عبدالرحمن بن ربیعه باهلی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



باهِلی، عبدالرحمن بن ربیعه، از قبیله باهله، فرمانده مسلمان ملقب به ذوالنور یا ذوالنّون که این با توجّه به گفته ابن اثیر درست تر به نظر می‌آید.


عبدالرحمن صحابی پیامبر

[ویرایش]

طبق نوشته ابن عبدالبَرّ
[۲] ابن عبدالبرَّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۸۳۲، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
زمان پیغمبر اکرم صلی اللّه علیه وآله و سلّم را درک کرده ولی روایتی از آن حضرت نقل نکرده است.

ماموریت خلیفه دوم به باهلی

[ویرایش]

خلیفه دوم او را به همراهی سعد بن ابی وقاص برای کارهای قضایی و تقسیم اموال فیی ء، با سپاهیان روانه قادسیّه کرد و در ۲۲ به عنوان فرمانده مقدمة الجیش سُراقَة بن عمرو به باب الابواب (دربند) اعزام کرد.
[۳] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۳، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


← نامه حاکم وقت به عبدالرحمن


پس از رسیدن عبدالرحمن به محل ماموریت، شَهربَراز حاکم وقت ایرانی باب الابواب، در نامه‌ای، از او امان خواست و چون نزد وی آمد، پیشنهاد کرد تا در قبال بسیج نیرو به سود مسلمانان، از پرداخت جزیه معاف شود.

← پذیرش پیشنهاد و گسترش اسلام


قبول این پیشنهاد از سوی عبدالرحمن و تصویب آن از طرف فرمانده کل سپاهیان اسلام در قفقاز یعنی سراقة بن عمرو
[۴] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۳ـ۲۶۶۴، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
گام مهمی بود که در راه گسترش تسلط مسلمانان در آن دیار برداشته شد؛ زیرا بلافاصله ساکنان ارمنستان و مردم ارمنی نژاد آن نواحی هم، خواستار چنین امتیازی شدند که پس از کسب اجازه از خلیفه، امان نامه مشترکی که مرضی بن مقرن آن را نوشت و عبدالرحمن بن ربیعه و برادرش سلمان و بکیر بن عبدالله بر آن گواهی دادند به آنان و شهربراز داده شد.
[۵] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۵، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


← پیروزی در نواحی دیگر


در پی اعطای این امان نامه، سُراقة چند تن از فرماندهان خود رابه موقان، تفلیس، جبال اللاّن و دیگر نواحی پیرامون ارمنستان روانه کرد و درصدد گسترش حوزه نفوذ مسلمانان برآمد.
به گفته طبری گزارش این همه پیروزی برای خلیفه، غیرمترقبه بود زیرا گمان نمی‌برد به این سادگی دامنه نفوذ مسلمانان در آن مناطق، این چنین گسترش یابد.
از این گذشته، سبب بزرگی این پیروزی آن بود که ایرانیان منتظر نتیجه جنگ بودند و رفتار مسلمانان در آن منطقه را می‌سنجیدند تا از جنگ دست بکشند یا آن را ادامه دهند.
[۶] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۶، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


عبدالرحمن و فرماندهی سپاه

[ویرایش]

بعد از استقرار کامل مسلمانان، و به تعبیر طبری آشناشدن با عدالت اسلامی (استحلوا عدل الاسلام) مرگ سراقة فرا رسید ولی قبل از مرگ، عبدالرحمن بن ربیعه را به جانشینی خود تعیین کرد.
خلیفه عمر به محض اطلاع از مرگ سراقه و جانشینی عبدالرحمن، فرماندهی وی را، گویا به علت تأثیر او در پیروزی باب الابواب، تنفیذ و وی را مأمور جنگ با ترکان (خَزَرها) کرد.
[۷] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


