عباس بن سعید جوهری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



جوهری‌، عباس‌ بن‌ سعید، ریاضی‌دان‌ و اخترشناس‌ اوایل‌ قرن‌ سوم‌ در بغداد و دمشق‌ ، او به‌ مأمون‌، خلیفه عباسی‌ (حک: ۱۹۸ـ ۲۱۸)، نزدیک‌ بود.


رصدهای نجومی جوهری

[ویرایش]

تنها گزارشهای‌ مختصری‌ از رصدهای‌ نجومی‌ جوهری‌، بین‌ سالهای‌ ۲۱۴ و ۲۲۸ در بغداد و دمشق ‌، وجود دارد.
[۱] ابن‌یونس‌، الزیج‌ الکبیر الحاکمی، ج۱، ص‌ ۲.
[۲] علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
[۳] زوتر، ج‌۱، ص‌۱۹.
[۴] سزگین‌، ج‌۵، ص‌۲۴۳ـ۲۴۴.
[۵] سزگین‌، ج‌۶، ص‌۱۳۸ـ۱۳۹.
جوهری‌ سرپرستی‌ ساخت‌ رصدخانه‌ شمّاسیه بغداد و ابزارهای‌ نجومی‌ را بر عهده‌ داشت‌ و در روش‌ تسییر مجرب‌ بود
[۶] علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
[۷] صاییلی‌، ص‌ ۶۹.
وی‌ بر اساس‌ رصدهایش‌ در بغداد، زیجی‌ تنظیم‌ کرده‌ بود که‌ محمدبن‌ ابی‌بکر فارسی‌ (گ‌ ۵۷ر) از آن‌ نام‌ برده‌ است‌. امروزه‌ از این‌ زیج‌ نسخه‌ای‌ در دسترس‌ نیست‌.
[۸] سزگین‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۳۸ـ ۱۳۹.
به‌ نوشته محمدبن‌ ابی‌بکر فارسی‌ در زیج‌ مظفری‌ (یا زیج‌ ممتحَن، تألیف‌ ح ۶۶۰)، مقدار حرکتهای‌ خورشید و ماه‌ که‌ جوهری‌ به‌ دست‌ آورده‌ بود، بعدها با رصدهای‌ عبدالکریم‌ شروانی‌ ، مشهور به‌ فَهّاد، تأیید شد (گ‌ ۵۷ پ‌). ابن ‌یونس‌
[۹] ابن‌یونس‌، الزیج‌ الکبیر الحاکمی، ج۱، ص‌ ۲.
و قفطی‌
[۱۰] علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
از شرکت‌ داشتن‌ جوهری‌ در رصدهای‌ نجومی‌، به‌ همراه‌ چند تن‌ از منجمان‌ معاصرش‌، یحیی‌بن‌ ابی‌منصور ، سَنَد بن‌ علی‌، خالدبن‌ عبدالملک‌ مَروروذی‌ و علی‌بن‌ عیسی‌، خبر داده‌اند. رصدهای‌ این‌ گروه‌ از نخستین‌ رصدها در دوره اسلامی‌ به‌شمار می‌آید.

آثارنجومی‌ جوهری‌

[ویرایش]

از آثار نجومی‌ جوهری‌ فقط‌ نسخه‌ای‌ از رساله کلام‌ فی‌ معرفه بُعدالشمس‌ عن‌ مرکزالارض‌ در بیروت‌ موجود است‌.
[۱۱] سزگین‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۳۹.


سایر آثار جوهری

[ویرایش]

به‌ نوشته ابن‌ندیم ‌،
[۱۲] ابن‌ندیم‌ (تهران‌)، ج۱، ص‌ ۳۳۱.
جوهری‌ به‌ هندسه‌ هم‌ می‌پرداخت‌ و دو کتاب‌ در این‌ باره‌ تألیف‌ کرد: کتاب‌ تفسیر کتاب‌ اقلیدس‌، و کتاب‌ الاَشکال الّتی‌ زادَها فی‌ المقاله الاولی‌ من‌اقلیدس‌.
[۱۳] علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۶۴.
[۱۴] علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص۲۱۹.
ظاهراً این‌ دو اثر از بین‌ رفته‌اند و فقط‌ دو بخش‌ از شرحهای‌ جوهری‌ بر اصول‌ اقلیدس‌ در دسترس‌ است‌.

