید دوم‌ (حک :۱۲۹۳ـ۱۳۲۷) و بازگشت‌ میزانچی‌ به‌ استانبول‌ و ضربه‌ خوردن‌ ترکهای‌ جوان‌ در اروپا. وی‌ پس‌ از آن‌ به‌ ژنو رفت‌ و عضو کمیته مرکزی‌ حزب‌ شد و از اواسط‌ ۱۳۱۵ با همکاری‌ چند تن‌ از ترکهای‌ جوان‌ مجله عثمانلی‌ را منتشر کرد.

همکاری با حکومت‌ عثمانی‌

[ویرایش]

جودت‌ تا ۱۳۱۶ راه‌ سازش‌ با سلطان‌ را در پیش‌ گرفت‌ و به‌ عنوان‌ طبیب‌ سفارت‌ عثمانی‌ در وین‌ مشغول‌ کار شد. او علاوه‌ بر عضویت‌ در هیئت‌ تحریریه عثمانلی‌، برای‌ مجلات‌ مختلف‌ مقاله‌ می‌نوشت‌.
[۶] رامسائور، ص‌ ۷۰ـ۷۱.
[۷] رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه قرن‌ بیستم‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۲ـ۳۷۳.
[۸] د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.


اخراج از حکومت عثمانی

[ویرایش]

وی‌ ــ که‌ گویا در دوره حدوداً سه‌ ساله کار در سفارت‌ هم‌ مخفیانه‌ به‌ فعالیتهای‌ سیاسی‌ خود ادامه‌ می‌داد ــ در اواسط‌ ۱۳۲۱ از سفارت‌ و از اتریش‌ اخراج‌ شد و به‌ پاریس‌ رفت‌، اما ترکهای‌ جوان‌ او را، به‌ علت‌ همکاری‌ با حکومت‌ عثمانی‌، نپذیرفتند. سپس‌ به‌ ژنو بازگشت‌ و به‌ انتشار عثمانلی‌ پرداخت‌ و در تشکیل‌ «عثمانلی‌ اتحاد و انقلاب‌ جمعیتی‌» (جمعیت‌ اتحاد و انقلاب‌ عثمانی‌) ــ که‌ تنها سازمان‌ آنارشیستی‌ به‌ وجود آمده‌ در درون‌ جریان‌ ترک‌های‌ جوان‌ بود ــ فعالیت‌ کرد.
[۹] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».


انتشار مجله اجتهاد و تأسیس انتشارات

[ویرایش]

وی‌ همچنین‌ مجله اجتهاد را منتشر کرد و «کتبخانه اجتهاد» را، که‌ مؤسسه‌ای‌ انتشاراتی‌ بود، با کمک‌ مالی‌ احمد جلال‌الدین‌ پاشای‌، سرخُفیه (مأمور ویژه) سلطان‌ عبدالحمید دوم‌، که‌ به‌ جنبش‌ ترکهای‌ جوان‌ گرایش‌ یافته‌ بود، تأسیس‌ کرد.

مهاجرت به مصر

[ویرایش]

در اواسط‌ ۱۳۲۳، به‌ علت‌ مواجهه‌ با مشکلاتی‌ در ژنو به‌ مصر مهاجرت‌ کرد و در آنجا، ضمن‌ اشتغال‌ به‌ چشم‌ پزشکی‌، به‌ انتشار مجله اجتهاد و ترجمه‌ و تألیف‌ و انتشار کتاب‌ ادامه‌ داد.
[۱۰] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».

اقامت‌ و فعالیت‌ عبداللّه‌ جودت‌ در مصر تا اواخر ۱۳۲۸ ادامه‌ یافت‌. وی‌، برخلاف‌ بیشتر ترکهای‌ جوان‌ پراکنده‌ در اروپا که‌ پس‌ از اعلان‌ مشروطیت‌ دوم‌ در جمادی الاخره‌ ۱۳۲۶ به‌ استانبول‌ بازگشتند، به‌ علت‌ اختلاف‌ با وابستگان‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌، بیش‌ از دو سال‌ پس‌ از اعلان‌ مشروطیت‌ دوم‌ به‌ کشور بازگشت‌ و مجله اجتهاد را تا زمان‌ مرگش‌ منتشر کرد.

عضویت در حزب‌ دموکرات‌ عثمانی‌

[ویرایش]

وی‌ که‌ در مصر با «شورای‌ عثمانی‌ جمعیتی‌» (جمعیت‌ شورای‌ عثمانی‌؛ منشعب‌ از اتحاد و ترقی‌ و وابسته‌ به‌ پرنس‌ صباح‌الدین‌) ارتباط‌ داشت‌، پس‌ از بازگشت‌ به‌ استانبول‌ در زمره رهبران‌ حزب‌ دموکرات‌ عثمانی‌ قرار گرفت‌ و در ترجمانهای‌ آن‌، چون‌ گنج‌ ترک‌، سلامت‌ عمومیه‌، آزاد و ترکیه‌، مطلب‌ نوشت‌.

