صحرای احقاف

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



احقاف صحرایی است ناهموار با تپّه‌های شنی و به معنی شن‌زار است و سرزمین قوم عاد در جنوب عربستان را احقاف نامیده‌اند چرا که این سرزمین پوشیده از شن بود.


بررسی واژه

[ویرایش]

واژه احقاف از ریشه «حقف» به‌معنای برآمدگی و انحنا است.
[۱] ترتیب‌العین، ص‌۱۹۰، «حقف».
[۲] غریب القرآن، ص‌۳۸۸.
که تپّه‌های منحنی شن،
[۵] مجمع‌البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۵.
خمیدگی پشت شتر و دیگر حیوانات
[۸] تنویرالحوالک، ص‌۳۲۹.
و خمیدگی هلال ماه،
از کاربردهای مشهور آن به‌شمار می‌رود. احقاف در نقش صیغه جمع، به مجموعه تپّه‌های شنی در بیابان‌های کویری اطلاق شده، برای دیگر گونه‌های برآمدگی زمین به‌کار نمی‌رود؛
[۱۱] جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۳
[۱۲] جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۳.
گرچه از برخی مفسّران نخستین، اطلاق آن بر کوه‌ها نیز گزارش شده است.
[۱۴] تفسیرابن کثیر، ج‌۴، ص‌۱۷۳.


معنای احقاف

[ویرایش]

واژه احقاف از ريشه «حقف» به‌معناى برآمدگى و انحنا است
[۱۵] ترتيب‌العين ص‌۱۹۰، «حقف».
كه تپّه‌هاى منحنى شن،
[۱۶] معانى‌القرآن ج‌۶، ص‌۴۵۲.
خميدگى پشت شتر و ديگر حيوانات
[۱۷] الفائق ج‌۱، ص‌۲۶۱.
و خميدگى هلال ماه.از كاربردهاى مشهور آن به‌شمار مى‌رود. احقاف در نقش صيغه جمع، به مجموعه تپّه‌هاى شنى در بيابان‌هاى كويرى اطلاق شده، براى ديگر گونه‌هاى برآمدگى زمين به‌كار نمى‌رود.
[۱۸] جامع‌البيان ج‌۱۳،ص‌۳۲


احقاف در قرآن

[ویرایش]

قرآن فقط يك بار اين واژه را در سوره احقاف به‌صورت محلّ سکونت قوم عاد و پيامبرى هود(ع)به‌كار برده و سوره مذكور به همين مناسبت به اين نام شهرت يافته است.
سرزمین اين قوم، بنا به گزارش قرآن در جزیرة‌ العرب يا منطقه‌اى نزديك به آن قرار داشته است: «و‌لَقَد اَهلَكنا ما حَولَكُم مِنَ‌القُرى».
قرآن در دو آیه ديگر به صراحت از ماندن آثار محلّ سكونت عاد تا برهه‌اى از زمان «فَاَصبَحوا لا‌يُرى اِلاّ مَسـكِنُهُم» و شناخته شدن آن مكان نزد عرب «وعادًا وثَمودَا وقَد تَبَيَّنَ لَكُم مِن مَسـكِنِهِم» .
ياد‌كرده است. از سوى ديگر، اشاره به ماجراى قوم عاد در سخنان مؤمن آل فرعون آشنايى مصريان با آنان و احتمالا نزديكى منطقه‌شان به مصر را نشان‌مى‌دهد: «اِنّى اَخافُ عَلَيكُم مِثلَ يَومِ الاَحزاب • مِثلَ دَأبِ قَومِ نوح وعاد وثَمودَ‌...».
گرچه از نام احقاف برمى‌آيد كه سرزمين عاديان، منطقه‌اى بيابانى و خشك بوده است، در آياتى ديگر از باغ‌ها و چشمه‌سارهاى محلّ سكونتشان ياد‌شده استهم‌چنين وعده هود به نزول باران در‌صورت توبه و استغفار ايشانو انتظار آنان براى نزول باران نشان مى‌دهد كه آنان در سرزمين خشك يا در حال گذراندن دوره‌اى از خشك‌سالى بوده‌اند. مطالعات زمین‌شناسی و باستان‌شناسی نشان مى‌دهد كه بيابان‌هاى جزيرة‌العرب در دوره‌هاى پيشين، از سرسبزى و اعتدال آب و هوايى برخوردار بوده و در دوره‌اى خاص در اثر تغيير وضعيّت جوّى، اين منطقه به شكل بیابان درآمده كه در اثر آن، مهاجرت‌هاى متعدّدى از اين سرزمين رخ داده است.
[۲۷] المفصل، ج‌۱، ص‌۲۴۰‌ـ‌۲۴۶
در برخى روایات تفسيرى نيز به تغيير و تحوّل زيست محيطى محلّ سكونت عاديان در اثر خشم خداوند اشاره شده است.
[۲۸] فتح البارى ج‌۶، ص‌۲۶۷.


ارم محل سکونت عادها

[ویرایش]

شيوه و محلّ زندگى اين قوم درآيات سوره فجر آمده است «اَلَم تَرَ كَيفَ فعلَ رَبُّكَ بِعاد • اِرَمَ ذاتِ العِماد • الَّتى لَم يُخلَق مِثلُها فِى البِلد» از‌نظر بسيارى مفسّران بناهايى عظيم با ستون‌هاى بزرگ در شهر ارم كه مرکز تجمع آنان بوده و همانند آن شهر در جهان پديد نيامده است، وجود دارد.
كه البتّه تعبير «ارم ذات العماد» در ديدگاهی دیگر از نظر مفسران، به قبيله ارم در نقش تيره‌اى ازعاد كه در خیمه‌هاى ستون دار مى‌زيستند، تفسير، و دليلى بر کوچ نشينى آن‌ها دانسته شده و بى‌همتايى مورد اشاره در آيه مزبور، به قدرت بدنى و هيكل بزرگ و نيرومند آن‌ها و نه شهر و تمدّنشان ارتباط داده شده است.برخى مفسّرانِ نخستين،شهر دمشق يا اسکندریّه را همان ارم محلّ سكونت عاد شمرده‌اند.
[۳۱] جامع البيان ج‌۱۵، ص‌۲۲۲.


