صحابه منتقد خلافت ابوبکر

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



شيعيان و پيروان اهل‌بیت (علیهم‌السلام) معتقد هستند که امامت منصبي است الهي و انتصابي‌ که خداوند تک تک جانشينان آخرين پيامبرش را انتخاب و از طريق رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به مردم معرفي کرده است. اما از ديدگاه اهل‌سنت، خلافت و امامت بعد از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، يک مقام‌ الهي و انتصابي‌ نيست؛ بلکه مقامي‌ است سياسي، دنيوي و عرفي که منشأ مشروعیت چنين حکومتي، انتخاب مردم و اجماع مسلمانان و يا اجماع اهل‌ حل ‌و عقد است که براي تطبيق شریعت، حفظ مصالح مسلمانان و دفاع از حريم کشور اسلامی ‌ايجاد مي‌شود. آن‌ها معتقد هستند که خداوند درباره خلافت بعد از پيامبر، هيچ آيه‌اي در قرآن کریم نياورده است. همچنين رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) هيچ اشاره‌اي درباره خلافت بعد از خودش نکرده است. تنها دليل آن‌ها براي اثبات مشروعيت خلافت ابوبکر، اجماع صحابه و يا اجماع اهل حل و عقد است.
در این مقاله نظر ابن‌تیمیه از علمای اهل‌سنت در کتاب آورده می‌شود که او معتقد است برای خلافت ابوبکر اجماع صورت گرفته و این اجماع را شرطی برای تحقق خلافت می‌داند. در ادامه به شواهدی برای نقض اجماع می‌پردازد و اسامی افرادی از صحابه که در این اجماع نبوده و یا با آن مخالفت کرده‌اند را با دلیل ذکر می‌کند و سپس به ویژگی‌های بیعت ابوبکر اشاره می‌کند.