دوری از فعالیت سیاسی

[ویرایش]

اما پس‌ از پیوستن‌ این‌ حزب‌ به‌ حزب‌ حریت‌ و ائتلاف‌ (از مخالفان‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌) به تدریج‌ از فعالیت‌ سیاسی‌ فاصله‌ گرفت‌ و به‌ فعالیت‌های‌ فرهنگی‌ پرداخت‌. دوری‌ او از فعالیت‌ سیاسی‌ تا بر افتادن‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌ ــ که‌ گویا این‌ حزب‌ وی‌ را تهدید به‌ قتل‌ نیز کرده‌ بوده‌ ــ ادامه‌ یافت‌. اجتهاد نیز، که‌ به‌ ترجمان‌ اصلی‌ غرب‌گرایان‌ تبدیل‌ شده‌ بود، تحت‌ فشار دستگاه‌ مَشیخَت‌ (عالی‌ترین‌ نهاد حل‌ و فصل‌ امور دینی‌ مربوط‌ به‌ حکومت‌)، به‌ علت‌ چاپ‌ مطالب‌ مغایر دین‌ و رنجیده‌ کردن‌ احساسات‌ دینی‌، گاهی‌ توقیف‌ می‌شد. مقالات‌ و مطالب‌ آن‌، اعم‌ از ترکی‌ و فرانسه‌، نوشته عبداللّه‌ جودت‌ بود، که‌ در دوره جمهوریت‌ هم‌ انتشار یافت‌.
[۱۱] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
[۱۲] میدان‌لاروس، ج‌ ۶، ص‌ ۲۰۳.


چاپ کتاب و زندان رفتن

[ویرایش]

مدتی‌ پیش‌ از آن‌ که‌ عبداللّه‌ جودت‌ به‌ استانبول‌ برگردد، تاریخ‌ اسلامیت‌ نوشته راینهارت‌ پیتر آن‌ دزی‌ و ترجمه آن‌ به‌ قلم‌ جودت‌، در دو جلد به‌ چاپ‌ رسیده‌ بود (مصر ۱۹۰۸). این‌ کتاب‌ انتقادها و اعتراضهایی‌ را در عثمانی‌ برانگیخت‌ و دولت‌ ابراهیم‌ حقی‌ پاشا در صفر ۱۳۲۸ دستور جمع‌آوری‌ نسخ‌ تاریخ‌ اسلامیت‌ را داد و همین‌ موضوع‌ باعث‌ شد که‌ وی‌ مدتی‌ پس‌ از بازگشت‌ به‌ استانبول‌، در زمستان‌ ۱۳۳۰ حدود یک‌ ماه‌ زندانی‌ شود.
[۱۳] د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.
در سالهای‌ بعدی حاکمیت‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌ نیز وی‌ به‌ علت‌ اعتراضها و به‌ ویژه‌ مخالفتش‌ با شرکت‌ ترکیه‌ در جنگ‌ جهانی‌ اول‌، پیوسته‌ تحت‌ فشار بود. تنها پس‌ از برافتادن‌ حزب‌ اتحاد و ترقی‌ بود که‌ وی‌، ضمن‌ ادامه انتشار اجتهاد، به‌ مدیریت‌ صِحیه‌ (بهداشت‌) نیز منصوب‌ شد، ولی‌ به‌ علت‌ نوشته‌هایش‌ اجتهاد توقیف‌ شد و چند ماه‌ بعد نیز خود وی‌ از مدیریت‌ صحیه‌ بر کنار گردید.
[۱۴] د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.


محرومیت از انتصابات دولتی

[ویرایش]

در دوره جمهوریت‌ هم‌ اگرچه‌ جودت‌ مورد توجه‌ شخص‌ آتاتورک‌ بود، به‌ علت‌ مناسباتش‌ با متفقین‌ در دوره متارکه‌ (۱۲۹۷ـ۱۳۰۲ ش‌/ ۱۹۱۸ـ ۱۹۲۳) و امضای‌ بیان‌نامه «انگلیس‌ محبلری‌ جمعیتی‌» (جمعیت‌ دوستداران‌ انگلیس‌) و جانبداری‌ از لائیسیسم‌ و بهائیت‌، با تأیید هیئت‌ عالی‌ تصمیم‌گیری‌ حزب‌، برای‌ همیشه‌ از انتصاب‌ به‌ خدمات‌ دولتی‌ محروم‌ گردید و به‌رغم‌ تمایل‌ آتاتورک‌ برای‌ انتخاب‌ وی‌ به‌ نمایندگی‌ مجلس‌، گفتگوها در این‌ خصوص‌ به‌ جایی‌ نرسید.
[۱۵] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».