نزول عذاب عادهای احقافی

[ویرایش]

فعّاليّت‌هاى آتشفشانى که صاعقه وار به هر چه دست مى‌يافت، خاکستر و نابود مى‌ساخت.

احقاف در تاریخ و تورات

[ویرایش]

در تورات و تواریخ پیش از اسلام نیز به‌طور صریح از عاد و احقاف، یادی به‌میان نیامده است، جز آن‌که در آثار اقلیم نگاران یونانی از قوم Oadite در شمال غربی جزیرة‌العرب یاد‌شده که احتمال تطبیق آن بر قوم عاد از سوی برخی پژوهش‌گران مطرح شده است.
[۳۳] المفصل، ج‌۱، ص۳۱۱.
[۳۴] دراسات تاریخیه، ج‌۱، ص‌۲۴۶‌-۲۴۹

گویا جرجی زیدان بر همین اساس، عادیان را از عرب‌های شمال شمرده؛
[۳۵] ‌ مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۱۳۱.
این در‌حالی است که احقاف از نظر عموم مفسّران اسلامی، در منطقه‌ای از یمن در جنوب عربستان قرار داشته است؛ البتّه برخی نیز احقاف را نام کوهی در شام یا منطقه‌ای اطراف حسمی
[۳۸] معجم ما استعجم، ج ۱، ص‌۱۱۰.
در شمال جزیرة‌العرب دانسته‌اند که آبادانی و سرسبزی این منطقه با برخی گزارش‌های قرآن از محلّ سکونت عاد، شباهت دارد. وجود کوهی به نام «ارم» فرضیّه وقوع سرزمین احقاف در این منطقه را نزد برخی خاورشناسان تقویت کرده است.
[۳۹] المفصل، ج‌۱، ص‌۱۶۸.
در تورات نیز از منطقه‌ای به نام «حویله» یاد‌شده که آن واژه، از ریشه عبری «حول» به‌معنای شن اشتقاق یافته، به سرزمین شن‌زار اطلاق می‌شود. محدوده دقیق این منطقه، به روشنی در تورات تعیین نشده و گویا افزون بر یمن و عمان، در عربستان جنوبی تا مرکز و شمال جزیرة‌العرب امتداد داشته است.
[۴۰] قاموس الکتاب المقدس، ص‌۳۳۷.
کنار هم آمدن نام «حویله» و «حضرموت» به‌صورت فرزندان یقطان و همچنین «سبأ» و «حویله» به‌صورت بنوکوش
[۴۱] کتاب مقدس، تکوین، ۱۰:۷ و ۲۶‌-۳۰.
[۴۲] کتاب مقدس، تکوین، اخبار اوّل، ۱:۹ ، ۲۰‌-۲۳
[۴۳] کتاب مقدس، تکوین،و اخبار اوّل، ۱:۹ ، ۲۰‌-۲۳
(با توجّه به تطبیق نام شهرها و قبایل با اسامی فرزندان نوح از نگاه عهد عتیق ) فرضیّه تطابق حویله با احقاف را تقویت می‌کند؛ به‌ویژه آن‌که قبایل قحطانی عرب که گویا نام خود را از ریشه عبری «یقطان» برگرفته‌اند، گاهی در برابر تفاخر عدنانیان به پیامبری جدّشان اسماعیل ، پیامبری جدّشان هود را یادآور می‌شدند.
[۴۴] تاریخ دمشق، ج‌۶۲، ص‌۴۱۴.
[۴۵] تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۲، ص‌۲۰.
[۴۶] المفصل، ج‌۱، ص‌۳۱۳‌-۳۱۴.


← گزارش تورات


گزارش تورات از وجود رودی در حویله و کانی‌ها و سنگ‌های قیمتی بسیار و عطرهای گیاهی در آن منطقه، با گزارش قرآن از باغ‌ها و آب‌ها و نعمت فراوان در محلّ سکونت عادیان مطابقت می‌کند.
[۴۸] کتاب مقدس، تکوین، ۲:۱۱‌۱۲
تشابه عادیان در ویژگی‌های جسمانی با عمالقه که در تورات از حویله به‌صورت یکی از مناطق حضور آن‌ها یاد‌شده، تأییدی دیگر بر این فرضیّه‌است
[۴۹] کتاب مقدس، اعداد، ۱۳:۲۸‌۳۳
. افزون بر این، این دو گروه، از یک نژاد و خانواده شمرده شده‌اند.
[۵۳] شرح نهج‌البلاغه، ج‌۱۰، ص‌۲۸۰‌-۲۸۱.
[۵۴] مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۸۶‌۸۷‌.
[۵۵] حجة‌التفاسیر، ج‌۶‌، ص‌۱۴۵.


احقاف در کاوشها

[ویرایش]

کاوش‌های باستان‌شناسی در مناطق گوناگون جزیرة‌العرب نیز اطّلاعات بسیاری از اقوام گذشته این سرزمین در اختیار گذاشته که البتّه همه آن‌ها بی‌شباهت با وضعیّت قوم عاد نیستند؛ امّا تاکنون آثار مشخّصی از عادیان ساکن احقاف به‌گونه‌ای که از تطابق گزارش قرآن بر آن اطمینان حاصل شود، به‌دست نیامده است.
[۵۶] مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۹۰.
[۵۷] الجواهر، ج‌۱۱، ص‌۲۰۰.
[۵۸] تفسیر عاملی، ج‌۷ ص‌۵۳۱.
شاید از همین روی برخی معاصران، عادیان را ازاقوام ما قبل تاریخ شمرده‌اند.
[۵۹] المیزان، ج‌۱۰، ص‌۳۰۷.
[۶۰] میزان‌الحکمه، ج‌۴، ص‌۳۰۴۸.
برخی ضرب‌المثل‌های رایج میان عرب جاهلی نیز از قدمت عاد و فاصله بسیار آن مردم از عصر نزول قرآن حکایت دارد.
[۶۱] المفصل، ج‌۱، ص‌۲۹۹‌-۳۰۸.
[۶۲] حجة‌التفاسیر، ج‌۶، ص‌۱۴۵.