فهرست مندرجات

۱ - نظر ابن‌تیمیه در باب اجماع
۲ - جواب ابن‌تیمیه به خودش
۳ - نظر علمای اهل‌سنت
       ۳.۱ - ماوردی و ابویعلی
       ۳.۲ - قرطبی
       ۳.۳ - جوینی
       ۳.۴ - عضد‌الدین ایجی
       ۳.۵ - نتیجه
۴ - عدم مقبولیت ابوبکر
       ۴.۱ - حضرت فاطمه
              ۴.۱.۱ - عدم لزوم بیعت زنان
                     ۴.۱.۱.۱ - طبق آیه قرآن
                     ۴.۱.۱.۲ - نظر ابن‌کثیر
                     ۴.۱.۱.۳ - نظر ابن‌هشام
                     ۴.۱.۱.۴ - نظر ابن‌حجر
                     ۴.۱.۱.۵ - نظر احمد بن حنبل
              ۴.۱.۲ - مواردی از بیعت زنان
                     ۴.۱.۲.۱ - در عقبه دوم
                     ۴.۱.۲.۲ - بیعت ام‌منیع
                     ۴.۱.۲.۳ - درفتح مکه
                     ۴.۱.۲.۴ - بیعت ام‌عطیه
                     ۴.۱.۲.۵ - بیعت امیمه بنت رقیقه
                     ۴.۱.۲.۶ - بیعت اسماء
                     ۴.۱.۲.۷ - بیعت هند
                     ۴.۱.۲.۸ - بیعت زن صفوان
                     ۴.۱.۲.۹ - بیعت زنان با عمر
                     ۴.۱.۲.۱۰ - بیعت زنان در غدیر خم
                     ۴.۱.۲.۱۱ - مشورت با زنان در بیعت عثمان
              ۴.۱.۳ - نتیجه
       ۴.۲ - امیرمؤمنان
              ۴.۲.۱ - عدم بیعت با ابوبکر
                     ۴.۲.۱.۱ - نظر بخاری
                     ۴.۲.۱.۲ - نظر عبدالرزاق
                     ۴.۲.۱.۳ - نظر ابونعیم
                     ۴.۲.۱.۴ - نظر عبدالملک شافعی
                     ۴.۲.۱.۵ - نظر ابوسعد ابی‌
                     ۴.۲.۱.۶ - نظر محققین شیعه
              ۴.۲.۲ - طریقه بیعت حضرت علی
                     ۴.۲.۲.۱ - نظر آندلسی و ابن‌حمدون
                     ۴.۲.۲.۲ - نظر ابن‌ابی‌الحدید
                     ۴.۲.۲.۳ - نظر ابن‌قتیبه
                     ۴.۲.۲.۴ - نظر مسعودی
                     ۴.۲.۲.۵ - نظر ابن‌حزم
       ۴.۳ - حسنین
              ۴.۳.۱ - مشروعیت بیعت حسنین
              ۴.۳.۲ - بیعت حسنین با پیامبر
              ۴.۳.۳ - حسنین در حکم بالغ
       ۴.۴ - جماعتی از بنی‌هاشم
              ۴.۴.۱ - عدم بیعت با ابوبکر
                     ۴.۴.۱.۱ - نظر ابوالفداء
                     ۴.۴.۱.۲ - نظر ابن‌الوری
              ۴.۴.۲ - مقام ‌ بنی‌هاشم
                     ۴.۴.۲.۱ - برگزیده بودن نزد خدا
                     ۴.۴.۲.۲ - بهترین قبایل
                     ۴.۴.۲.۳ - برترین افراد
       ۴.۵ - سلمان فارسی
              ۴.۵.۱ - منابع بیعت نکردن
                     ۴.۵.۱.۱ - نظر یعقوبی
                     ۴.۵.۱.۲ - نظر ابوسعد ابی‌
                     ۴.۵.۱.۳ - رافعی قزوینی
                     ۴.۵.۱.۴ - ابوالفداء
                     ۴.۵.۱.۵ - ابن‌الوردی
                     ۴.۵.۱.۶ - عبدالملک عاصمی
                     ۴.۵.۱.۷ - در روایات شیعه
              ۴.۵.۲ - مقام‌ و منزلت
                     ۴.۵.۲.۱ - منا اهل البیت
                     ۴.۵.۲.۲ - خدا دوست‌دار او
                     ۴.۵.۲.۳ - بهشت مشتاق او
                     ۴.۵.۲.۴ - حور العین مشتاق او
                     ۴.۵.۲.۵ - دریای علوم
                     ۴.۵.۲.۶ - دارای علم اولین و آخرین
                     ۴.۵.۲.۷ - دارای علم الکتاب
                     ۴.۵.۲.۸ - فاضل، عالم و زاهد
                     ۴.۵.۲.۹ - سرشار علم و حکمت
                     ۴.۵.۲.۱۰ - همانند لقمان حکیم
                     ۴.۵.۲.۱۱ - جلیل القدر و دارای مقام‌ الهی
                     ۴.۵.۲.۱۲ - قلبش مملو از نور
                     ۴.۵.۲.۱۳ - جوینده دین
                     ۴.۵.۲.۱۴ - هم‌نشین مخصوص پیامبر
                     ۴.۵.۲.۱۵ - زینت اهل اصفهان
                     ۴.۵.۲.۱۶ - از فقهاء و محدثین است
       ۴.۶ - ابوذر
              ۴.۶.۱ - منابع مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۶.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۶.۱.۲ - فاضل ابی
                     ۴.۶.۱.۳ - ابوالفداء
                     ۴.۶.۱.۴ - ابن‌الوردی
                     ۴.۶.۱.۵ - عبدالملک شافعی
                     ۴.۶.۱.۶ - مدارک شیعه
              ۴.۶.۲ - مناقب و فضائل
                     ۴.۶.۲.۱ - خلق و خویی مانند عیسی
                     ۴.۶.۲.۲ - مناقب فراوان
                     ۴.۶.۲.۳ - از کبار و فضلاء
                     ۴.۶.۲.۴ - عنایت پیامبر به او
                     ۴.۶.۲.۵ - صندوق علم پیامبر
                     ۴.۶.۲.۶ - از اعلام ‌و زهاد
                     ۴.۶.۲.۷ - راستگوترین فرد
       ۴.۷ - مقداد
              ۴.۷.۱ - مدارک عدم بیعت
                     ۴.۷.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۷.۱.۲ - ابوسعد ابی‌
                     ۴.۷.۱.۳ - ابوالفداء
                     ۴.۷.۱.۴ - ابوالوردی
                     ۴.۷.۱.۵ - عاصمی‌شافعی
                     ۴.۷.۱.۶ - روایات شیعه
              ۴.۷.۲ - مقام‌ و منزلت
                     ۴.۷.۲.۱ - از فضلاء و برگزیدگان
                     ۴.۷.۲.۲ - اولین اظهرکننده‌گان اسلام‌
                     ۴.۷.۲.۳ - بهشت مشتاق او
       ۴.۸ - عمار
              ۴.۸.۱ - مدارک مخالفت
                     ۴.۸.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۸.۱.۲ - ابوالفداء
                     ۴.۸.۱.۳ - ابن‌الوردی
                     ۴.۸.۱.۴ - عبدالملک شافعی
                     ۴.۸.۱.۵ - در کتب شیعه
              ۴.۸.۲ - مقام‌ و منزلت
                     ۴.۸.۲.۱ - بهشت مشتاق او
                     ۴.۸.۲.۲ - حور العین مشتاق او
                     ۴.۸.۲.۳ - ملاک حق
                     ۴.۸.۲.۴ - دشمنی با او دشمنی با خدا
                     ۴.۸.۲.۵ - عمار مع الحق و الحق مع عمار
                     ۴.۸.۲.۶ - برگزیننده بهترین امر
                     ۴.۸.۲.۷ - از نجیبان
                     ۴.۸.۲.۸ - سب او سب خدا
                     ۴.۸.۲.۹ - لعن کننده او، ملعون خدا
                     ۴.۸.۲.۱۰ - تحقیر کننده او، تحقیرشونده خدا
                     ۴.۸.۲.۱۱ - بغض به او، مبغوض خدا
                     ۴.۸.۲.۱۲ - سفیه داننده او، سفیه شده خدا
                     ۴.۸.۲.۱۳ - حرام بر آتش
                     ۴.۸.۲.۱۴ - سرشار از ایمان
                     ۴.۸.۲.۱۵ - قاتل و دشمن عمار در آتش
                     ۴.۸.۲.۱۶ - دارای فضائل فراوان
       ۴.۹ - سعد بن عبادة
              ۴.۹.۱ - منابع مخالفت
                     ۴.۹.۱.۱ - طبری
                     ۴.۹.۱.۲ - ابن‌تیمیه
              ۴.۹.۲ - عدم بیعت با عمر
              ۴.۹.۳ - هجوم بر او
              ۴.۹.۴ - مرگ مشکوک او
              ۴.۹.۵ - مناقب
                     ۴.۹.۵.۱ - مشاهیر صحابه و متقدمین به اسلام
                     ۴.۹.۵.۲ - اصحاب بدر و بیعت کنندگان در عقبه
                     ۴.۹.۵.۳ - پرچمدار پیامبر
                     ۴.۹.۵.۴ - اهل جود و بخشش
       ۴.۱۰ - ابوسفیان بن حرب
              ۴.۱۰.۱ - منابع تخلف از بیعت
                     ۴.۱۰.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۱۰.۱.۲ - بلاذری
                     ۴.۱۰.۱.۳ - ابوالفداء و ابن‌الوردی
                     ۴.۱۰.۱.۴ - ابوسعد ابی‌
       ۴.۱۱ - فروة بن عمر
              ۴.۱۱.۱ - عدم بیعت با ابوبکر
              ۴.۱۱.۲ - از مجاهدان در رکاب پیامبر
              ۴.۱۱.۳ - از بزرگان بود
       ۴.۱۲ - أبَانُ بنُ سَعید بن العاص بن‌ أمیة
              ۴.۱۲.۱ - مدارک تخلف از بیعت ابوبکر
                     ۴.۱۲.۱.۱ - ابی‌نعیم
                     ۴.۱۲.۱.۲ - ابن‌عبدالبر
                     ۴.۱۲.۱.۳ - ابن‌عساکر
                     ۴.۱۲.۱.۴ - ابن‌اثیرجزری
                     ۴.۱۲.۱.۵ - سخاوی
       ۴.۱۳ - خالد بن سعید بن العاص