علاقه به سرودن شعر

[ویرایش]

عبداللّه‌ جودت‌ از جوانی‌ با سرودن‌ شعر وارد عرصه ادبیات‌ شد. تا ۱۳۰۸ چهار کتابچه شعر منتشر کرد. گاهی‌ نیز شعرهایی‌ به‌ زبانهای‌ ترکی‌ عثمانی‌ و فرانسه‌ می‌سرود که‌ منتشر شده‌اند. ترجمه گزیده‌ای‌ از اشعار مولوی‌ با عنوان‌ دِلْمَست‌ مولانا (۱۹۲۱) و نیز ترجمه رباعیات‌ خیام‌ (۱۹۱۴) از دیگر آثار شعری‌ اوست‌.
[۱۶] دایره المعارف‌ زبان‌ و ادبیات‌ ترکی.
[۱۷] د. ترک‌؛ ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
[۱۸] رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه قرن‌ بیستم‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۹۷ـ ۷۹۸.


تالیفات

[ویرایش]

وی‌ از زمان‌ تحصیل‌ در مدرسه طبیه‌ حَربیه‌، افزون‌ بر مقاله‌نویسی‌ برای‌ مطبوعات‌، به‌ ترجمه‌ و تألیف‌ در زمینه‌های‌ فلسفی‌، اجتماعی‌، سیاسی‌، روان شناسی‌ و طب‌ اهتمام‌ می‌ورزید که‌ محصول‌ آن‌ ۴۶ جلد تألیف‌ و سی‌ جلد ترجمه‌ است‌.
[۱۹] د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
گفتنی‌ است‌ که‌ زمینه‌ساز اغلب‌ تألیفات‌ او منابع‌ غربی‌ و ترجمه‌ بود، چرا که‌ وی‌ به‌ ترویج‌ اندیشه‌های‌ غربی‌ در عثمانی‌ اهمیت‌ می‌داد و بالا رفتن‌ سطح‌ فرهنگ‌ را عمده‌ترین‌ عامل‌ پیشرفت‌ کشور، و آسان‌ترین‌ راه‌ تأمین‌ آن‌ را ترجمه آثار کلاسیک‌ غرب‌ می‌دانست‌.
[۲۰] ماردین، ص‌ ۱۶۷.
از جمله‌ آثار او، ترجمه‌هایی‌ از کتابهای‌ شکسپیر، شیلر، گوستاو لوبون‌، و لودویگ‌ بوخنر است‌. در آثار وی‌ خطاهایی‌ نیز وجود دارد، ولی‌ چون‌ در زمره متقدمان‌ محسوب‌ می‌شود در تاریخ‌ ترجمه ادبیات‌ ترک‌ جایگاه‌ ویژه‌ای‌ دارد.
[۲۱] د. ا. ترک، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».


فهرست منابع‌

[ویرایش]

(۱) رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه قرن‌ بیستم‌، تبریز ۱۳۷۴ ش‌.
(۲) Sina Aksin, Jon Turkler ve Ittihat ve Terakki , Istanbul ۱۹۸۷;.
(۳) EI ۲ , sv "Djewdet" (by GLLewis) ;.
(۴) IA , sv "Abdullah Cevdet";.
(۵) Serif Mardin, Jon Turklerin siyasi fikirleri: ۱۸۹۵-۱۹۰۸ , Istanbul ۱۹۸۹;.
(۶) Meydan Larousse: buyuk lugat ve ansiklopedi , Istanbul: Meydan Yayinevi, ۱۹۹۰-۱۹۹۱;.
(۷) Ernest Edmondson Ramsaur, Jon Turkler ve ۱۹۰۸ ihtilali , tr Nuran Ulken, Istanbul ۱۹۷۲;.
(۸) TA , sv "Abdullah Cevdet";.
(۹) Turk dili ve edebiyat ansiklopedisi , Istanbul: Dergah Yayinlri, ۱۹۷۶-۱۹۹۸, sv "Abdullah Cevdet";.
(۱۰) TDVIA , sv "Abdullah Cevdet" (by M Sukru Hanioglu).

پانویس

[ویرایش]
 
۱. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۲. رامسائور، ص‌ ۳۰.
۳. آقشین، ص‌ ۲۲.
۴. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۵. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۶. رامسائور، ص‌ ۷۰ـ۷۱.
۷. رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه قرن‌ بیستم‌، ج‌ ۳، ص‌ ۳۷۲ـ۳۷۳.
۸. د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.
۹. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۱۰. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۱۱. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۱۲. میدان‌لاروس، ج‌ ۶، ص‌ ۲۰۳.
۱۳. د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.
۱۴. د. اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ مادّه‌ عبدالله جودت.
۱۵. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۱۶. دایره المعارف‌ زبان‌ و ادبیات‌ ترکی.
۱۷. د. ترک‌؛ ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۱۸. رحیم‌ رئیس‌نیا، ایران‌ و عثمانی‌ در آستانه قرن‌ بیستم‌، ج‌ ۲، ص‌ ۷۹۷ـ ۷۹۸.
۱۹. د. ا. د. ترک‌، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».
۲۰. ماردین، ص‌ ۱۶۷.
۲۱. د. ا. ترک، ذیل‌ «عبداللّه‌ جودت‌».


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «عبدالله جودَت»، شماره۵۱۸۰.    







جعبه ابزار