صلاح بن مبارک بخاری

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



بُخاری‌، صلاح‌ بن‌ مبارک‌ (د ۷۹۳ق‌/۱۳۹۱م‌)، از صوفیان‌ طریقه نقشبندیه‌ بود.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

از زندگی‌ او آگاهی‌ بسیار‌ اندکی‌ در دست‌ است‌، حتی‌ تاریخ‌ تولد او نیز دانسته‌ نیست‌. وی‌ خود گوید که‌ در پی‌ یک‌ رؤیای‌ عرفانی‌ به‌ خدمت‌ خواجه‌ علاءالدین‌ عطار (د ۸۰۲ق‌/۱۴۰۰م‌)، از پیشوایان‌ بنام‌ طریقه نقشبندی‌، رسید
[۱] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
و در ۷۸۵ق‌/۱۳۸۳م‌ به‌ وساطت‌ وی‌ در «قصر عارفان‌» یا «قصر هندوان‌»، از روستاهای‌ بخارا، به‌ درک‌ محضر خواجه‌ بهاءالدین‌ نقشبند(۷۱۸-۷۹۱ق‌/۱۳۱۸-۱۳۸۹م‌) نایل‌ شد.
[۲] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
[۳] طاهری‌ عراقی‌، احمد، مقدمه‌ بر قدسیه پارسای‌ بخارایی‌، ج۱، ص۴۰، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
ظاهراً بخاری‌ سفری‌ نیز از سمرقند به‌ بخارا داشته‌ است‌.
[۴] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۳۸۲، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.


اثر ارزشمند بخاری

[ویرایش]

از بخاری‌ اثری‌ ارزشمند با عنوان‌ انیس‌ الطالبین‌ و عدة السالکین‌ برجای‌ مانده‌ است‌. این‌ کتاب‌ از کهن‌ترین‌ و مهم‌ترین‌ آثار در اصول‌ طریقه نقشبندیه‌، و شرح‌ زندگی‌ و مقامات‌ بهاءالدین‌ نقشبند است‌. به‌ گفته صاری‌ اوغلی‌ آثار مهم‌ دیگر درباره این‌ طریقه‌ چون‌ رشحات‌ عین‌الحیات‌ واعظ کاشفی‌، قدسیه خواجه‌ محمد پارسای‌ بخارایی‌، و بحث‌های‌ مربوط به‌ طریقت‌ نقشبندیه‌ در نفحات‌ الانس‌ جامی‌ برگرفته‌ از انیس‌ الطالبین‌ است‌.
[۵] صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۴۵.
وجود چند کتاب‌ دیگر با همین‌ عنوان‌،
[۶] منزوی، فهرستواره کتابهای‌ فارسی‌، ج۳، ص۲۰۲۴- ۲۰۲۵، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
[۷] طاهری‌ عراقی‌، احمد، مقدمه‌ بر قدسیه پارسای‌ بخارایی‌، ج۱، ص۷۴- ۷۵، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
موجب‌ شده‌ است‌ که‌ در انتساب‌ این‌ کتاب‌ به‌ بخاری‌ اختلاف‌ نظر وجود داشته‌ باشد.
[۸] صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، ج۴، ص۷۵، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
[۹] صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۵۸.
اما تصریحی‌ که‌ بخاری‌ خود در مقدمه کوتاه‌ کتاب‌ به‌ انگیزه‌ و چگونگی‌ تالیف‌ آن‌ دارد، هر گونه‌ تردیدی‌ را در تعلق‌ این‌ اثر به‌ بخاری‌ از میان‌ می‌برد.
[۱۰] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶-۶۷، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.


← سال تألیف


بخاری‌ پس‌ از درگذشت‌ خواجه‌ بهاءالدین‌ و با کسب‌ اجازه‌ از جانشین‌ وی‌، خواجه‌ عطار، به‌ نگارش‌ انیس‌ الطالبین‌ پرداخت‌.
[۱۱] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌۶۷، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
با توجه‌ به‌ تاریخ‌ درگذشت‌ بهاءالدین‌ نقشبند و بخاری‌، می‌توان‌ گفت‌ که‌ انیس‌ الطالبین‌ در فاصله سال‌های‌ ۷۹۱ تا ۷۹۳ق‌ تالیف‌ شده‌ است‌.