قرآن در غالب یادکردهای خویش از عادیان، آنان را پس از قوم نوح می‌شمرد و همچنین گرچه تعبیر «عاداً الاولی:عاد نخستین» از نظر برخی مفسّران نشان‌دهنده وجود عاد دیگری است، می‌تواند بر قدمت بسیار این قوم کهن دلالت کند. با‌این همه، دست نخورده ماندن مناطق بسیاری از جزیرة‌العرب در اثر وضعیّت سخت آب و هوایی، امید به یافتن آثاری از سرزمین عاد را از میان نبرده است. به هر روی، سرزمین این قوم، بنا به گزارش قرآن در جزیرة‌العرب یا منطقه‌ای نزدیک به آن قرار داشته است:«و‌لَقَد اَهلَکنا ما حَولَکُم مِنَ‌القُری». از برخی آیات قرآن نیز آشنایی عرب با ماجرای قوم عاد برمی‌آید:«اَلَم‌یَأتِکُم نَبَأُ الَّذینَ مِن قَبلِکُم قَومِ نوح و عاد و ثمود‌...» که در کنار سفارش خداوند به کافران عرب جهت مسافرت برای عبرت‌گیری ازعاقبت شوم برخی اقوام گذشته:«واِن یُکَذِّبوکَ فَقَد کَذَّبَت قَبلَهُم قَومُ نوح وعادٌ وثَمود... اَفَلَم یَسیروا فِی الاَرضِ فَتَکونَ لَهُم قُلوبٌ‌...» احتمالا نشان دهنده نزدیکی این منطقه به جزیرة‌العرب است پاره‌ای از گزارش‌های برخی مورّخان اسلامی نیز از آن حکایت می‌کند که محلّ سکونت قوم عاد، به‌طور کامل نزد عرب شناخته شده بود و در مسیر گذرگاه‌های آنان قرار داشت.
[۶۶] تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۴۲۳
[۶۷] المفصل، ج‌۱، ص‌۳۰۷‌-۳۰۸.

در برخی روایات و اخبار تفسیری نیز از وجود آثاری از این قوم در محلّ سکونتشان خبر داده شده است.
[۶۸] الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۳‌-۳۳۴.
[۶۹] کنزالعمال، ج‌۱۲، ص‌۴۷۹‌-۴۸۰.
[۷۰] کنزالعمال، ج‌۱۲، ص‌۴۷۹‌-۴۸۰.

ورای این گزارش‌ها و روایات چه بسا غیر مطمئن، قرآن در دو آیه دیگر به صراحت از ماندن آثار محلّ سکونت عاد تا برهه‌ای از زمان «فَاَصبَحوا لا‌یُری اِلاّ مَسکِنُهُم» و شناخته شدن آن مکان نزد عرب «وعادًا وثَمودَا وقَد تَبَیَّنَ لَکُم مِن مَسکِنِهِم» یاد‌کرده است. از سوی دیگر، اشاره به ماجرای قوم عاد در سخنان مؤمن آل فرعون آشنایی مصریان با آنان و احتمالا نزدیکی منطقه‌شان به مصر را نشان‌می‌دهد:«اِنّی اَخافُ عَلَیکُم مِثلَ یَومِ الاَحزاب مِثلَ دَأبِ قَومِ نوح وعاد وثَمودَ‌...»

معانی دیگر احقاف

[ویرایش]

گرچه از نام احقاف برمی‌آید که سرزمین عادیان، منطقه‌ای بیابانی و خشک بوده است، در آیاتی دیگر از باغ‌ها و چشمه‌سارهای محلّ سکونتشان یاد‌شده است ؛ هم‌چنین وعده هود به نزول باران در‌صورت توبه و استغفار ایشان و انتظار آنان برای نزول باراننشان می‌دهد که آنان در سرزمین خشک یا در حال گذراندن دوره‌ای از خشک‌سالی بوده‌اند.
[۸۰] المیزان، ج‌۱۰، ص‌۳۰

برخی روایات تفسیری و اخبار جاهلی نیز از این حادثه خبر داده‌اند.
[۸۱] جامع‌البیان، مج‌۵، ج‌۸، ص‌۲۸۰‌-۲۸۴.
[۸۲] البدایة والنهایه، ج‌۱، ص۱۴۵.
[۸۳] بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۳۵۳.

این دو گزارشِ در ظاهر متناقض،
[۸۴] نمونه، ج‌۲۱، ص‌۳۵۱.
به دو گونه قابل جمع‌است:این دو سری آیات به دو مرحله گوناگون از تاریخ قوم عاد و احتمالا دو منطقه مختلف اشاره دارند؛ همان‌گونه که برخی مفسّران از تعبیر «عاداً الاولی» این را استفاده کرده‌اند
[۸۵] قصص الانبیاء، ابن‌کثیر، ص‌۱۱۳
و در برخی روایات نیز تأییدی بر آن ذکر شده است.
[۸۶] البدایة والنهایه، ج‌۱، ص‌۱۲۶.
[۸۷] فتح الباری، ج‌۸، ص‌۴۴۴.

