صفت رازق

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



صفت رازق، یعنی بسیار روزی‌رسان، یکی از صفات خداوند است که در معنای خاص، یعنی «آنچه مایه قوام جسم و رشد آن است» می‌باشد.


واژه‌شناسی رازق و رزّاق

[ویرایش]

صفت «رزّاق (بسیار روزی‌رسان/ بسیار روزی‌بخش)»، بر وزن فعّال، از ساخت‌های مبالغه و مبالغه در «رازق (روزی‌رسان/ روزی‌بخش) » است و «رزق»، در لغت، گاه در معنای عام برای «عطا» و «آنچه از آن سود برده می‌شود»، به کار می‌رود و گاه در معنای خاص، یعنی «آنچه مایه قوام جسم و رشد آن است»، به کار می‌رود.

رازق و رزّاق در قرآن و حدیث

[ویرایش]

برگرفته‌ها از مادّه «رزق»، در قرآن کریم، نزدیک به هفتاد بار به کار رفته‌اند و خدای متعال به «اوست بسیار روزی بخش» یا «بهترینِ روزی‌رسانان» یا «شما را از آسمان و زمین، روزی می‌رساند»، توصیف شده است. احادیث، رازق بودن خدا را به شکل مطلق و عام، بیان کرده‌اند: «روزی‌رسان هر روزی‌خور» و «روزی‌رسان نافرمان و فرمان بردار». واژگان قرآن و حدیث درباره رزّاق بودن و رازق بودن خدای سبحان، هم بر معنای عام این دو صفت حمل می‌شوند (یعنی: «بخشنده عطا و آنچه از آن سود برده می‌شود») و هم بر معنای خاصّشان (یعنی «عطا‌کننده آنچه قوام و رشد شی‌ء بدان است»)؛ هر چند که معنای خاص، به مراد، نزدیک‌تر است.

← آیات


«مَا اُرِیدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَ مَا اُرِیدُ اَن یُطْعِمُونِ• اِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِینُ؛ از ایشان (جنّ و انس)، روزی نمی‌خواهم و نمی‌خواهم که مرا طعام دهند. همانا خداست که بسیار روزی‌بخش و نیرومند و استوار است».
«وَ اِذَا رَاَوْاْ تِجَـرَةً اَوْ لَهْوًا انفَضُّواْ اِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَیْرٌ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَـرَةِ وَ اللَّهُ خَیْرُ الرَّ زِقِینَ؛ و آن‌گاه که بازرگانی‌ای یا سرگرمی‌ای دیدند، به سوی آن پراکنده گشتند و تو را ایستاده واگذاشتند. بگو: آنچه نزد خداست، بهتر از سرگرمی و از بازرگانی است، و خدا، بهترینِ روزی رسانان است».
و آیات مشابه مانند:
«یَـاَیُّهَا النَّاسُ اذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ هَلْ مِنْ خَــلِقٍ غَیْرُ اللَّهِ یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَ الْاَرْضِ لاَ اِلَـهَ اِلاَّ هُوَ فَاَنَّی تُؤْفَکُونَ؛ ای مردم! نعمت خدا را بر خود به یاد آورید. آیا آفریدگاری جز خدا، شما را از آسمان و زمین، روزی می‌رساند؟ خدایی جز او نیست. پس چگونه حق،     باز گردانده می‌شوید؟».
«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَـوَ تِ وَ الْاَرْضِ قُلِ اللَّهُ وَ اِنَّـا اَوْ اِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی اَوْ فِی ضَلَـلٍ مُّبِینٍ؛ بگو: چه کسی شما را از آسمان‌ها و زمین، روزی می‌دهد؟ بگو: خدا. بی گمان، ما یا شما بر هدایتیم یا در گم‌راهی آشکار».
«هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ ءَایَـتِهِ وَ یُنَزِّلُ لَکُم مِّنَ السَّمَاءِ رِزْقًا وَ مَا یَتَذَکَّرُ اِلاَّ مَن یُنِیبُ؛
او کسی است که نشانه‌های خود را به شما نشان می‌دهد و برای شما از آسمان، روزی‌ای فرو می‌آورد؛ و [امّا] تنها کسی به یاد می‌آورد که [به سوی خدا] باز گردد».
«وَ اخْتِلَـفِ الَّیْلِ وَالنَّهَارِ وَ مَا اَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن رِّزْقٍ فَاَحْیَا بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَ تَصْرِیفِ الرِّیَـحِ ءَایَـتٌ لِّقَوْمٍ یَعْقِلُونَ؛ و [در] آمد و شدِ شب و روز و روزی‌ای که خدا از آسمان فرو فرستاد و به آن، زمین را پس از بی‌جان شدنش زنده گرداند و [در] گرداندن بادها، برای گروهی که در می‌یابند، نشانه‌هایی است».
«وَ نَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُّبَـرَکًا فَاَنبَتْنَا بِهِ جَنَّـتٍ وَ حَبَّ الْحَصِیدِ• وَ النَّخْلَ بَاسِقَـتٍ لَّهَا طَـلْعٌ نَّضِیدٌ• رِّزْقًا لِّلْعِبَادِ وَ اَحْیَیْنَا بِهِ بَلْدَةً مَّیْتًا کَذَ لِکَ الْخُرُوجُ؛ و از آسمان، آبی پُربرکت فرو فرستادیم و بدان، باغ‌ها و دانه درو شده و خرما بُن‌های بلندی را که شکوفه‌های روی هم چیده شده دارند. برای روزی بندگان، رویاندیم، و با آن، شهری مُرده را زنده گردانیدیم. بیرون آمدن [از گورها] نیز این گونه است».
«قُلْ مَن یَرْزُقُکُم مِّنَ السَّمَاءِ وَالْاَرْضِ اَمَّن یَمْلِکُ السَّمْعَ وَ الاَْبْصَـرَ وَ مَن یُخْرِجُ الْحَیَّ مِنَ الْمَیِّتِ وَ یُخْرِجُ الْمَیِّتَ مِنَ الْحَیِّ وَ مَن یُدَبِّرُ الْاَمْرَ فَسَیَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ اَفَلاَ تَتَّقُونَ؛ بگو: چه کسی شما را از آسمان و زمین، روزی می‌دهد؟ یا چه کسی مالکِ گوش و دیدگان است؟ و چه کسی زنده را از مُرده بیرون می‌آوَرَد؟ و مُرده را از زنده بیرون می‌گرداند؟ و چه کسی کار [آفرینش] را تدبیر می‌کند؟ خواهند گفت: خدا. پس بگو: آیا پروا نمی‌کنید؟».