← محتوای انیس الطالبین


انیس‌ الطالبین‌ پس‌ از یک‌ مقدمه کوتاه‌، دارای‌ ۴ «قسم‌» است‌: قسم‌ اول‌ در تعریف‌ ولایت‌ و ولی‌. مؤلف‌ در این‌ قسم‌ با ذکر آیات‌ و احادیثی‌ به‌ برشمردن‌ نشانه‌های‌ ولی‌ می‌پردازد و سپس‌ شرحی‌ درباره کرامت‌ نقل‌ می‌کند. قسم‌ دوم‌ در شرح‌ ابتدای‌ احوال‌ خواجه‌ بهاءالدین‌ و ذکر سلسله خواجگان‌. قسم‌ سوم‌ در بیان‌ صفات‌، احوال‌، اخلاق‌ و گفته‌های‌ خواجه‌ بهاءالدین‌ و شرح‌ طریقه‌ و نسبت‌ سلوک‌ او و چگونگی‌ صحبت‌ و رفتار او با طالبان‌ طریقت‌ و ذکر حقایقی‌ که‌ او در احوال‌ مختلف‌ بیان‌ کرده‌ است‌. قسم‌ چهارم‌ در ذکر دیگر کرامات‌ و آثار و اعمال‌ خواجه‌ بهاءالدین‌ که‌ در دوران‌ ولایت‌ او روی‌ داده‌ است‌. این‌ قسم‌، مفصل‌ترین‌ بخش‌ انیس‌الطالبین‌ است‌. بخاری‌ در نگارش‌ اثر خود بجز مشاهداتش‌، از نقل‌ قول‌های‌ مریدان‌ و نزدیکان‌ و درویشان‌ ملازم‌ خواجه‌ بهاءالدین‌ نیز بهره‌ برده‌ است‌.
[۱۲] بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.

انیس‌ الطالبین‌ جز در مقدمه‌ که‌ از صنایع‌ بدیعی‌ خالی‌ نیست‌،
[۱۳] صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۵۳.
کلاً نثری‌ ساده‌ و روان‌ دارد و بخاری‌ گاه‌ بر حسب‌ مورد و مقام‌ به‌ آیات‌ و احادیث‌ نبوی‌ اشاره‌ کرده‌، و اشعار عربی‌ و فارسی‌ نیز آورده‌ است‌.

← چاپ کتاب


از انیس‌ الطالبین‌ چندین‌ نسخه‌ برجای‌ مانده‌ است‌.
[۱۴] منزوی‌، خطی‌ مشترک‌، ج۱۱، ص۸۱۰ -۸۱۳.
[۱۵] منزوی‌، خطی‌ مشترک‌، ج۱۲، ص۲۱۶۹.
[۱۶] منزوی، فهرستواره کتابهای‌ فارسی‌، ج۳، ص۲۰۲۴، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
[۱۷] Storey، C A، ج۱، ص۹۴۸، Persian Literature، London، ۱۹۷۲.
این‌ کتاب‌ به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌ در تهران‌ طبع‌ و نشر شده‌ است‌. ترجمه ترکی‌ آن‌ نیز به‌ قلم‌ عزی‌ سلیمان‌ افندی‌ (د ۱۱۶۸ق‌) سال‌ها پیش‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ بوده‌ است‌.
[۱۸] بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، ج۳، ص۱۰۱، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
(۲) بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.
(۳) صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌.
(۴) صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
(۵) طاهری‌ عراقی‌، احمد، مقدمه‌ بر قدسیه پارسای‌ بخارایی‌، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
(۶) منزوی‌، خطی‌ مشترک‌.
(۷) منزوی، فهرستواره کتابهای‌ فارسی‌، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
(۸) A، A History of Sufism in India، New Delhi، ۱۹۸۶.
(۹) Storey، C A، Persian Literature، London، ۱۹۷۲.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۲. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۳. طاهری‌ عراقی‌، احمد، مقدمه‌ بر قدسیه پارسای‌ بخارایی‌، ج۱، ص۴۰، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
۴. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۳۸۲، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۵. صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۴۵.
۶. منزوی، فهرستواره کتابهای‌ فارسی‌، ج۳، ص۲۰۲۴- ۲۰۲۵، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
۷. طاهری‌ عراقی‌، احمد، مقدمه‌ بر قدسیه پارسای‌ بخارایی‌، ج۱، ص۷۴- ۷۵، تهران‌، ۱۳۵۴ش‌.
۸. صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، ج۴، ص۷۵، تهران‌، ۱۳۵۶ش‌.
۹. صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۵۸.
۱۰. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۶-۶۷، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۱۱. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌۶۷، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۱۲. بخاری‌، صلاح‌، انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص‌ ۶۸، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ صاری‌ اوغلی‌، تهران‌، ۱۳۷۱ش‌.
۱۳. صاری‌ اوغلی‌، خلیل‌ ابراهیم‌، مقدمه‌ بر انیس‌ الطالبین‌، ج۱، ص۵۳.
۱۴. منزوی‌، خطی‌ مشترک‌، ج۱۱، ص۸۱۰ -۸۱۳.
۱۵. منزوی‌، خطی‌ مشترک‌، ج۱۲، ص۲۱۶۹.
۱۶. منزوی، فهرستواره کتابهای‌ فارسی‌، ج۳، ص۲۰۲۴، تهران‌، ۱۳۷۶ش‌.
۱۷. Storey، C A، ج۱، ص۹۴۸، Persian Literature، London، ۱۹۷۲.
۱۸. بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، ج۳، ص۱۰۱، استانبول‌، ۱۳۴۲ق‌.


منبع

[ویرایش]
دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، برگرفته از مقاله «صلاح بن مبارک بخاری»، شماره۴۵۵۴.    






جعبه ابزار