از سوی دیگر، مطالعات زمین‌شناسی و باستان‌شناسی نشان می‌دهد که بیابان‌های جزیرة‌العرب در دوره‌های پیشین، از سرسبزی و اعتدال آب و هوایی برخوردار بوده و در دوره‌ای خاص در اثر تغییر وضعیّت جوّی، این منطقه به شکل بیابان درآمده که در اثر آن، مهاجرت‌های متعدّدی از این سرزمین رخ داده است.
[۸۸] المفصل، ج‌۱، ص‌۲۴۰‌-۲۴۶
در برخی روایات تفسیری نیز به تغییر و تحوّل زیست محیطی محلّ سکونت عادیان در اثر خشم خداوند اشاره شده است؛
[۸۹] فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۷
بنابراین، شاید آن دو گزارش، به دو دوره از پیامبری هود مربوط بوده یا آن‌که نام احقاف، نه از آغاز، بلکه در دوره‌های متأخّر پس از وقوع عذاب بر ساکنانش بر آن نهاده شده باشد. از توضیحات برخی مفسّران
[۹۱] مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۵‌-۱۳۶.
و کاربردهای گوناگون این کلمه
[۹۲] مستدرک، ج۲، ص۴۸۸.
[۹۳] الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۴.
[۹۴] بحارالانوار، ج‌۶، ص‌۲۹۲.
نیز برمی آید که احقاف بیش از آن‌که نامی برای سرزمین خاصّی باشد، بر عموم بیابان‌های دارای تپّه‌های شنی اطلاق می‌شود. تقسیم عاد به دو گروه بادیه‌نشین و شهرنشین در برخی روایات،
[۹۵] فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۸
راه حلّ سومی را پیش روی ما می‌نهد. بر این اساس، گزارش‌های متفاوت از محلّ سکونت عاد، در واقع هر یک خطاب به گروه خاصّی از آنان بوده است.

تمدنی برتر

[ویرایش]

در آیاتی دیگر، از بنای آثار تمدّنی بزرگی در منطقه سکونت عادیان یاد‌شده است. آنان بر اماکنی مرتفع در سرزمین خویش بناهایی بدون سود می‌ساختند که گویا اماکنی برای عیش و نوش و سرگرمی و تفاخر بوده است:
[۹۶] الأحقاف تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۴.
[۹۷] المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۰۰.
«اَتَبنونَ بِکُلِّ ریع ءایَةً تَعبَثون». این در‌حالی است که تعبیر «اودیه» جمع وادی در آیه‌۲۴ احقاف نشان می‌دهد که آنان در دشت‌های مسطّحی می‌زیستند. احتمالا آنان همانند قوم ثمود (به‌ویژه با توجّه به تقارن یاد آن‌ها در قرآن) در دشت‌هایی نزدیک کوهستان زندگی می‌کرده، این بناها را بر قلّه تپه‌ها و کوه‌های اطراف می‌ساختند. سرزمین یمن در جنوب و منطقه حسمی در شمال عربستان که ترکیبی از دشت و کوه است
[۱۰۱] تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۳۵
و همچنین منطقه «وادی‌القری» در حجاز با توجّه به اکتشاف آثاری دست نوشته و بقایای یک معبد بر فراز کوهی در آن،
[۱۰۲] المفصل، ج‌۱، ص‌۱۶۹
با گزارش این آیات مطابقت دارند. همچنین آنان بناهای بزرگ دیگری نیز می‌ساختند:«وتَتَّخِذونَ مَصانِعَ لَعَلَّکُم تَخلُدون» که گویا نوعی قلعه و کاخ بوده است.
[۱۰۴] تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۴.
[۱۰۵] المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۰۰.

همچنین از تهاجم و حمله‌های سخت و شدید این قوم به سرزمین‌های اطراف یاد‌شده:«واِذا بَطَشتُم بَطَشتُم جَبّارین» که نشان دهنده اقتدار آنان در منطقه‌ای به نسبت گسترده است.
[۱۰۷] مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۳۱۰
انتشار آنان در چنین منطقه‌ای که از یمن تا شام دانسته شده،
[۱۰۸] المنار، ج‌۸، ص‌۴۹۶
و در برخی اخبار حکایت شده است.
[۱۰۹] جامع‌البیان، مج‌۵، ج‌۸، ص‌۲۸۴.
[۱۱۰] تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۳۵.
[۱۱۱] فتح‌القدیر، ج‌۵، ص‌۲۲.

چه بسا گزارش متفاوت از محل سکونت آن‌ها که گاه خشک و کویری و گاه آباد و سرسبز یا گاه مسطّح و گاه کوهستانی معرّفی شده، نشان‌دهنده تنوّع زیست محیطی مناطق تحت نفوذ آن‌ها باشد.

← شیوه زندگی


در گزارشی دیگر از شیوه و محلّ زندگی این قوم، آیات «اَلَم تَرَ کَیفَ فعلَ رَبُّکَ بِعاد اِرَمَ ذاتِ العِماد الَّتی لَم یُخلَق مِثلُها فِی البِلد» از‌نظر بسیاری مفسّران به وجود بناهایی عظیم با ستون‌های بزرگ در شهر ارم که مرکز تجمع آنان بوده و همانند آن شهر در جهان پدید نیامده است، اشاره دارد.
[۱۱۳] جامع‌البیان، مج۱۵، ج۳۰، ص۲۲۰‌-۲۲۲.
[۱۱۴] تفسیر ثعلبی، ج۱۰، ص۱۹۶؛
[۱۱۵] معجم البلدان، ج‌۱، ص‌۱۵۵.

که البتّه تعبیر «ارم ذات العماد» در دیدگاهی مخالف از سوی گروهی دیگر از مفسّرانِ نخستین و متأخّر، به قبیله ارم در نقش تیره‌ای ازعاد که در خیمه‌های ستون دار می‌زیستند، تفسیر، و دلیلی بر کوچ نشینی آن‌ها دانسته شده و بی‌همتایی مورد اشاره در آیه مزبور، به قدرت بدنی و هیکل بزرگ و نیرومند آن‌ها و نه شهر و تمدّنشان ارتباط داده شده است.
[۱۱۶] جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۰‌-۲۲۲.
[۱۱۷] تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۵.
[۱۱۸] البدایةوالنهایه، ج‌۱، ص‌۱۱۹.
[۱۱۹] فتح الباری، ج‌۸‌، ص‌۵۳۹.