              ۴.۱۳.۱ - منابع مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۱۳.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۱۳.۱.۲ - طبری
                     ۴.۱۳.۱.۳ - ابوهلال عسکری
                     ۴.۱۳.۱.۴ - ابی‌نعیم
                     ۴.۱۳.۱.۵ - ابن‌عبدالبر
                     ۴.۱۳.۱.۶ - ابن‌عساکر
                     ۴.۱۳.۱.۷ - ابن‌اثیر
                     ۴.۱۳.۱.۸ - ابوربیع کلاعی اندلسی
                     ۴.۱۳.۱.۹ - ابن‌ابی‌الحدید
                     ۴.۱۳.۱.۱۰ - ابوالفداء
                     ۴.۱۳.۱.۱۱ - ابن‌الوردی
                     ۴.۱۳.۱.۱۲ - ابن‌خلدون
                     ۴.۱۳.۱.۱۳ - عاصمی‌ المکی
                     ۴.۱۳.۱.۱۴ - در منابع شیعه
              ۴.۱۳.۲ - جایگاه و مقام
       ۴.۱۴ - عمرو بن سعید
              ۴.۱۴.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۱۴.۱.۱ - ابی‌نعیم
                     ۴.۱۴.۱.۲ - ابن‌عبدالبر
                     ۴.۱۴.۱.۳ - ابن‌عساکر
              ۴.۱۴.۲ - جایگاه و مقام
       ۴.۱۵ - الحباب بن المنذر
              ۴.۱۵.۱ - منابع مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۱۵.۱.۱ - بخاری
                     ۴.۱۵.۱.۲ - طبری
              ۴.۱۵.۲ - جایگاه و مقام
       ۴.۱۶ - عتبة بن ابی‌لهب
              ۴.۱۶.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
              ۴.۱۶.۲ - مناقب
       ۴.۱۷ - حسان بن ثابت
              ۴.۱۷.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
              ۴.۱۷.۲ - جایگاه و مقام
                     ۴.۱۷.۲.۱ - همراهی جبرئیل با او
                     ۴.۱۷.۲.۲ - شاعر پیامبر
       ۴.۱۸ - براء بن عازب
              ۴.۱۸.۱ - منابع تخلف
              ۴.۱۸.۲ - مناقب
       ۴.۱۹ - ابی‌بن کعب
              ۴.۱۹.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۱۹.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۱۹.۱.۲ - ابوالفداء
                     ۴.۱۹.۱.۳ - ابن‌الوردی
                     ۴.۱۹.۱.۴ - درمنابع شیعه
              ۴.۱۹.۲ - مناقب
                     ۴.۱۹.۲.۱ - سید القراء
                     ۴.۱۹.۲.۲ - کاتب وحی
                     ۴.۱۹.۲.۳ - سرور مسلمانان
                     ۴.۱۹.۲.۴ - پیامبر مامور قرائت قرآن بر او
                     ۴.۱۹.۲.۵ - مناقب فراوان
                     ۴.۱۹.۲.۶ - جمع کننده قرآن
                     ۴.۱۹.۲.۷ - جامع علم و عمل
       ۴.۲۰ - عباس عموی پیامبر
              ۴.۲۰.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۲۰.۱.۱ - یعقوبی
                     ۴.۲۰.۱.۲ - ابن‌عبدالبر
                     ۴.۲۰.۱.۳ - ابوسعد
                     ۴.۲۰.۱.۴ - عاصمی‌ مکی
              ۴.۲۰.۲ - مناقب
                     ۴.۲۰.۲.۱ - عباس منی و انا منه
                     ۴.۲۰.۲.۲ - آزار او آزار پیامبر
                     ۴.۲۰.۲.۳ - دشنام‌ او دشنام ‌پیامبر
       ۴.۲۱ - فرزندان عباس
       ۴.۲۲ - زبیر
              ۴.۲۲.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
                     ۴.۲۲.۱.۱ - صحیح بخاری
                     ۴.۲۲.۱.۲ - یعقوبی
                     ۴.۲۲.۱.۳ - ابن‌ عبدالبر
                     ۴.۲۲.۱.۴ - ابوسعد ابی‌
                     ۴.۲۲.۱.۵ - ابوالفداء
                     ۴.۲۲.۱.۶ - ابن‌الوردی
                     ۴.۲۲.۱.۷ - عاصمی‌ مکی
              ۴.۲۲.۲ - مناقب
                     ۴.۲۲.۲.۱ - حواری پیامبر
                     ۴.۲۲.۲.۲ - از نجباء
       ۴.۲۳ - طلحة بن عبید الله
              ۴.۲۳.۱ - سند مخالفت با ابوبکر
              ۴.۲۳.۲ - مناقب
                     ۴.۲۳.۲.۱ - از عشره مبشره بود
                     ۴.۲۳.۲.۲ - از خطبای اصحاب پیامبر
                     ۴.۲۳.۲.۳ - از خطبای قریش
       ۴.۲۴ - عبادة بن صامت
              ۴.۲۴.۱ - منابع مخالفت با ابوبکر
              ۴.۲۴.۲ - مناقب عباده
                     ۴.۲۴.۲.۱ - از سادات صحابه
                     ۴.۲۴.۲.۲ - از اعیان بدری
                     ۴.۲۴.۲.۳ - بیعت کنندگان در عقبه
                     ۴.۲۴.۲.۴ - فقیه در دین
       ۴.۲۵ - حذیفة بن یمان
              ۴.۲۵.۱ - منابع مخالفت
              ۴.۲۵.۲ - مناقب
                     ۴.۲۵.۲.۱ - صحابی‌جلیل
                     ۴.۲۵.۲.۲ - صاحب سر پیامبر
                     ۴.۲۵.۲.۳ - کبار صحابه
       ۴.۲۶ - عبدالله بن مسعود
       ۴.۲۷ - بریده سلمی‌
       ۴.۲۸ - خزیمة بن ثابت
       ۴.۲۹ - سهل بن حنیف
       ۴.۳۰ - ابوأیوب الأنصاری
       ۴.۳۱ - ابوالهیثم بن التیهان
              ۴.۳۱.۱ - مدارک مخالفت با ابوبکر
              ۴.۳۱.۲ - جایگاه ابوالهیثم
       ۴.۳۲ - زید بن وهب
       ۴.۳۳ - تمام‌ انصار
       ۴.۳۴ - طایفه‌ای از خزرجیان
       ۴.۳۵ - طایفه بنی‌اسد
       ۴.۳۶ - قبیله فزاره
       ۴.۳۷ - گروهی از قریش
       ۴.۳۸ - مانعین زکات
              ۴.۳۸.۱ - منابع مخالفت مانعین زکات با ابوبکر
                     ۴.۳۸.۱.۱ - عبدالرزاق صنعانی
                     ۴.۳۸.۱.۲ - نوبختی
                     ۴.۳۸.۱.۳ - ابی‌اعثم
                     ۴.۳۸.۱.۴ - عجلی
                     ۴.۳۸.۱.۵ - حاکم نیشابوری
                     ۴.۳۸.۱.۶ - ابوالفداء
                     ۴.۳۸.۱.۷ - ابن‌کثیر
                     ۴.۳۸.۱.۸ - سیوطی
              ۴.۳۸.۲ - علت ندادن زکات به ابوبکر
                     ۴.۳۸.۲.۱ - عدم شایستگی ابوبکر در تزکیه اموال
                     ۴.۳۸.۲.۲ - مایه آرامش نبودن دعای ابوبکر
                     ۴.۳۸.۲.۳ - عدم نصب ابوبکر از طرف پیامبر
                     ۴.۳۸.۲.۴ - از اهل‌بیت نبودن ابوبکر
              ۴.۳۸.۳ - حکم مانعین زکات از نگاه اهل‌سنت
              ۴.۳۸.۴ - عاقبت مانعین زکات
              ۴.۳۸.۵ - سیره پیامبر در بابر مانعین زکات
۵ - ویژگی‌های بیعت ابوبکر
       ۵.۱ - نسنجیده و ناگهانی
       ۵.۲ - بیعت ناحق و اعتراف به حق علی
              ۵.۲.۱ - اعتراف ابوبکر و عمر
              ۵.۲.۲ - اعتقاد عامه مهاجرین و انصار
              ۵.۲.۳ - اعتراف معاویه
              ۵.۲.۴ - اعتراف یزید
       ۵.۳ - بیعت اجباری
       ۵.۴ - بدون مشورت و مراعات حقوق دیگران
       ۵.۵ - خلافت با غصب حق
       ۵.۶ - افترا به پیامبر
       ۵.۷ - خلافت فاجرانه
       ۵.۸ - خلافت استبدادی
       ۵.۹ - بیعت و خلافت کمرشکن
       ۵.۱۰ - اقرار ابوبکر به عدم شایستگی
       ۵.۱۱ - پشیمانی ابوبکر
۶ - اقدامات اهل سقیفه برای خلافت ابوبکر
       ۶.۱ - تطمیع مردم
              ۶.۱.۱ - رشوه
                     ۶.۱.۱.۱ - به ابوسفیان
                     ۶.۱.۱.۲ - حاکمان به مخالفان
                     ۶.۱.۱.۳ - به زنان مهاجرین و انصار
                     ۶.۱.۱.۴ - معنی رشوه
                     ۶.۱.۱.۵ - حکم رشوه
              ۶.۱.۲ - پیشنهاد مقام ‌به عباس عموی پیامبر
       ۶.۲ - ایجاد رعب و وحشت
       ۶.۳ - استخدام ‌اعراب جهت بیعت گرفتن اجباری
       ۶.۴ - تهدید و ضرب و شتم صحابه
              ۶.۴.۱ - تهدید به قتل حضرت علی
              ۶.۴.۲ - تهدید به آتش کشیدن خانه حضرت زهراء
              ۶.۴.۳ - ضرب و شتم زبیر
              ۶.۴.۴ - لگدمال کردن سعد
              ۶.۴.۵ - ضرب و شتم حباب منذر
              ۶.۴.۶ - ضرب و شتم مقداد
              ۶.۴.۷ - ضرب و شتم بریده
       ۶.۵ - پر خاشگری عمر به سلمان
       ۶.۶ - اخراج ام‌ایمن از مسجد
       ۶.۷ - اخراج ام‌سلمه از مسجد
       ۶.۸ - بازداشت خانگی صحابه
       ۶.۹ - قتل و کشتار مخالفان
              ۶.۹.۱ - قتل مشکوک سعد
              ۶.۹.۲ - قتل مالک و تجاوز به همسرش
              ۶.۹.۳ - کشتار دسته جمعی قبایل
       ۶.۱۰ - جعل حدیث و تراشیدن ادله باطل
       ۶.۱۱ - جلوگیری از نقل روایات پیامبر
۷ - نتیجه‌گیری
۸ - پانویس
۹ - منبع