← احادیث


«رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ فی دُعاءِ الجَوشَنِ الکَبیرِ ـ: اللّهُمَّ اِنّی اَساَ لُکَ بِاسمِکَ... یا رازِقَ کُلِّ مَرزوقٍ، یا مَلِکَ کُلِّ مَملوکٍ؛ پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ در دعای جوشن کبیر : خداوندا! من از تو درخواست می‌کنم به نامت.... ‌ای روزی‌رسانِ هر روزی‌خور، ‌ای فرمان روای هر بنده!»
«عنه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): سُبحانَ اللّه ِ المَلِکِ الواحِدِ الحَمیدِ... رازِقِ الاَرزاقِ، وخالِقِ الاَخلاقِ؛ پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم): منزّه است خدای فرمان‌روای یگانه ستوده... روزی‌دهنده روزی‌ها و آفریننده خوی‌ها.»
«رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ فی دُعاءِ الجوشَنِ الکَبیرِ ـ: یا مَن لا یَخفی عَلَیهِ اثَرٌ، یا رازِقَ البَشَرِ، یا مُقَدِّرَ کُلِّ قَدَرٍ؛ پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ در دعای جوشن کبیر ـ: ‌ای آن‌که ردّ پایی بر او پنهان نمی‌مانَد، و‌ای روزی‌رسان انسان، و‌ ای‌اندازه گزارنده هر‌ اندازه!»
«عنه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ اَیضا ـ: اللّهُمَّ اِنّی اساَ لُکَ بِاسمِکَ... یا عالِمَ السِّرِّ، یا فالِقَ الحَبِّ، یا رازِقَ الاَنامِ.(الاَنَامُ: ما علی ظهر الاَرض من جمیع الخلق)؛
[۲۲] صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغة، ج۱۰ ص۴۱۱.
پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ در دعا ـ: خداوندا! من از تو می‌خواهم به نامت.... ‌ای دانای راز، ‌ای شکافنده دانه، و‌ ای روزی‌رسان مردمان!»
«المصباح للکفعمی ـ فِی الدُّعاءِ عِندَ اصفِرارِ الشَّمسِ اِلی غُرو: اللّهُمَّ یا خالِقَ السَّقفِ المَرفوعِ، وَا؛ المصباح، کفعمی ـ در دعا، هنگام زرد شدن خورشید تا غروب آن ـ: خداوندا، ‌ای آفریدگار سقفِ برافراشته و بستر نهاده شده، و روزی‌رسانِ نافرمان و فرمان‌بُردار، [ای] کسی که جز او سرپرست و شفاعت‌گری نیست!»
« رسول اللّه (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا رازِقَ المُقِلّینَ، یا راحِمَ المَساکینِ؛ پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) ـ در دعا ـ: ‌ای روزی‌رسانِ تنگ‌دستان، و‌ ای رحم‌کننده بر بینوایان!»
«الامام الصادق (علیه‌السّلام) ـ فِی الدُّعاءِ ـ: یا اَوَّلَ الاَوَّلینَ، یا آخِرَ الآخِرینَ، یا ذَا القُوَّةِ المَتینِ، یا رازِقَ المَساکینِ؛
[۳۲] طوسی، حسن بن علی، مصباح المتهجّد، ص۴۸ ، ح ۶۳.
امام صادق (علیه‌السّلام) ـ در دعا ـ: ‌ای نخستینِ نخستین‌ها، ‌ای واپسینِ واپسین‌ها، ‌ای دارای نیروی استوار، ‌ای روزی رسانِ بینوایان!»