این تفسیر نیز با توجّه به طبیعت زندگی کوچ‌نشینی که دامنه متنوّعی از مناطق دارای ویژگی‌های زیست محیطی گوناگون را در بر می‌گیرد، راه حلی برای رفع تناقض ظاهری گزارش‌های قرآن از محل سکونت عادیان پیش‌روی می‌گذارد. برخی مفسّرانِ نخستین، تحت تأثیر تفسیر اوّل از آیات مزبور، شهر دمشق یا اسکندریّه را همان ارم محلّ سکونت عاد شمرده‌اند
[۱۲۰] جامع البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۲
ابن‌بطوطه نیز از قبری منسوب به هود (علیه‌السلام) در مسجد دمشق یاد‌کرده
[۱۲۱] رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۱۰۵ .
[۱۲۲] رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۲۸۸.
که احتمال دارد از آنِ یکی از قدّیسان مسیحی بوده یا ناشی از فضیلت سازی‌های دوره بنی‌امیّه باشد.
[۱۲۳] المفصل، ج‌۱، ص۳۱۱.

برخی معاصران نیز با توجّه به وجود قلعه‌ها و ستون‌های سنگی بزرگ در مناطقی از سوریه و لبنان که ظاهراً بازمانده از تمدّن رومی است، این احتمال را مطرح ساخته‌اند که عادیان در آن منطقه می‌زیستند.
[۱۲۴] الفرقان، ج‌۲۶، ص‌۵۰‌-۵۳
به هر روی، پژوهش‌های باستان‌شناسی و تاریخی، تصوّر روشن‌تری از ارم در مقایسه با احقاف به‌دست داده که صرف نظر از آرای تمایز دهنده ارم و احقاف می‌توانند در روشن‌تر شدن محلّ سکونت عاد یاری رسانند. ‌

موقعیت جغرافیایی

[ویرایش]

اقلیم‌نگاران مسلمان
[۱۲۵] احسن‌التقاسیم، ج۱، ص۷۴.
[۱۲۶] احسن‌التقاسیم، ج۱،ص۸۸.
[۱۲۷] المسالک، ص۲۶.
و مفسّران قرآن
[۱۲۸] جامع البیان، مج‌۱۳، ج‌۲۶، ص‌۳۲.
[۱۲۹] التبیان، ج‌۹، ص‌۲۷۹‌-۲۸۰.
[۱۳۰] مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۶.
در شناسایی محل سکونت عادیان با تکیه بر مفهوم واژه احقاف و گزارش‌های شبه تاریخی و روایی، بیش‌تر، مناطقی میان عمان و یمن و عربستان در جنوب ربع‌الخالی را ذکر کرده‌اند. عمده این اقوال به بخش‌های گوناگون یا تمام منطقه به نسبت گسترده‌ای از شمال حضرموت تا شهر ساحلی شحر
[۱۳۱] تفسیر عبدالرزاق، ج‌۳، ص‌۱۹۹.
[۱۳۲] البدایة و النهایه، ج‌۱، ص‌۱۱۹.
به سمت شرق در امتداد خلیج عدن
[۱۳۳] تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۵۷
تا شهر مهره در ساحل خلیج قمر و در نهایت سرزمین عمان
[۱۳۴] معجم البلدان، ج‌۱، ص‌۱۱۵.
[۱۳۵] معجم البلدان، ج‌۵، ص‌۴۴۲.
[۱۳۶] معجم ما استعجم، ج‌۱، ص‌۱۱۰‌-۱۱۱.
تا شهر ظفار
[۱۳۷] رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۲۸۸.
[۱۳۸] صبح الاعشی، ج‌۵، ص‌۱۲.
اشاره دارند. برخی نیز با توسعه بیش‌تر دامنه این سرزمین، تا عمق صحرای مرکزی و شمال شرقی عربستان پیش رفته و از «دهناء» نیز در زمره منطقه نفوذ عاد یاد‌کرده‌اند
[۱۳۹] فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۷.
که در این صورت، وجه جمعی میان فرضیّه‌های وقوع احقاف در جنوب و شمال جزیرة‌العرب برقرار شده و افزون بر این، قولی که احقاف را نام کوهی در بادیه شام در اطراف تبوک می‌داند نیز با توجّه به وقوع منطقه مورد نظر در شمال غربی عربستان به موازات دهناء چندان نامعقول و خلاف نظر مشهور نمی‌نماید یا آن‌که منطقه «جبل الشّام» در شمال عمان مورد نظر بوده که به اشتباه، کوهی در شام قلمداد شده است. با این همه، احتمالاً عذاب الهی در محدوده خاصّی از این منطقه گسترده که شاید محلّ اصلی گردهمایی و تمرکز آنان بوده، رخ داده است.