نظر ابن‌تیمیه در باب اجماع

[ویرایش]

ابن‌تیمیه بعد از اينكه مي‌گويد براي خلافت، اجماع همه مسلمانان شرط است، معتقد است خلافت ابوبکر توسط جمهور امت اتفاق افتاد و با او بیعت كردند. وي در كتاب منهاج السنة بر اين نكته پافشاري مي‌كند كه اجماع مسلمانان و اهل حل و عقد با ابوبكر بيعت كردند و با بيعت خود امامت او را تثبيت كرده و او را به قدرت و سلطنت رساندند:‌
وي در منهاج السنة اجماع اهل حل و عقد را در خلافت شرط دانسته و مي‌گويد: فإنه لا يشترط في الخلافة إلا اتفاق أهل الشوكة و الجمهور الذين يقام‌ بهم الأمر بحيث يمكن أن يقام‌ بهم مقاصد الإمامة؛ همانا در خلافت شرط نيست مگر اتفاق و اجماع همه اهل شوكت و جلال و همچنين جماعتي كه بوسيله آنها امر قوام‌ پيدا مي‌كند بطوري كه مقاصد امامت بوسيله آنها ممكن است.

در اين‌جا ابن‌تيميه بيعت تعداد چهار نفر، يك نفر و دو نفر را براي بيعت كافي نمي‌داند بلكه قائل است كه با اجماع اهل حل و عقد پيمان خلافت بسته مي‌شود. وي بعد از اين كه ثابت كرد اجماع اهل حل و عقد در بيعت شرط است، بيعت ابابكر را اجماعي دانسته و مي‌گويد: وابوبكر بايعه المهاجرون و الأنصار الذين هم بطانة رسول الله صلي الله عليه و سلم والذين بهم صار للإسلام‌ قوة و عزة وبهم قهر المشركون و بهم فتحت جزيرة العرب فجمهور الذين بايعوا رسول الله صلي الله عليه و سلم هم الذين بايعوا أبا بكر.
مهاجرین و انصاري كه دور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بودند و اسلام‌ بوسيله آنها قوت و عزت گرفت و به وسيله آنها مشركين مغلوب شده و جزیرة العرب فتح شد، با ابوبكر بيعت كردند و تمام‌كساني كه با رسول (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كرده بودند با ابوبكر نيز بيعت كردند.

و در جاي ديگر از كتابش ادعا مي‌كند كه حضرت علي (عليه‌السلام) و تمام‌ بني‌هاشم و تمام‌ مردم با ابوبكر بيعت كردند: وأما علي و بنو هاشم فكلهم بايعه باتفاق الناس لم يمت أحد منهم إلا و هو مبايع له؛ و اما علی (علیه‌السلام) و بنی‌هاشم به همراه جميع مردم، با ابوبكر بيعت كردند و هيچكس از آنها از دنيا نرفتند مگر اينكه بر اين بيعت ثابت بودند.

و در جلد ۸ از كتابش اجماع امت بر خلافت ابوبكر را بزرگترين اجتماع دانسته و مي‌گويد: أن يقال إجماع الأمة على خلافة ابي‌بكر كان أعظم من اجتماعهم على مبايعة علي؛ گفته مي‌شود كه اجماع امت بر خلافت ابوبكر، بزرگتر از اجتماع امت بر بيعت با علي (عليه‌السلام) بوده است.

بنابراين ابن‌تيميه شرط به خلافت رسيدن را بيعت تمام‌ اهل حل و عقد و اجماع امت دانسته و بيعت با ابوبكر را نيز به اتفاق اهل حل و عقد و اجماع مسلمانان، نسبت مي‌دهد. حال با اين بيان مي‌خواهيم بدانيم كه آيا واقعا چنين بوده است كه تمام‌ مردم با ابوبكر بيعت كردند؟يا اينكه اين يك ادعايي است كه ابن‌تيميه از خودش اختراع كرده است؟ ما در اين مقاله ثابت خواهيم کرد که چنين اجماعي، افسانه‌اي بيش نيست و بزرگان اصحاب با خلافت ابوبکر مخالف بوده‌اند؛ بنابراين تنها دليل خلافت ابوبکر نيز از اعتبار ساقط و عدم مشروعیت خلافت او ثابت مي‌شود. ادعای ابن‌تیمیه مبنی بر اجماع بر خلافت ابوبکر با ادله‌ای که در ذیل به آن اشاره می‌شود مورد بررسی قرار می‌گیرد و در نهایت با وجود این ادله نقض می‌گردد:

جواب ابن‌تیمیه به خودش

[ویرایش]

همچنان كه قبلا ذكر شد ابن‌تیمیه خلافت و امامت ابوبکر را با اجماع امت ثابت مي‌كرد ولي در آخر كتاب منهاج السنة بر خلاف حرف‌هاي قبليش، اجماع را در منعقد كردن امامت ابوبكر و هر كس ديگر، شرط نمي‌داند كه اين نشان از بي‌پايگي حرف‌هاي او دارد.
وي مي‌گويد:‌ وأيضا فنحن نشير إلى ما يدل على أن الإجماع حجة بالدلالة المبسوطة في غير هذا الموضع و لكل مقام‌مقال و نحن لا نحتاج في تقرير إمامة الصديق رضي الله عنه و لا غيره إلى هذا الإجماع و لا نشترط في إمامة أحد هذا الإجماع؛ ما به ادله حجیت اجماع با ادله مبسوط در غير اين مقام‌ اشاره خواهيم كرد، و هر موضوعي جاي خود را مي‌خواهد اما ما در ثبوت امامت ابوبكر و كسي ديگر نيازي به اجماع نداريم و اين اجماع را در امامت احدي شرط نمي‌دانيم.
بنابراين با تعارضي كه در كلام ‌ابن‌تيميه ديده مي‌شود، معلوم مي‌شود خود او نيز در وجود چنين اجماعي در بيعت ابوبكر شك داشته است.

نظر علماي اهل‌سنت

[ویرایش]

اجماع جميع اهل حل و عقد بر ابوبكر حاصل نشد!!
اين ادعا كه خلافت نيازمند اجماع اهل حل و عقد است، با ديدگاه بزرگان اهل‌سنت در تضاد است؛ مشاهيري مثل: ماوردی شافعی، متوفاي ۴۵۰هـ، ابویعلی حنبلی متوفاي ۴۵۸هـ، ابوحامد غزالی دانشمند نامدار اهل‌سنت متوفاي ۴۷۸، قرطبی مفسر بلندآوازه اهل‌سنت متوفاي ۶۷۱هـ، عضدالدین إیجی متكلم سني مذهب متوفاي ۷۵۶هـ، ابن‌عربی مالکی متوفاي ۵۴۳هـ و بسياري از بزرگان سني مذهب كه همگي صراحتا گفته‌اند كه در انتخاب ابوبكر اجماعي در كار نبوده است. همچنين رواياتي نيز بر اين مطلب وجود دارد!

← ماوردي و ابويعلي


ماوردي و ابويعلي:‌ خلافت ابوبكر، با بیعت حاضرين مشروع شد. ماوردي شافعي و ابويعلي حنبلي در أحکام‌ السلطانیة (هر دو عالم كتابي‌ با همين نام‌ دارند) به اين نكته اشاره كرده‌اند كه مشروعيت خلافت ابوبكر بخاطر بيعت عده‌ محدودي بوده است. دراين‌باره گفته‌اند: قَدْ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي عَدَدِ مَنْ تَنْعَقِدُ بِهِ الْإِمَامَةُ مِنْهُمْ عَلَى مَذَاهِبَ شَتَّى؛ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ لَا تَنْعَقِدُ إلَّا بِجُمْهُورِ أَهْلِ الْعَقْدِ وَ الْحَلِّ مِنْ كُلِّ بَلَدٍ لِيَكُونَ الرِّضَاءُ بِهِ عَامًّا وَ التَّسْلِيمُ لِإِمَامَتِهِ إجْمَاعًا، وَ هَذَا مَذْهَبٌ مَدْفُوعٌ بِبَيْعَةِ ابي‌بَكْرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْخِلَافَةِ بِاخْتِيَارِ مَنْ حَضَرَهَا وَ لَمْ يَنْتَظِرْ بِبَيْعَتِهِ قُدُومَ غَائِبٍ عَنْهَا من تنعقد به الإمامة.

به تحقيق علماء در تعداد بيعت كنندگان كه در انعقاد امامت نقش دارد، اختلاف كرده‌اند كه بعضي از آنها بر مذاهب گوناگوني هستند طايفه‌اي گفته‌اند كه امامت جز با اجماع اكثريت اهل حل و عقد از هر شهري منعقد نمي‌شود؛ تا اين رضايت عموم مردم از آن استنباط شود و همه مردم تسليم امامت او باشند، اين ديدگاه مردود است به واسطه بيعت با ابوبكر بر خلافت كه تنها حاضران با او بيعت كردند و اصلا منتظر آمدن و بيعت غائبان نشدند.
[۶] ماوردى بصرى، ابوحسن على بن محمد، الأحكام‌ السلطانيّة، ص۳۳.
[۷] فراء حنبلي، أبويعلى محمد بن حسين، الأحكام ‌السلطانيّة، ص۱۱۷.