← مقابله با خزرها


عبدالرحمن، بلافاصله، همراه سپاه خود، عازم فتح بَلَنجِر، مرکز خزرها شد.
شهربراز چون از قصد او آگاه شد، درگیری با خزرها را دور از حزم و احتیاط دانست و به عبدالرحمن گفت ما به همین راضی هستیم که آن‌ها ما را در باب الابواب آسوده بگذارند.
امّا عبدالرحمن پاسخ داد که جز به گشودن و تصرّف سرزمین آن‌ها بسنده نمی‌کند و افزود که یاران او چنان‌اند که اگر خلیفه اجازه پیشروی دهد آنان را تا پای سدّ (یأجوج و مأجوج) برساند و آن‌جا را به تصرّف درآورد.
او این ادّعا را با توجّه به روحیه مسلمانان صدر اسلام، که هنوز همان نیّت خالصانه را داشتند، مطرح کرد و حتّی گفت که اگر از این خصوصیّات دور شوند، این قدرت را نیز از دست می‌دهند.
[۸] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


← حمله‌های بدون تلفات


عبدالرحمن چندبار برای فتح بلنجر حمله کرد و یک‌بار سپاهیان او تا بیضا ـ که ابن اثیر آنجا را اقامتگاه خاقان معرفی کرده است ـ در دویست فرسنگی بلنجر پیش رفتند.
در تمام این حمله‌ها تلفاتی بر سپاه او وارد نیامد و به تعبیر طبری هیچ زنی بیوه و هیچ کودکی یتیم نشد.
[۱۰] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
[۱۱] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۸۹۱، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


توصیه خلیفه سوم

[ویرایش]

بعد از خلیفه عمر، در زمان عثمان نیز این حمله‌ها ادامه یافت تا در ۳۲، خزرها که تا آن زمان جرأت مقابله با سپاه اسلام را نداشتند، تصمیم به مقابله گرفتند و با یکدیگر همداستان شدند.
ازسوی دیگر عثمان به عبدالرحمن نامه‌ای نوشت و از او خواست که جنگ ده ساله را پایان دهد، زیرا روحیه سلحشوری سپاه، که از مردم کوفه بودند، ضعیف شده بود، امّا او، که فقط به فتح بلنجر می‌اندیشید، این توصیه را نپذیرفت و جنگ را ادامه داد.

تبرک به جسد عبدالرحمن

[ویرایش]

در همین حمله بود که وی کشته شد و مسلمانان شکست خوردند؛ گروهی راهی باب الابواب شدند و گروهی به گیلان و گرگان رفتند؛ با اینهمه، خزرها که به برخورداری عبدالرحمن از امداد غیبی اعتقاد پیدا کرده بودند، جسد او را در محفظه‌ای نگاه داشتند و به آن در طلب باران (استسقاء) و رویارویی با دشمنان تبرک می‌جستند.
[۱۲] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۹، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
[۱۳] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۸۹۰، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


رفتار خوب عبدالرحمن

[ویرایش]

بنا به گزارش طبری
[۱۴] محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۹ـ۲۶۷۱، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
رفتار عبدالرحمن در باب الابواب احترام و تقدیر حاکم شهر را برانگیخته بود.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، بیروت ۱۳۹۹ـ۱۴۰۲/۱۹۷۹ـ۱۹۸۲.
(۲) ابن عبدالبرَّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
(۳) محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۳، ص۱۳۲، بیروت ۱۳۹۹۱۴۰۲/۱۹۷۹۱۹۸۲.    
۲. ابن عبدالبرَّ، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، ج۲، ص۸۳۲، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
۳. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۳، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۴. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۳ـ۲۶۶۴، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۵. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۵، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۶. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۶، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۷. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۸. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۹. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۲۱۵، بیروت ۱۳۹۹۱۴۰۲/۱۹۷۹۱۹۸۲.    
۱۰. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۷، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۱. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۸۹۱، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۲. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۹، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۳. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۸۹۰، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.
۱۴. محمد بن جریر طبری، تاریخ الرسل والملوک، سلسله اول، ج۱، ص۲۶۶۹ـ۲۶۷۱، چاپ دخویه، لیدن ۱۸۷۹ـ۱۸۹۶، چاپ افست تهران ۱۹۶۵.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «باهلی»، شماره۴۰۷.    
عبدالسلام ترمانینی، رویدادهای تاریخ اسلام، ترجمه پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ج۱، ص۱۵۹.





جعبه ابزار