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ذاریات/سوره۵۱، آیه۵۷- ۵۸.    
۲. جمعة/سوره۶۲، آیه۱۱.    
۳. سبا/سوره۳۴، آیه۳۹.    
۴. حج/سوره۲۲، آیه۵۸.    
۵. مؤمنون/سوره۲۳، آیه۷۲.    
۶. فاطر/سوره۳۵، آیه۳.    
۷. نمل/سوره۲۷، آیه۶۴.    
۸. سبا/سوره۳۴، آیه۲۴.    
۹. غافر/سوره۴۰، آیه۱۳.    
۱۰. جاثیة/سوره۴۵، آیه۵.    
۱۱. ق/سوره۵۰، آیه۹-۱۱.    
۱۲. یونس/سوره۱۰، آیه۳۱.    
۱۳. کفعمی، ابراهیم، البلد الامین، ص۴۰۳.    
۱۴. کفعمی، ابراهیم، المصباح، ص۲۴۸.    
۱۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۴ ص۳۸۵.    
۱۶. ابن طاووس، سید رضی الدین، مهج الدعوات، ص۸۹.    
۱۷. حلی، علی بن یوسف، العدد القویّة، ص۲۶۳، من دون اسنادٍ الی المعصوم.    
۱۸. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۵ ص۳۷۵، ح ۲۵.    
۱۹. کفعمی، ابراهیم، البلد الامین، ص۴۱۰.    
۲۰. کفعمی، ابراهیم، المصباح، ص۲۵۸.    
۲۱. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۴ ص۳۹۵.    
۲۲. صاحب بن عباد، اسماعیل بن عباد، المحیط فی اللغة، ج۱۰ ص۴۱۱.
۲۳. کفعمی، ابراهیم، البلد الامین، ص۴۰۴.    
۲۴. کفعمی، ابراهیم، المصباح، ص۲۴۹.    
۲۵. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۹۴ ص۳۸۶.    
۲۶. کفعمی، ابراهیم، المصباح، ص۱۴۷.    
۲۷. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸۶ ص۳۵۵.    
۲۸. کلینی، یعقوب، الکافی، ج۲ ص۵۵۲، ح ۷.    
۲۹. صدوق، محمد بن علی، الخصال، ص۵۷۸، ح ۱.    
۳۰. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۳۱ ص۴۴۳.    
۳۱. کلینی، یعقوب، الکافی، ج۳ ص۴۷۸، ح ۴..    
۳۲. طوسی، حسن بن علی، مصباح المتهجّد، ص۴۸ ، ح ۶۳.
۳۳. ابن طاووس، سید رضی الدین، فلاح السائل، ص۱۴۳.    
۳۴. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج۸۷ ص۶۹، ح ۱۹.    


منبع

[ویرایش]
محمدی ری‌شهری، دانش نامه عقاید اسلامی، ج۶، ص۹۹، برگرفته از «مقاله رازق و رزاق».    


رده‌های این صفحه : صفات الهی | صفات فعل




جعبه ابزار