يعني تنها حاضران در سقیفه با ابوبكر بيعت كردند و او را انتخاب كردند و اصلا منتظر ديگر اصحاب رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) كه همه آن‌ها در جيش اسامه در جاهاي ديگر حضور داشتند، نماندند و ابوبكر را انتخاب كردند.

← قرطبي


قرطبي:‌ خلافت ابوبكر تنها با بيعت يك نفر مشروع شد. قرطبي نيز، مشروعیت خلافت ابوبكر را با بيعت يك نفر (عمر) دانسته و مي‌نويسد: فإن عقدها واحد من أهل الحل و العقد فذلك ثابت و يلزم الغير فعله خلافا لبعض الناس حيث قال:‌ لا تنعقد إلا بجماعة من أهل الحل و العقد ودليلنا أن عمر رضى الله عنه عقد البيعة لابي‌بكر؛ اگر امامت و خلافت توسط يك نفر از اهل حل و عقد منعقد شد، بر ديگران لازم است كه آن را قبول كنند بر خلاف عده‌اي ازمردم كه مي‌گويند خلافت و امامت منعقد نمي‌شود مگر با جماعت اهل حل و عقد ولي دليل ما اين است كه عمر (كه یك نفر بود ) با ابوبكر بيعت كرد.
در اينجا قرطبي بر اين مطلب اشاره مي‌كند كه بيعت با ابوبكر توسط جميع اهل حل و عقد نبود، دليل اين مطلب را فقط بيعت عمر با ابوبكر مي‌داند كه گروهي نبوده است.

← جويني


جويني:‌ خلافت با بيعت يكي از اهل حل و عقد مشروع مي‌شود! عبدالملک جوینی در الارشاد خلافت ابوبكر را با بيعت يك نفر از اهل و حل و عقد مشروع دانسته و مي‌گويد: « اعلموا أنّه لا يشترط في عقد الإمامة، الإجماع؛ بل تنعقد الإمامة و إن لم تجمع الأمّة على عقدها، و الدليل عليه أنّ الإمامة لمّا عُقِدت لابي‌بكر إبتَدَر لإمضاء أحكام‌ المسلمين، و لم يتأنّ لانتشار الأخبار إلى من نأى من الصحابة في الأقطار، و لم ينكر منكر. فإذا لم يُشترط الإجماعُ في عقد الإمامة، لم يَثبُت عددٌ معدود و لا حدّ محدود، فالوجه الحكم بأنّ الإمامة تنعقد بعقد واحد من أهل الحلّ والعقد».

بدانيد كه در بستن پيمان امامت، نيازى به اجماع مردم نيست و اگر چه مردم اجماع نكنند، پيمان امامت بسته مى‌شود؛ دليلش اين كه چون پيمان‌ امامت به سود ابوبكر بسته شد اجراى احکام‌ اسلامی را به دست گرفت و تأمل به انتشار انتخابات در همه‌جا نكرد. يعنى ابوبكر منتظر نشد كه كلّيه مردم و اصحاب كه در جاهاى مختلف بودند رأى بدهند فقط برأى عدّه‌اى از دوروريان اكتفا كرد. هيچ‌كس هم اين كار را بر او ناپسند نشمرد، پس اگر اجماع در عقد امامت شرط نباشد و ثابت نشود كه یك عدّه معدودى و يك حدّ محدودى بايد وارد رأى دادن شوند امكان دارد كه امامت به خواست يك نفر از اهل حلّ و عقد باشد.
اين عبارت نشان مي‌دهد كه اجماع امت و اجماع اهل حل و عقد با ابوبكر بيعت نكردند.

← عضد‌الدين ايجي


عضد‌الدین ایجی:‌ خلافت ابوبکر و عثمان تنها با بيعت يك نفر مشروع شد! عضدالدين إيجي در كتاب المواقف بر اين نكته تاكيد دارد كه بيعت ابوبكر اجماعي نبوده است: وإذا ثبت حصول الإمامة بالاختيار و البيعة فاعلم أن ذلك لا يفتقر إلى الإجماع إذ لم يقم عليه دليل من العقل أو السمع بل الواحد والإثنان من أهل الحل و العقد كاف لعلمنا أن الصحابة مع صلابتهم في الدين اكتفوا بذلك كعقد عمر لابي‌بكر و عقد عبدالرحمن بن عوف لعثمان.

زماني كه ثابت شد امامت از طريق انتخاب و بیعت مردم صورت مى‌پذيرد، بايد توجّه داشت كه اين امر، به اجماع تمام‌ اهل حلّ و عقد نياز ندارد؛ زيرا هيچ دليل عقلى يا نقلى در اين مورد وجود ندارد. بلكه وجود يك يا دو تن از اهل حلّ و عقد براى ثبوت امامت و وجوب پيروى مردم از او كفايت مى‌كند؛ چرا كه ما می‌دانيم صحابه با آن استوارى در دین، به یكى دو تن بسنده كرده‌اند، مانند بيعت عمر با ابوبكر و بيعت عبدالرحمن بن عوف با عثمان.

تا آن جائي كه مي‌گويد: ولم يشترطوا اجتماع من في المدينة فضلا عن إجماع الأمة هذا و لم ينكر عليهم أحد و عليه انطوت الأعصار إلى وقتنا هذا؛ و در عقد امامت، اجتماع تمام‌ اهل حل و عقد مدینه را شرط نكرده‌اند تا چه رسد به اينكه بگويند تمام‌ علما و مجتهدان ممالك مختلف اسلامى بايد جمع شوند، با اين حال هيچ‌كس او را نفى و انكار نكرد. از آن پس تا كنون نيز بر همين اساس -يعنى اكتفا نمودن به یك يا دو تن در عقد امامت- عمل شده است.

← نتيجه


بنابراين اعتقاد به اينكه اجماع مسلمانان و اهل حل و عقد در بستن پيمان خلافت و امامت ابوبكر نقش داشت است، اين ادعايي بيش نيست كه مشهور علماي اهل‌سنت اين را رد كرده و بر اين نكته تاكيد مي‌كنند كه اجماعي در بيعت ابوبكر رخ نداده است و مشروعيت خلافت ابوبكر را به خاطر بيعت كردن يك يا دو نفر با او مي‌دانند. و مي‌گويند وي به خاطر همين يك يا دو نفر مشروع شد و ديگران نيز مجبور به بيعت با او و اطاعت اوامر وي شدند.

عدم مقبوليت ابوبكر

[ویرایش]

جواب سوم اينكه افراد زيادي از صحابه بودند كه با خلافت ابوبكر موافق نبوده و از بيعت با او امتناع كردند كه نشان از اين دارد كه اجماعي در خلافت ابوبكر رخ نداده است که در ادامه به این افراد که از افراد شاخص بوده‌اند اشاره میکنیم؛

← حضرت فاطمه


عدم بيعت حضرت فاطمه (علیهاالسلام) و مخالفت ايشان با ابوبكر.
حضرت زهرا (عليهاالسلام) تا آخر عمر با ابوبكر بيعت نكرد. غزالی در سرالعالمین و ابی‌حزم در الشامل فی الصناعة الطیبه درباره مخالفت و عدم حضور حضرت فاطمه (عليهاالسلام) در بيعت با ابوبكر چنين مي‌نويسند: و هذا منصوص أيضا فإن العباس و أولاده وعلياً وزوجته و أولاده لم يحضروا حلقة البيعة و خالفكم أصحاب السقيفة.
اين نيز منصوص است (با روايات ثابت شده) كه همانا ابن‌عباس و فرزندانش، علی (علیه‌السلام) و همسرش و فرزندانش در حلقه بيعت حاضر نشدند و اصحاب سقیفه نيز با شما مخالفت كردند (و خواستار خلافت غير ابي‌بكر بودند).
[۱۲] غزالي، ابوحامد محمد بن محمد، سرّ العالمين وكشف ما في الدارين، ج۱، ص۱۸، تحقيق: محمد حسن محمد حسن إسماعيل وأحمد فريد المزيدي، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، ۱۴۲۴هـ ۲۰۰۳م.
[۱۳] ابي‌حزم قرشي، علاءالدين ابن‌نفيس، الشامل في الصناعة الطبية، ج۱، ص۴.