← قول مقبول


در این میان، سرزمین یمن با توجّه به وجود منطقه‌ای کوهستانی در شمال آن و منطقه‌ای سرسبز و آباد در امتداد ساحل دریای سرخ در غرب آن و بیابانی خشک و کویری در جنوب آن، ادّعای وجود احقافِ محلّ عذاب عاد (در مقایسه با کاربرد گسترده واژه احقاف که بخش‌های بیابانی گوناگونی از جزیرة‌العرب را شامل می‌شود) در آن، با مجموع گزارش‌های تاریخی و کاوش‌های باستان‌شناسی و تحقیقات زمین‌شناسی بیش‌تر سازگار است. در این سرزمین، هنوز آثار نه چندان کمی از تمدن‌های پیشین
[۱۴۰] قصص‌الانبیاء، نجار، ص‌۵۱.
و شهرها و روستاهای کهن ویران شده، بر جای مانده است و آثاری از فعّالیّت‌های آتشفشانی در برهه‌ای نه چندان دور نیز در برخی مناطق آن به‌دست آمده
[۱۴۱] المفصل، ج‌۱، ص‌۱۷۲
که با نوع عذاب مردم عاد که صاعقه وار به هر چه دست می‌یافت، خاکستر و نابود می‌ساخت قابل تطبیق است. برخی گزارش‌ها نیز از وجود قبری منسوب به هود (علیه‌السلام) در این منطقه حکایت دارند
[۱۴۵] نزهة‌المشتاق، ج۱، ص۵۶.
[۱۴۶] النورالسافر، ج۱، ص۶۲‌.
که ابن‌بطوطه آن را در سفرنامه خویش وصف کرده
[۱۴۷] رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۱۰۵ .
[۱۴۸] رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌ ۲۸۸.
و گویا از دوره جاهلیّت تاکنون، محلّ زیارت مردم آن سرزمین بوده‌است.
[۱۴۹] المفصل، ج‌۱، ص‌۳۱۳.
[۱۵۰] الاعلام، ج‌۸‌، ص‌۱۰۲.


تأویلات احقاف

[ویرایش]

در روایات و اخبار اسلامی، همانند بسیاری دیگر از داستان‌ها به رد پای افسانه پردازانی مانند وهب‌بن منبه برمی‌خوریم .
[۱۵۲] بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۳۵۷.
که اعتماد پژوهشگران را به پاره‌ای از آن‌ها از میان برده است.
[۱۵۳] مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۱۷
در روایاتی دیگر، از احقاف به‌صورت بدترین وادی
[۱۵۴] المصنف، ج۵، ص۱۱۶.
[۱۵۵] الدرالمنثور، ج۷، ص۴۴۸.
و دورترین منطقه جهان
[۱۵۷] مدینة المعاجز، ج‌۵، ص‌۵۴‌-۵۵.
یاد‌شده که شاید به وضعیّت بسیار سخت آب و هوایی و فقدان هرگونه آثار حیات و آبادانی در آن اشاره دارد. هم‌چنین سرزمین مزبور با چاه برهوت که محل استقرار جان‌های کافران است، در ارتباط دانسته شده
[۱۵۸] المصنف، ج۵، ص‌۱۱۶.
[۱۵۹] بصائرالدرجات، ص‌۵۲۸.
[۱۶۲] بحارالانوار، ج‌۴۶، ص‌۲۴۳.
[۱۶۳] بحارالانوار،ج‌۶۱، ص‌۳۳۱.
که احتمالاً نوعی تأویل و تمثیل به‌شمار می‌رود. در همین جهت، برخی نیز احقاف را کوهی از زبرجد سبز با برخی ویژگی‌های غیر طبیعی دانسته
[۱۶۴] ترتیب‌العین، ص‌۱۵۰ «حقف».
و آن را همان کوه قاف شمرده‌اند.

