عالم (دانشمند)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



عالِم به معنی دانشمند در برخی ابواب فقه و قرآن از آن یاد شده است.


تعریف عالم روایات و عرف متشرعه

[ویرایش]

عالم در عرف بر هر دانشمندی اطلاق می‌شود؛ لیکن در روایات و نیز عرف متشرعه بر خصوص دانشمند دینی اطلاق می‌گردد. در حدیثی از رسول خدا صلّی اللّه‌ علیه و آله آمده است: «علم (حقیقی) سه گونه است: آیه‌ای محکم (معنای آن روشن است) یا فریضه‌ای مستقیم ( نسخ نشده و باقی است) و یا سنتی پایدار (و جاری) و جز این سه گونه، از دیگر علوم و دانشها، فضل است». برخی، قسم اول را اشاره به علم اصول دین و ارکان آن، دوم را به علم اخلاق و سوم را به علم شریعت و فقه دانسته‌اند.
[۲] الوافی، ج۱، ص۱۳۴.
[۳] التحفة السنیة، ص۸.


← معنای اخص


عالم در معنای اخصّ آن در آیات و روایات به دانشمند ربانی‌ای گفته می‌شود که متصف به اخلاق نیکو و عامل به علم خویش باشد؛ چنان که قرآن کریم، ویژگی برجسته عالمان را خشیت از خداوند بزرگ برمی‌شمارد و می‌فرماید:«انّما یَخشَی اللّه‌َ مِن عِبادِهِ العُلَماءُ».
امام صادق علیه السّلام در ذیل این آیه شریفه می‌فرماید: «عالم کسی است که اعمال او، گفتارش را تصدیق کند و کسی که رفتار او گفتارش را تصدیق نکند، عالم نیست».
در روایتی از امیر مؤمنان علیه السّلام آمده است: «از دانش تو را همین بس که از خدا بترسی و از نادانی همین بس که به دانش خود ببالی».
بنابر این، مجموع احکامی که در این مقاله درباره عالمان ذکر می‌شود، منظور عالمان ربانی است که نمایندگان امام معصوم علیه السّلام و رابط و حلقه واسط میان مردم و امام عصر عجل اللّه‌ تعالی فرجه‌اند.

← جایگاه علم و عالم


از علم و عالم در آیات و روایات فراوانی ستایش شده است. خداوند عالمان ربانی را بر دیگران برتری بخشیده و مقام و رتبت آنان را رفیع و بلند داشته است در روایات نیز از علما به عنوان وارثان پیامبران و امینان بر دین خدا یاد، و یک نفر از آنان برتر از هزار عابد دانسته شده‌است
همچنین در احادیث متعددی بر هم نشینی و مجالست با علما، پرسیدن مسائل دینی و اخذ علم از آنان و فروتنی در برابر ایشان تأکید شده است.
از سوی دیگر، علما نیز به بذل علم به دیگران، تواضع ، حلم ، وقار و اظهار علم هنگام آشکار شدن بدعتها توصیه شده‌اند.
در روایات، همان گونه که از عالمان ربانی تعریف و تمجید بسیار شده، از عالمان فاسد و بی عمل به شدّت نکوهش شده است. در قرآن کریم، مَثَل عالمان بی عمل، مَثَل الاغی دانسته شده که بار کتابها بر دوش کشد (بدون آن‌که از آن‌ها چیزی بفهمد و بهره‌ای ببرد).
در روایتی از حضرت رسول خاتم صلّی اللّه‌ علیه و آله آمده است:«جهنمیان از بوی بد عالم بی عمل آزار می‌بینند».
مراد از عالم که در سند برخی روایات آمده، معصوم علیه السّلام است.
[۱۴] روضة المتقین، ج۱، ص۱۵۸.

از احکام این عنوان در بابهای طهارت ، مزار ، وقف ، وصیت و قضاء سخن رفته است.