حضرت فاطمه (عليهاالسلام) نه‌تنها تا آخر عمر با ابوبكر بيعت نكرد، بلكه تا آخر عمر از ابوبكر و عمر ناراضي و خشمناك بود و با اين حالت نارضايتي هم از دنيا رفتند.
بخاري در صحيح خود دراين‌باره مي‌گويد: فَغَضِبَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهَجَرَتْ أَبَا بَكْرٍ فلم تَزَلْ مُهَاجِرَتَهُ حتى تُوُفِّيَتْ؛ حضرت فاطمه (عليهاالسلام) دختر پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بر ابوبكر غضب نمود و از وى قهر كرد تا روزى كه از دنيا رفت.

وي در جاي ديگر نيز درباره عدم تكلم حضرت با ابوبكر چنين مي‌نويسد: فَوَجَدَتْ فَاطِمَةُ على ابي‌بَكْرٍ في ذلك فَهَجَرَتْهُ فلم تُكَلِّمْهُ حتى تُوُفِّيَتْ؛ فاطمه (عليهاالسلام) در حال خشم و غضب ابوبكر را ترك نموده و بر او همچنان غضبناك ماند و با او حرف نزد تا وفات نمود.
بنابراين عدم بيعت و خشم دائمي‌حضرت فاطمه (عليهاالسلام) از خلافت ابوبکر، نه‌تنها نشان از غيرمشروع بودن حكومت ابوبكر دارد، بلكه یكي از ادله‌اي است كه ثابت مي‌كند كه اجماعي درباره بيعت ابوبكر همچنان كه ابن‌تيميه قائل است، رخ نداده است.

←← عدم لزوم بیعت زنان


اگر ادعا شود كه بیعت بر زنان لازم نيست، مي‌گوييم:‌ همچنان كه بيعت در اسلام‌ بر مردان لازم است بر زنان نيز لازم است با ادله‌ای که از قرآن و کتب تاریخ و نظر علما آورده میشود؛

←←← طبق آیه قرآن


همچنان‌كه خداوند در سوره ممتحنه دراين‌باره مي‌فرمايد:
«یا اَیُّهَا النَّبِیُّ اِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ یُبایِعْنَکَ عَلی‌ اَنْ لا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئاً وَ لا یَسْرِقْنَ وَ لا یَزْنینَ وَ لا یَقْتُلْنَ اَوْلادَهُنَّ وَ لا یَاْتینَ بِبُهْتانٍ یَفْتَرینَهُ بَیْنَ اَیْدیهِنَّ وَ اَرْجُلِهِنَّ وَ لا یَعْصینَکَ فی‌ مَعْرُوفٍ فَبایِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ اِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحیم.»
«اى پيامبر! هنگامى كه زنان مؤمن نزد تو آيند و با تو بيعت كنند كه چيزى را شريك خدا قرار ندهند، دزدى و زنا نكنند، فرزندان خود را نكشند، تهمت و افترايى پيش دست و پاى خود نياورند و در هيچ‌كار شايسته‌اى مخالفت فرمان تو نكنند، با آنها بيعت كن و براى آنان از درگاه خداوند آمرزش بطلب كه خداوند آمرزنده و مهربان است.»

بيعت مردان در عقبه اول و دوم طبق شروط بيعت زنان بود و يكي از شروط آن بحث خلافت است: بيعت عقبه حلقه اصلي تشكيل حکومت اسلامی‌ در مدینه بود؛ در اين بيعت، به گفته صحابه، همان شروط بيعت با زنان مطرح شده است، و يكي از اين شروط اطاعت از حاکم اسلامی‌ است. اين بدان معني است كه اصل بيعت، براي تشكيل حكومت اسلامي، همان چيزي است كه بر مردان لازم است، بر زنان نيز لازم است.

←←← نظر ابن‌کثیر


ابن‌کثیر درباره شباهت بيعت مردان در عقبه اولي با بیعت النساء مي‌نويسد: عن عبادة و هو ابن‌الصامت قال كنت ممن حضر العقبة الاولى و كنا اثني عشر رجلا فبايعنا رسول الله على بيعة النساء؛ عباده گويد: ما دوازده نفر بوديم كه با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در عقبه اولي طبق بيعت زنان بيعت كرديم.

←←← نظر ابن‌هشام


ابن‌هشام‌ نيز مي‌نويسد: قال ابن‌اسحاق و كانت بيعة الحرب حين أذن الله لرسوله صلى الله عليه و سلم في القتال شروطا سوى شرطه عليهم في العقبة الأولى كانت الأولى على بيعة النساء و ذلك أن الله تعالى لم يكن أذن لرسوله صلى الله عليه و سلم في الحرب؛ ابن‌اسحاق گفت: بيعت حرب (عقبه دوم) زماني بود كه به رسول الله (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله) اذن در جنگ داده شده بود، شروطي داشت غير از شرطي كه در عقببه اولي بود و عقبه اولي طبق بيعت زنان بود و آن اين بود كه قبل از بيعت عقبه دوم، اذن به جنگ و حلال شمردن خون‌ها داده نشده بود.

در جاي ديگر نيز گويد: حتى إذا كان العام‌ المقبل وافى الموسم من الأنصار اثنا عشر رجلا فلقوه بالعقبة قال و هي العقبة الأولى فبايعوا رسول الله صلى الله عليه وسلم على بيعة النساء و ذلك قبل أن تفترض عليهم الحرب؛ چون سال آينده شد در موقع حج دوازده مرد از انصار آمده و رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) را در عقبه نخست ديدار كرده و به بيعت نساء با او دست فرمانبرى دادند و اين پيش از آن بود كه جنگ بر ايشان واجب گردد.


←←← نظر ابن‌حجر


ابن‌حجر نيز مي‌گويد:‌ الطبراني من حديث جرير قال بايعنا رسول الله صلى الله عليه وسلم على مثل ما بايع عليه النساء؛ جریر گفت: ما با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بر مثل آنچه كه زنان بيعت كردند بيعت كرديم.
و گفتيم كه یكي از شروط بيعت زنان با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) كه در بيعت عقبه و قبل از وجوب جهاد، همين شرط با مردان نيز مطرح شده است اين است كه در امر امارت و حکومت با شخص شايسته خلافت نزاع نكنند و هميشه مطيع فرمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) باشند.

←←← نظر احمد بن حنبل


احمد بن حنبل دراين‌باره چنين نقل مي‌كند:حدثنا عبداللَّهِ حدثني ابي‌ثنا يَعْقُوبُ ثنا ابي‌عَنِ بن إِسْحَاقَ حدثني عُبَادَةُ بن الْوَلِيدِ بن عُبَادَةَ بن الصَّامِتِ عن أبيه الْوَلِيدِ عن جَدِّهِ عُبَادَةَ بن الصَّامِتِ وكان أَحَدَ النُّقَبَاءِ قال بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم بَيْعَةَ الْحَرْبِ و كان عُبَادَةُ مِنَ الإثنى عَشَرَ الَّذِينَ بَايَعُوا في الْعَقَبَةِ الأُولَى على بَيْعَةِ النِّسَاءِ في السَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ في عُسْرِنَا وَ يُسْرِنَا وَمَنْشَطِنَا و َمَكْرَهِنَا و َلاَ نُنَازِعُ في الأَمْرَ أَهْلَهُ و إن نَقُولَ بِالْحَقِّ حَيْثُمَا كنا لاَ نَخَافُ في اللَّهِ لومه لاَئِمٍ.