منابع:
الاحتجاج؛ احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم؛ الاعلام؛ بحارالانوار؛ البدایة والنهایه؛ بصائرالدرجات؛ تاریخ‌ابن‌خلدون؛ تاریخ مدینة دمشق؛ التبیان فی تفسیر القرآن؛ ترتیب کتاب العین؛ تفسیر عاملی؛ تفسیر عبدالرزاق؛ تفسیر غریب القرآن الکریم؛ تفسیر القرآن العظیم، ابن‌کثیر؛ تفسیر مجاهد؛ تفسیر المنار؛ تفسیر نمونه؛ تنویر الحوالک؛ جامع‌البیان عن تأویل آی القرآن؛ الجامع لاحکام القرآن، قرطبی؛ الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم؛ حجة‌التفاسیر و بلاغ الاکسیر؛ دراسات تاریخیه فی القرآن الکریم؛ الدرالمنثور فی‌التفسیر بالمأثور؛ دلائل‌الامامه؛ رحلة ابن‌بطوطه؛ شرح نهج‌البلاغه، ابن‌ابی‌الحدید؛ صبح الاعشی فی صناعة الانشاء؛ الصحاح تاج اللغة و صحاح‌العربیه؛ الفائق فی غریب الحدیث؛ فتح‌الباری شرح صحیح‌البخاری؛ فتح‌القدیر؛ الفرقان فی تفسیر القرآن؛ القاموس المحیط؛ قاموس الکتاب المقدس؛ قصص الانبیاء، ابن‌کثیر؛ قصص‌الانبیاء، راوندی؛ قصص‌الانبیاء، نجار؛ الکتاب المقدس؛ الکشف والبیان، ثعلبی؛ کنزالعمال فی سنن‌الاقوال و الافعال؛ لسان‌العرب؛ مؤلفات جرجی زیدان الکامله؛ مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن؛ مدینة‌المعاجز؛ المسالک والممالک؛ المستدرک علی‌الصحیحین؛ المصنف؛ معانی القرآن، نحاس؛ معجم‌البلدان؛ معجم ما استعجم من اسماء البلاد والمواضع؛ مفردات الفاظ القرآن؛ المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام؛ میزان‌الحکمه؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ نزهة المشتاق فی احتراق الآفاق؛ النور السافر عن اخبار القرن العاشر.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. ترتیب‌العین، ص‌۱۹۰، «حقف».
۲. غریب القرآن، ص‌۳۸۸.
۳. معانی‌القرآن، ج‌۶، ص‌۴۵۲.    
۴. الصحاح، ج‌۴، ص‌۱۳۴۵‌-۱۳۴۶.    
۵. مجمع‌البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۵.
۶. الفائق، ج‌۱، ص‌۲۶۱.    
۷. القاموس المحیط، ج‌۳، ص‌۱۲۹.    
۸. تنویرالحوالک، ص‌۳۲۹.
۹. مفردات، ج۱، ص۱۲۶.    
۱۰. لسان‌العرب، ج‌۹، ص‌۵۳.    
۱۱. جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۳
۱۲. جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۳.
۱۳. تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص۲۰۳.    
۱۴. تفسیرابن کثیر، ج‌۴، ص‌۱۷۳.
۱۵. ترتيب‌العين ص‌۱۹۰، «حقف».
۱۶. معانى‌القرآن ج‌۶، ص‌۴۵۲.
۱۷. الفائق ج‌۱، ص‌۲۶۱.
۱۸. جامع‌البيان ج‌۱۳،ص‌۳۲
۱۹. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۱.    
۲۰. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۷.    
۲۱. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۵.    
۲۲. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۳۸.    
۲۳. غافر/سوره۴۰، آیه۳۰-۳۱.    
۲۴. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۳۴.    
۲۵. هود/سوره۱۱، آیه۵۲.    
۲۶. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۴.    
۲۷. المفصل، ج‌۱، ص‌۲۴۰‌ـ‌۲۴۶
۲۸. فتح البارى ج‌۶، ص‌۲۶۷.
۲۹. فجر/سوره۸۹، آیه۸-۶.    
۳۰. معجم البلدان ج‌۱، ص‌۱۵۵.    
۳۱. جامع البيان ج‌۱۵، ص‌۲۲۲.
۳۲. فصلت/سوره۴۱، آیه۱۳.    
۳۳. المفصل، ج‌۱، ص۳۱۱.
۳۴. دراسات تاریخیه، ج‌۱، ص‌۲۴۶‌-۲۴۹
۳۵. ‌ مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۱۳۱.
۳۶. معجم‌البلدان، ج‌۱، ص‌۱۱۵    
۳۷. تفسیر مجاهد، ص‌۶۰۳.    
۳۸. معجم ما استعجم، ج ۱، ص‌۱۱۰.
۳۹. المفصل، ج‌۱، ص‌۱۶۸.
۴۰. قاموس الکتاب المقدس، ص‌۳۳۷.
۴۱. کتاب مقدس، تکوین، ۱۰:۷ و ۲۶‌-۳۰.
۴۲. کتاب مقدس، تکوین، اخبار اوّل، ۱:۹ ، ۲۰‌-۲۳
۴۳. کتاب مقدس، تکوین،و اخبار اوّل، ۱:۹ ، ۲۰‌-۲۳
۴۴. تاریخ دمشق، ج‌۶۲، ص‌۴۱۴.
۴۵. تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۲، ص‌۲۰.
۴۶. المفصل، ج‌۱، ص‌۳۱۳‌-۳۱۴.
۴۷. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۳۲‌.    
۴۸. کتاب مقدس، تکوین، ۲:۱۱‌۱۲
۴۹. کتاب مقدس، اعداد، ۱۳:۲۸‌۳۳
۵۰. اعراف/سوره۷، آیه۷.    
۵۱. توبه/سوره۹، آیه۶۹.    
۵۲. احقاف/سوره۴۶، آیه۴۶.    
۵۳. شرح نهج‌البلاغه، ج‌۱۰، ص‌۲۸۰‌-۲۸۱.
۵۴. مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۸۶‌۸۷‌.
۵۵. حجة‌التفاسیر، ج‌۶‌، ص‌۱۴۵.
۵۶. مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۹۰.
۵۷. الجواهر، ج‌۱۱، ص‌۲۰۰.
۵۸. تفسیر عاملی، ج‌۷ ص‌۵۳۱.
۵۹. المیزان، ج‌۱۰، ص‌۳۰۷.
۶۰. میزان‌الحکمه، ج‌۴، ص‌۳۰۴۸.
۶۱. المفصل، ج‌۱، ص‌۲۹۹‌-۳۰۸.
۶۲. حجة‌التفاسیر، ج‌۶، ص‌۱۴۵.
۶۳. احقاف/سوره۴۶، آیه۴۶.    
۶۴. ابراهیم/سوره۱۴، آیه۱۴.    
۶۵. حج/سوره۲۲، آیه۴۲۴۶.    