← شرح جوهری بر اصل‌ موضوع‌ توازی‌ اقلیدس‌


اولین‌ بخش‌، شامل‌ شش‌ قضیه‌ است‌ که‌ جوهری‌ به‌ کمک‌ آنها اصل‌ موضوع‌ تَوازی‌ اقلیدس‌ را اثبات‌ کرده‌ است‌. این‌ قضیه‌ها را خواجه‌ نصیرالدین‌ طوسی‌ در الرساله الشافیه عن‌الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه
[۱۵] الرساله الشافیه عن‌الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه، ص‌ ۱۷- ۲۴.
آورده‌ است‌.
به‌ نوشته نصیرالدین‌ طوسی‌
[۱۶] الرساله الشافیه عن‌الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه، ص‌ ۱۷ـ ۱۸.
، این‌ قضایا بخشی‌ از پنجاه‌ قضیه‌ای‌ است‌ که‌ جوهری‌ در اصلاح‌ لکتاب‌ اقلیدس‌ به‌ اصول‌ اقلیدس‌ افزوده‌ است‌. احتمالاً، این‌ کتاب‌ همان‌ تفسیر کتاب‌ اقلیدس‌ بوده‌ که‌ ابن‌ندیم‌ از آن‌ نام‌ برده‌ است‌.
[۱۷] زندگینامه علمی‌ دانشوران‌، ذیل‌ مادّه‌.
این‌ بخش‌ حاوی‌ اثبات‌ جوهری‌ برای‌ اصل‌ موضوع‌ پنجم‌ اصول‌ است‌، البته‌ این‌ اثبات‌ حاوی‌ خطای‌ نامحسوسی‌ است‌. جوهری‌ ابتدا (در قضیه ۲۸) خاصیت‌ برخی‌ نقاط‌ متقارن‌ بر دو خط‌ متوازی‌ را که‌ با خط‌ سومی‌ قطع‌ شده‌اند، اثبات‌ کرده‌ و سپس‌ در قضیه ۲۹، به‌ اشتباه‌، قضیه ۲۸ را در مورد نقاطی‌ به‌کار برده‌ است‌ که‌ خاصیت‌ تقارن‌ مذکور را ندارند.
[۱۸] خلیل‌ جاویش‌، نظریه المتوازیات‌ فی‌ الهندسه الاسلامیه، ج۱، ص۴۳ـ ۵۵.
خواجه ‌نصیرالدین‌ طوسی‌ اثباتی‌ از جوهری‌ را برای‌ قضیه ۱۳ مقاله اول‌ اصول‌ اقلیدس‌ نیز نقل‌ کرده‌ است‌
[۱۹] دیونگ‌، ص‌ ۱۵۴.


← زیادات‌ فی‌ المقاله الخامسه من‌ کتاب‌ اقلیدس


دومین‌ بخش‌ باقی‌ مانده‌ از آثار جوهری‌، زیادات‌ فی‌ المقاله الخامسه من‌ کتاب‌ اقلیدس، نسخه خطی‌ شماره ۱۳۵۹ کتابخانه استانبول‌ (فیض‌اللّه‌) است ،
[۲۰] ‌ سزگین‌، ج‌ ۵، ص‌ ۲۴۴.
که‌ به‌ تعریفهای‌ پنجم‌ و هفتم‌ مقاله پنجم‌ اصول‌ اقلیدس‌ مربوط‌ است‌
[۲۱] دیونگ‌، ص ۱۷۲ ـ ۱۷۳.
احتمالاً این‌ نیز بخشی‌از تفسیر کتاب‌ اقلیدس‌ وی‌ است‌.
[۲۲] ابوالقاسم‌ قربانی‌، زندگینامه ریاضیدانان‌ دوره اسلامی‌: از سده سوم‌ تا سده یازدهم‌ هجری‌، ج۱، ص‌۲۱۶.
بنابه‌ تعریف‌ پنجم اقلیدس‌، برای‌ چهار مقدار a، b، c و d که‌ هم‌جنس‌ باشند، d: b = c:a اگر و تنها اگر به‌ ازای‌ همه مضربهای‌ صحیحِ ma، mc ـ nb و nd، داشته‌ باشیم‌ nd < mc ↔ nb < ma، mc=nd ↔ ma=nb و .mc < nd ↔ ma
جوهری‌ نخستین‌ ریاضی‌دان‌ دوره اسلامی‌ است‌ که‌ به‌ اثبات‌ فرضیات‌ اقلیدس‌ پرداخته‌ است‌. وی‌ گونه‌ای‌ از اصل‌ متعارفی‌ ائودوکسوس‌ ـ ارشمیدس‌ را مطرح‌ کرده‌ است‌. این‌ اصل‌ متعارفی از ترجمه‌های‌ عربی‌ تفسیر سیمپلیکیوس‌ (سَنْبَلیقیوس‌، فیلسوف‌ یونانی‌ قرن‌ ششم‌) بر فرضیات‌ اصول اقلیدس‌، به‌ ریاضیات‌ دوره اسلامی‌ راه‌ یافت‌. سیمپلیکیوس‌ طرح‌ این‌ موضوع‌ را به‌ اغانیوس‌ (آگاپیوس‌ ) نسبت‌ داده‌ است‌
[۲۳] زندگینامه علمی‌ دانشوران‌، ذیل‌ مادّه‌.

روشنی‌ و عمق‌ کار جوهری‌ به‌ اندازه تحلیلهای‌ ریاضی‌دانان‌ بعدی‌ دوره اسلامی‌ (چون‌ ثابت‌ بن‌ قرّه‌ ، ابن‌هیثم‌ ، خیام‌ و نصیرالدین‌ طوسی‌) از اصول‌ نیست‌؛ با این‌ حال‌، کارِ بر جای‌ مانده‌ از او دارای‌ ارزش‌ تاریخی‌ است‌، زیرا به‌ اولین‌ مرحله مطالعات‌ دوره اسلامی‌ در باره اصول‌ اقلیدس‌ تعلق‌ دارد.

فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) ابن‌ندیم‌ (تهران‌).
(۲) ابن‌یونس‌، الزیج‌ الکبیر الحاکمی، نسخه خطی‌ کتابخانه لیدن‌، ش‌ ۱۴۳ or، نسخه عکسی‌ کتابخانه بنیاد دایره المعارف‌ اسلامی‌.
(۳) خلیل‌ جاویش‌، نظریه المتوازیات‌ فی‌ الهندسه الاسلامیه، تونس‌ ۱۹۸۸.
(۴) محمدبن‌ ابی‌بکر فارسی‌، الزیج‌ الممتحن‌، نسخه خطی‌ کتابخانه دانشگاه‌ کیمبریج‌، ش‌ ۲۷/۳ Gg، نسخه عکسی‌ کتابخانه بنیاد دایره المعارف‌ اسلامی‌.
(۵) ابوالقاسم‌ قربانی‌، زندگینامه ریاضیدانان‌ دوره اسلامی‌: از سده سوم‌ تا سده یازدهم‌ هجری‌، تهران‌ ۱۳۶۵ ش‌.
(۶) علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، و هو مختصرالزوزنی‌ المسمی‌ بالمنتخبات‌ الملتقطات‌ من‌ کتاب‌ اخبار العلماء باخبار الحکماء، چاپ‌ یولیوس‌ لیپرت‌، لایپزیگ‌ ۱۹۰۳.
(۷) محمد بن‌ محمد نصیرالدین‌ طوسی‌، مجموع‌الرسائل، ج‌ ۲: الرساله الشافیه عن‌ الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه، حیدرآباد، دکن‌ ۱۳۵۹.
(۸) Gregg De Young," A l-Jawhari's additions to book v of Euclid's Elements ", Zeitschrift fur Geschichte der arabisch -islamischen Wissenschaften , ۱۱ (۱۹۹۷) ;.
(۹) Dictionary of scientific biography , ed Charles Coulston Gillispie, New York: Charles Scribner's Sons, ۱۹۸۱, sv " A l-Jawhari, A l ـ Abbas ibn Sa id" (by A I Sabra) ;.
(۱۰) Aydin Sayili, The observatory in Islam , Ankara ۱۹۶۰;.
(۱۱) Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , Leiden ۱۹۶۷- ;.
(۱۲) Heinrich Suter, Beitrage zur Geschitchte der Mathematik und Astronomie im Islam , ed Fuat Sezgin, vol ۱: Die Mathematiker und Astronomen der Araber und ihre Werke , Frankfurt ۱۹۸۶.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ابن‌یونس‌، الزیج‌ الکبیر الحاکمی، ج۱، ص‌ ۲.
۲. علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
۳. زوتر، ج‌۱، ص‌۱۹.
۴. سزگین‌، ج‌۵، ص‌۲۴۳ـ۲۴۴.
۵. سزگین‌، ج‌۶، ص‌۱۳۸ـ۱۳۹.
۶. علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
۷. صاییلی‌، ص‌ ۶۹.
۸. سزگین‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۳۸ـ ۱۳۹.
۹. ابن‌یونس‌، الزیج‌ الکبیر الحاکمی، ج۱، ص‌ ۲.
۱۰. علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۲۱۹.
۱۱. سزگین‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۳۹.
۱۲. ابن‌ندیم‌ (تهران‌)، ج۱، ص‌ ۳۳۱.
۱۳. علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص‌ ۶۴.
۱۴. علی‌بن‌ یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء، ج۱، ص۲۱۹.
۱۵. الرساله الشافیه عن‌الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه، ص‌ ۱۷- ۲۴.
۱۶. الرساله الشافیه عن‌الشک‌ فی‌ الخطوط‌ المتوازیه، ص‌ ۱۷ـ ۱۸.
۱۷. زندگینامه علمی‌ دانشوران‌، ذیل‌ مادّه‌.
۱۸. خلیل‌ جاویش‌، نظریه المتوازیات‌ فی‌ الهندسه الاسلامیه، ج۱، ص۴۳ـ ۵۵.
۱۹. دیونگ‌، ص‌ ۱۵۴.
۲۰. ‌ سزگین‌، ج‌ ۵، ص‌ ۲۴۴.
۲۱. دیونگ‌، ص ۱۷۲ ـ ۱۷۳.
۲۲. ابوالقاسم‌ قربانی‌، زندگینامه ریاضیدانان‌ دوره اسلامی‌: از سده سوم‌ تا سده یازدهم‌ هجری‌، ج۱، ص‌۲۱۶.
۲۳. زندگینامه علمی‌ دانشوران‌، ذیل‌ مادّه‌.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «عباس بن سعید جوهری»، شماره ۵۲۳۱.    

رده‌های این صفحه : مقالات دانشنامه جهان اسلام




جعبه ابزار