ولید از جدش چنين نقل مي‌كند: عباده كه یكي از نقباء بود گويد: با رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دربيعت حرب (عقبه دوم) بيعت كرديم و عباده از جمله دوازده نفري بود كه در عقبه اولی برطبق بيعت النساء بيعت كردند كه در سختى و آسانى، خرسندى و ناخرسندى، و به هنگام ‌برترى يافتن ديگران بر ما، گوش به ‌فرمان باشيم و بر سر امر (رهبرى) با آن كه شايسته آن است به ستيز برنخيزيم و در همه جا، سخن حق بر زبان آوريم و در راه خدا از نكوهش هيچ نكوهشگرى هراسى به دل راه ندهيم.

وي همچنين در جاي ديگر چنين نقل مي‌كند: حدثنا عبداللَّهِ حدثني ابي‌ثنا وَكِيعٌ ثنا أُسَامَةُ بن زَيْدٍ عن عُبَادَةَ بن الْوَلِيدِ بن عُبَادَةَ بن الصَّامِتِ عن جَدِّهِ عُبَادَةَ بن الصَّامِتِ قال بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم على السَّمْعِ وَ الطَّاعَةِ في الْعُسْرِ وَ الْيُسْرِ و َالْمَنْشَطِ و َالْمَكْرَهِ و إن لاَ نُنَازِعَ الأَمْرَ أَهْلَهُ وَ أَنْ نَقُولَ بِالْحَقِّ حَيْثُمَا كنا وَ لاَ نَخَافَ في اللَّهِ لومه لاَئِمٍ.
عباده گويد: با رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين بیعت كرديم كه: در سختى و آسانى، خرسندى و ناخرسندى، و به هنگام ‌برترى يافتن ديگران بر ما، گوش به فرمان باشيم و بر سر امر (رهبرى) با آن كه شايسته آن است به ستيز برنخيزيم و در همه جا، سخن حق بر زبان آوريم و در راه خدا از نكوهش هيچ نكوهشگرى هراسى به دل راه ندهيم.

علماء اهل‌سنت به اين مسئله نيز اشاره كرده‌اند كه مقصود از« وأن لا ننازع الأمر أهله» خلافت و حكومت و نصرت است:
زرقابی ‌مي‌گويد: وأن لا ننازع الأمر أي الملك والإمارة؛ مقصود از امر، ملك و امارت است.
سندی نيز در حاشیه بر نسائی مي‌گويد: وأن لا ننازع الأمر أي الامارة أو كل أمر؛ و اينكه در امر نزاع نكنيم يعني در امارت و هر امري.

بنابراين مشخص مي‌شود كه زنان با رسول خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) بيعت كرده‌اند و يكي از شروط آن، بحث اطاعت مطلق از حاكم و منازعه نكردن با شخص شايسته حاكميت است، و فرق اساسي بيعت زنان و مردان، در عدم وجوب جهاد بر زنان است.

←← مواردي از بيعت زنان


در تاريخ ثبت شده است كه زنان دوشادوش مردان در زمينه‌هاي مختلف با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت مي‌كردند كه به مواردي اشاره مي‌كنيم:

←←← در عقبه دوم


در بيعت عقبه همچنان كه مردان با رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كردند، زناني نيز كه در آن عقبه شركت داشتند، با حضرت بيعت كردند. ابن‌هشام‌ بعد از اينكه نام‌ مردان بيعت كننده در بیعت عقبه را ذكر مي‌كند، دو نفر از زنان را نام‌ مي‌برد كه در بيعت عقبه با رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كردند. وي درباره بيعت نسیبه دختر کعب بن عمر مي‌نويسد:
قال ابن‌اسحاق جيمع من شهد العقبة من الأوس و الخزرجثلاثة و سبعون رجلا و امرأتان منهم يزعمون أنهما قد بايعتا و كان رسول الله صلى الله عليه و سلم لا يصافح النساء إنما كان يأخذ عليهن فإذا أقررن قال اذهبن فقد بايعتكن. من بنى مازن بن النجار و من بنى مازن بن النجار نسيبة بنت كعب بن عمرو بن عوف بن مبذول بن عمرو بن غنم بن مازن و هي ام‌عمارة كانت شهدت الحرب مع رسول الله صلى الله عليه و سلم و شهدت معها أختها.

ابن‌اسحاق گفته است مجموع كساني كه از دو قبيله اوس و خزرج در عقبه حاضر بودند، ۷۳ مرد و دو زن بودند كه آن دو نيز با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كرده‌ بودند؛ و حضرت با زنان دست نمي‌داد و تنها از آنها پيمان مي‌گرفت؛ وقتي كه اقرار مي‌كردند، مي‌فرمود:‌ برويد كه من با شما بيعت كردم. و دو زن نيز در آن شب در بيعت مزبور حاضر بودند كه یكى نسيبة دختر كعب از قبیله بنی مازن بن نجار بود، و در جنگ‌هاى رسول خدا (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) شركت می‌جست، و خواهرش نيز در بيعت حاضر بود.

←←← بيعت ام‌منيع


همچنين درباره بيعت ام‌منيع مي‌نويسد: ومن بنى سلمة ام‌منيع و اسمها اسماء بنت عمرو بن عدي بن نابى بن عمرو بن غنم بن كعب بن سلمة؛ از قبیله بنی‌سلمه ام‌منیع كه نامش اسماء دختر عمرو بود.
شبيه همين عبارت در آدرس‌هاي دیگری هم نيز آمده است.

←←← درفتح مكه


بيعت زنان در فتح مکه با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله): بعد از فتح مكه زنان به حضور پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) رسيده و با حضرت درباره آن شش شرط كه در آيه فوق ذكر شد، بيعت مي‌كردند.
قرطبی در ذيل آیه «يا أيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك» درباره بيعت زنان بعد از فتح مكه چنين نقل مي‌كند: لما فتح رسول الله صلى الله عليه و سلم مكة جاء نساء أهل مكة يبايعنه فأمر أن يأخذ عليهن ألا يشركن؛ زماني كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مكه را فتح كرد زنان مكه آمدند و با حضرت بيعت كردند پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نيز از آنها پيمان گرفت كه شرك نورزند.

←←← بیعت ام‌عطيه


بخاری نيز روايتي را از ام‌عطیه درباره بيعتشان با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در ذيل آيه فوق چنين نقل مي‌كند: حدثنا ابومَعْمَرٍ حدثنا عبدالْوَارِثِ حدثنا أَيُّوبُ عن حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ عن ام‌عَطِيَّةَ رضي الله عنها قالت بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم فَقَرَأَ عَلَيْنَا أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ؛ ام‌عطيه گويد: ما با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كرديم و حضرت هم اين آيه را قرائت كردند.

وي همچنين در جاي ديگر از عايشه درباره بيعت زنان با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا مَحْمُودٌ حدثنا عبدالرَّزَّاقِ أخبرنا مَعْمَرٌ عن الزُّهْرِيِّ عن عُرْوَةَ عن عَائِشَةَ رضي الله عنها قالت كان النبي يُبَايِعُ النِّسَاءَ بِالْكَلَام‌ بِهَذِهِ الْآيَةِ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شيئا؛ عروه از عایشه نقل مي‌كند كه گفت:‌ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) با زنان با كلام‌ طبق اين آيه (لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شيئا) بيعت كردند.