← احکام مرتبط


برخی احکام اختصاص به انبیا، ائمّه و اولیای الهی دارد؛ لیکن علما نیز به جهت شرافت و فضیلتی که بر دیگران دارند در این احکام به آنان ملحق شده‌اند، از قبیل:
۱. زیارت قبور علما مستحب است.
۲. کراهت نبش قبر و ویران کردن آن پس از گذشت سالیانی که‌ به‌طور معمول جسد می‌پوسد و از بین می‌رود؛ لیکن قبور انبیا و امامان معصوم علیهم السّلام به جهت تعظیم شعائر دینی و پرهیز از هتک حرمت از این حکم استثنا شده‌اند. برخی، این حکم را نسبت به قبور علما، صلحا و شهدا، بویژه در صورتی که مزار و محل زیارت و التجای مردم باشند، تعمیم داده‌اند.
[۱۷] العروة الوثقی، ج۲، ص۱۳۲ - ۱۳۳.


۳. کراهت بازسازی قبر، احداث بنا بر آن و مسجد قرار دادن مقبره. به تصریح برخی، قبور انبیا و ائمّه علیهم السّلام و نیز علما از این حکم مستثنا است. برخی به استحباب نماز گزاردن نزد قبور اولیای الهی و عالمان ربانی تصریح کرده‌اند.
۴. کراهت نقل میت از شهری که در آن فوت شده به شهری دیگر، مگر برای دفن در مشاهد مشرفه و اماکن مقدس، همچون مزار پیامبران، ائمّه معصومین علیهم السّلام و علما و سادات.
[۲۱] التنقیح (الطهارة)، ج۹، ص۲۱۳- ۲۱۵.

۵. به‌تصریح برخی، بوسیدن دست علما همانند بوسیدن دست پیامبر صلّی اللّه‌ علیه و آله و ائمه علیهم السّلام جایز است.
[۲۲] الدروس الشرعیة، ج۲، ص۱۸.
[۲۳] لوامع صاحبقرانی، ج۲، ص۱۱۹.

چنانچه کسی مالی را برای علما وصیت یا وقف کند، در صورت عدم وجود قرینه‌ای تعیین کننده در کلام او، انصراف به عالمان دینی دارد.
[۲۵] العروة الوثقی (تکملة)، ج۲، ص۲۲۲.

حاضر کردن اهل علم در مجلس قضاوت برای جلوگیری از خطا مستحب است.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. الکافی (کلینی)، ج۱، ص۳۲.    
۲. الوافی، ج۱، ص۱۳۴.
۳. التحفة السنیة، ص۸.
۴. فاطر/سوره۳۵، آیه۲۸.    
۵. الکافی (کلینی)، ج۱، ص۳۶.    
۶. وسائل الشیعة، ج۱، ص۱۰۵.    
۷. مجادله/سوره۵۸، آیه۱۱.    
۸. الکافی (کلینی)، ج۱، ص۳۲- ۳۳.    
۹. الکافی (کلینی)، ج۱، ص ۳۹- ۴۰.    
۱۰. الکافی (کلینی)، ج۱، ص ۴۱.    
۱۱. الکافی (کلینی)، ج۱، ص ۳۶ - ۳۷.    
۱۲. وسائل الشیعة، ج۱۶، ص۲۶۹.    
۱۳. جمعه/سوره۶۲، آیه۵.    
۱۴. روضة المتقین، ج۱، ص۱۵۸.
۱۵. جواهر الکلام، ج۲۰، ص۱۰۳.    
۱۶. جواهر الکلام، ج ۴، ص۳۵۴.    
۱۷. العروة الوثقی، ج۲، ص۱۳۲ - ۱۳۳.
۱۸. جواهر الکلام، ج۴، ص۳۴۰ -۳۴۱.    
۱۹. العروة الوثقی، ج۲، ص۱۲۸.    
۲۰. العروة الوثقی، ج۲، ص۴۰۲.    
۲۱. التنقیح (الطهارة)، ج۹، ص۲۱۳- ۲۱۵.
۲۲. الدروس الشرعیة، ج۲، ص۱۸.
۲۳. لوامع صاحبقرانی، ج۲، ص۱۱۹.
۲۴. جامع المقاصد، ج۱۰، ص۱۶۳ - ۱۶۴.    
۲۵. العروة الوثقی (تکملة)، ج۲، ص۲۲۲.
۲۶. جواهر الکلام، ج۴۰، ص۷۷ - ۷۸.    


منبع

[ویرایش]
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم‌السلام، ج۵، ص۲۹۸، برگرفته از مقاله«عالم».    


رده‌های این صفحه : اخلاق اسلامی | جایگاه عالم




جعبه‌ابزار