۶۶. تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۴۲۳
۶۷. المفصل، ج‌۱، ص‌۳۰۷‌-۳۰۸.
۶۸. الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۳‌-۳۳۴.
۶۹. کنزالعمال، ج‌۱۲، ص‌۴۷۹‌-۴۸۰.
۷۰. کنزالعمال، ج‌۱۲، ص‌۴۷۹‌-۴۸۰.
۷۱. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۳۵۳.    
۷۲. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص۳۵۶.    
۷۳. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص۳۶۰.    
۷۴. احقاف/سوره۴۶، آیه۴۶.    
۷۵. عنکبوت/سوره۲۹، آیه۲۹.    
۷۶. غافر/سوره۴۰، آیه۳۰.    
۷۷. شعراء/سوره۲۶، آیه۲۶.    
۷۸. هود/سوره۱۱، آیه۱۱.    
۷۹. سوره احقاف، آیه۲۶.    
۸۰. المیزان، ج‌۱۰، ص‌۳۰
۸۱. جامع‌البیان، مج‌۵، ج‌۸، ص‌۲۸۰‌-۲۸۴.
۸۲. البدایة والنهایه، ج‌۱، ص۱۴۵.
۸۳. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۳۵۳.
۸۴. نمونه، ج‌۲۱، ص‌۳۵۱.
۸۵. قصص الانبیاء، ابن‌کثیر، ص‌۱۱۳
۸۶. البدایة والنهایه، ج‌۱، ص‌۱۲۶.
۸۷. فتح الباری، ج‌۸، ص‌۴۴۴.
۸۸. المفصل، ج‌۱، ص‌۲۴۰‌-۲۴۶
۸۹. فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۷
۹۰. التبیان، ج‌۹، ص‌۲۸۰.    
۹۱. مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۵‌-۱۳۶.
۹۲. مستدرک، ج۲، ص۴۸۸.
۹۳. الاحتجاج، ج۲، ص۳۳۴.
۹۴. بحارالانوار، ج‌۶، ص‌۲۹۲.
۹۵. فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۸
۹۶. الأحقاف تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۴.
۹۷. المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۰۰.
۹۸. شعراء/سوره۲۶، آیه۱۲۸.    
۹۹. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۴.    
۱۰۰. فجر/سوره۸۹، آیه۶‌۹.    
۱۰۱. تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۳۵
۱۰۲. المفصل، ج‌۱، ص‌۱۶۹
۱۰۳. شعراء/سوره۲۶، آیه۲۶.    
۱۰۴. تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۴.
۱۰۵. المیزان، ج‌۱۵، ص‌۳۰۰.
۱۰۶. شعراء/سوره۲۶، آیه۲۶.    
۱۰۷. مجمع‌البیان، ج‌۷، ص‌۳۱۰
۱۰۸. المنار، ج‌۸، ص‌۴۹۶
۱۰۹. جامع‌البیان، مج‌۵، ج‌۸، ص‌۲۸۴.
۱۱۰. تفسیر قرطبی، ج‌۱۶، ص‌۱۳۵.
۱۱۱. فتح‌القدیر، ج‌۵، ص‌۲۲.
۱۱۲. فجر/سوره۸۹، آیه۸.    
۱۱۳. جامع‌البیان، مج۱۵، ج۳۰، ص۲۲۰‌-۲۲۲.
۱۱۴. تفسیر ثعلبی، ج۱۰، ص۱۹۶؛
۱۱۵. معجم البلدان، ج‌۱، ص‌۱۵۵.
۱۱۶. جامع‌البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۰‌-۲۲۲.
۱۱۷. تفسیر ابن‌کثیر، ج‌۳، ص‌۳۵۵.
۱۱۸. البدایةوالنهایه، ج‌۱، ص‌۱۱۹.
۱۱۹. فتح الباری، ج‌۸‌، ص‌۵۳۹.
۱۲۰. جامع البیان، مج‌۱۵، ج‌۳۰، ص‌۲۲۲
۱۲۱. رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۱۰۵ .
۱۲۲. رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۲۸۸.
۱۲۳. المفصل، ج‌۱، ص۳۱۱.
۱۲۴. الفرقان، ج‌۲۶، ص‌۵۰‌-۵۳
۱۲۵. احسن‌التقاسیم، ج۱، ص۷۴.
۱۲۶. احسن‌التقاسیم، ج۱،ص۸۸.
۱۲۷. المسالک، ص۲۶.
۱۲۸. جامع البیان، مج‌۱۳، ج‌۲۶، ص‌۳۲.
۱۲۹. التبیان، ج‌۹، ص‌۲۷۹‌-۲۸۰.
۱۳۰. مجمع البیان، ج‌۹، ص‌۱۳۶.
۱۳۱. تفسیر عبدالرزاق، ج‌۳، ص‌۱۹۹.
۱۳۲. البدایة و النهایه، ج‌۱، ص‌۱۱۹.
۱۳۳. تاریخ ابن‌خلدون، ج‌۱، ص‌۵۷
۱۳۴. معجم البلدان، ج‌۱، ص‌۱۱۵.
۱۳۵. معجم البلدان، ج‌۵، ص‌۴۴۲.
۱۳۶. معجم ما استعجم، ج‌۱، ص‌۱۱۰‌-۱۱۱.
۱۳۷. رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۲۸۸.
۱۳۸. صبح الاعشی، ج‌۵، ص‌۱۲.
۱۳۹. فتح الباری، ج‌۶، ص‌۲۶۷.
۱۴۰. قصص‌الانبیاء، نجار، ص‌۵۱.
۱۴۱. المفصل، ج‌۱، ص‌۱۷۲
۱۴۲. فصلت/سوره۴۱، آیه۱۳.    
۱۴۳. احقاف/سوره۴۶، آیه۲۵.    
۱۴۴. ذاریات/سوره۵۱، آیه۴۲.    
۱۴۵. نزهة‌المشتاق، ج۱، ص۵۶.
۱۴۶. النورالسافر، ج۱، ص۶۲‌.
۱۴۷. رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌۱۰۵ .
۱۴۸. رحلة ابن‌بطوطه، ج‌۱، ص‌ ۲۸۸.
۱۴۹. المفصل، ج‌۱، ص‌۳۱۳.
۱۵۰. الاعلام، ج‌۸‌، ص‌۱۰۲.
۱۵۱. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص۳۶۱‌-۳۶۲.    
۱۵۲. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۳۵۷.
۱۵۳. مؤلفات جرجی زیدان، ج‌۱۰، ص‌۱۷
۱۵۴. المصنف، ج۵، ص۱۱۶.
۱۵۵. الدرالمنثور، ج۷، ص۴۴۸.
۱۵۶. دلائل الامامه، ص‌۲۲۸.    
۱۵۷. مدینة المعاجز، ج‌۵، ص‌۵۴‌-۵۵.
۱۵۸. المصنف، ج۵، ص‌۱۱۶.
۱۵۹. بصائرالدرجات، ص‌۵۲۸.
۱۶۰. ج‌۶، ص‌۲۹۱.    
۱۶۱. بحارالانوار، ج‌۱۱، ص‌۲۳۲.    
۱۶۲. بحارالانوار، ج‌۴۶، ص‌۲۴۳.
۱۶۳. بحارالانوار،ج‌۶۱، ص‌۳۳۱.
۱۶۴. ترتیب‌العین، ص‌۱۵۰ «حقف».
۱۶۵. لسان‌العرب، ج‌۹، ص‌۵۳    
۱۶۶. معجم البلدان، ج‌۱، ص‌۱۱۵.    


منبع

[ویرایش]

دائرة المعارف قرآن کریم، جلد دوم، برگرفته از مقاله صحرای احقاف.    
دانشنامه موضوعی قرآن.    


رده‌های این صفحه : تفسیر | قرآن شناسی | واژگان قرآنی




جعبه ابزار