←←← بیعت اميمه بنت رقيقه


محمد بن منکدر درباره اين بيعت از زبان امیمه بنت رقیقه چنين نقل مي‌كند:
مُحَمَّدِ بن الْمُنْكَدِرِ عن أُمَيْمَةَ بِنْتِ رُقَيْقَةَ انها قالت أَتَيْتُ رَسُولَ الله صلى الله عليه و سلم في نِسْوَةٍ بايعنه على الإِسْلام ‌فَقُلْنَ يا رَسُولَ الله نُبَايِعُكَ على ان لاَ نُشْرِكَ بِالله شيئا وَ لاَ نَسْرِقَ وَ لاَ نَزْنِيَ وَلاَ نَقْتُلَ اولادنا وَ لاَ نَأْتِيَ بِبُهْتَانٍ نَفْتَرِيهِ بين أَيْدِينَا وَ أَرْجُلِنَا وَ لاَ نَعْصِيَكَ في مَعْرُوفٍ فقال رسول الله صلى الله عليه و سلم فِيمَا اسْتَطَعْتُنَّ و َأَطَقْتُنَّ قالت فَقُلْنَ الله و َرَسُولُهُ ارحم بِنَا من أَنْفُسِنَا هَلُمَّ نُبَايِعْكَ يا رَسُولَ الله فقال رسول الله صلى الله عليه و سلم اني لاَ أُصَافِحُ النِّسَاءَ إنما قَوْلِي لمائة امْرَأَةٍ كَقَوْلِي لاِمْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ أو مِثْلِ قَوْلِي لاِمْرَأَةٍ وَاحِدَةٍ.

محمد بن منكدر از اميمة دختر رقيقه نقل مي‌كند كه گفت همراه تنى چند از بانوان براى بيعت كردن به حضور پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رفتيم و گفتيم با تو با اين شرطها بيعت مى‌كنيم كه هيچ چيز را شريك خدا قرار ندهيم و دزدى نكنيم و زنا ندهيم و فرزندان خود را نكشيم و هيچ دروغ و تهمتى بر كسى نبنديم و در مورد هيچ كار پسنديده‌اى از فرمان تو سركشى نكنيم، پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود البته در آنچه كه توان و ياراى آن را داشته باشيد، اميمه مى‌گويد در اين هنگام ‌گفتيم خدا و رسول خدا بر ما از خود ما مهربان‌ترند، سپس گفتيم آيا با ما مصافحه نمی‌كنى؟ فرمود من با زنها مصافحه‌ نمیكنم و همانا سخن من به یك زن همچون سخن من براى صد زن است‌.

←←← بیعت اسماء


ابی‌حیان اندلسی نيز درباره بيعت زنان از اسماء چنين نقل مي‌كند:
كانت بيعة النساء في ثاني يوم الفتح على جبل الصفاء، بعدما فرغ من بيعة الرجال، و هو على الصفا و عمر أسفل منهبايعهن بأمره و يبلغهن عنه، و ما مست يده عليه الصلاة و السلام‌ يد امرأة أجنبية قط. و قالت أسماء بنت يزيد بن السكن:‌ كنت في النسوة المبايعات، فقلت:‌ يا رسول الله ابسط يدك نبايعك، فقال لي عليه الصلاة و السلام:‌ إني لا أصافح النساء لكن آخذ عليهن ما أخذ الله عليهن. وكانت هند بنت عتبة في النساء، فقرأ عليهن الآية.
اسماء گويد من با زنان بيعت كننده بودم كه به پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) گفتم:‌ يارسول الله دست خود بگشا تا با تو دست بيعت بدهيم فرمود من به زنها دست نمیدهم.

←←← بیعت هند


آلوسی در تفسیر روح المعانی درباره بيعت زنان و هند چنين مي‌نويسد: وممن بايعنه عليه الصلاة و السلام ‌في مكة هند بنت عتبة زوج ابي‌سفيان ففي حديث أسماء بنت يزيد بن السكن كنت في النسوة المبايعات وكانت هند بنت عتبة في النساء فقرأ صلى الله تعالى عليه و سلم عليهن الآية فلما قال:‌ على أن لا يشركن بالله شيئا؛ از جمله زناني كه در مكه با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كرد، هند زن ابوسفيان بود و در حديثي از اسماء هست كه گويد: ما از جمله زنان بيعت كننده بودم و هند نيز در بين زنان بود كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) اين آيه را تلاوت كرد.

←←← بيعت زن صفوان


ابن‌اثیر نيز دربازه بيعت زن صفوان چنين مي‌گويد: فَاخِتةُ بنت الوَليد بن المُغِيرة المخزومية... كانت زوج صفوان بن أُمية بن خَلَف الجُمحي، أسلمت يوم الفتح، وبايعت رسول الله صلى الله عليه و سلّم مع النساء اللاتي بايعنه؛ فاخته دختر ولید بن مغیره روز فتح مكه مسلمان شد و به همراه زنان ديگر با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كرد.
[۳۵] ابن‌أثير جزري، عزالدين بن أثير، أسد الغابة في معرفة الصحابة، ج۷، ص۲۳۲، تحقيق عادل أحمد الرفاعي، ناشر: دار إحياء التراث العربي - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۷ هـ - ۱۹۹۶ م.


←←← بیعت زنان با عمر


عمر از زنان بيعت گرفت: ابن‌عاشور درباره بيعت گرفتن عمر از زنان در مکه چنين مي‌نويسد: و جلس عمر بن الخطاب يأخذ البيعة من النساء على ذلك، و ممن بايعته من النساء يومئذٍ هند بنت عتبة زوجابي‌سفيان وكبشة بنت رافع؛ عمر نشست و از زنان بيعت مي‌گرفت و از كساني كه با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت كردند هند دختر عتبه و زن ابوسفيان بود همچنين كبشه.

چگونگي بيعت زنان با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله):‌
با توجه به اينكه در اين بيعت پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) با زنان مصافحه نكرد پس چگونه با آنها بيعت كرد؟ اندلسی در تفسیر المحرر الوجیز چگونگي بيعت با زنان را چنين نقل مي‌كند: و روي من حديث عمرو بن شعيب عن أبيه عن جده و رفعه النقاش عن ابن‌عباس و عن عروة بن مسعود الثقفي انه (عليه‌السلام) غمس يده في إناء فيه ماء ثم دفعه إلى النساء فغمسن أيديهن فيه؛ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) دست مباركش را درظرفي كه آب داشت فرو برد سپس زنها دستشان را در آن فرو بردند.

←←← بیعت زنان در غدیر خم


بيعت زنان در غدیر خم با حضرت علی (علیه‌السلام) در منابع شيعه:
علامه مجلسی درباره بيعت زنان با حضرت علي (عليه‌السلام) در غدير خم چنين نقل مي‌كند: كان وقت الظهيرة فصلى ركعتين ثم زالت الشمس فأذن مؤذنه لصلاة الظهر فصلى بهم الظهر و جلس ع في خيمته و أمر عليا ع أن يجلس في خيمة له بإزائه ثم أمر المسلمين أن يدخلوا عليه فوجا فوجا فيهنئوه‌ بالمقام‌ و يسلموا عليه بإمرة المؤمنين ففعل الناس ذلك كلهم ثم أمر أزواجه و سائر نساء المؤمنين معه أن يدخلن عليه و يسلمن عليه بإمرة المؤمنين ففعلن.

و آن وقت نزديك ظهر بود، پس پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دو ركعت نماز بجا آورده ظهر شد و اذان‌گوى آن حضرت براى نماز ظهر اذان بگفت، حضرت با ايشان نماز ظهر را خوانده و در خيمه و چادر خود نشست و به على (عليه‌السلام) دستور فرمود: در چادرى برابر چادر او بنشيند، سپس به مسلمانان دستور فرمود: دسته دسته نزد او بروند و منصب جديد او را مژده دهند و به عنوان امارت و فرمانروائى مؤمنين بر او سلام ‌گويند، پس مردمان اين كار را كردند، سپس به همسران خود و زنان ديگر مسلمانان كه همراه او بودند دستور فرمود پيش او بروند و به امارت مؤمنين بر او سلام‌كنند آنها نيز انجام ‌دادند.

←←← مشورت با زنان در بیعت عثمان


در بيعت عثمان حتي از زنان مشورت گرفته شد: ابن‌کثیر دراين‌باره (مشورت با مردم) درخصوص خلافت عثمان مي‌نويسد:
ثم نهض عبدالرحمن بن عوف رضي الله عنه ستشير الناس فيهما و يجمع راي المسلمين برأي رؤس الناس و اقيادهم جميعا و اشتاتا مثنى و فرادى ومجتمعين سرا و جهرا حتى خلص إلى النساء المخدرات في حجابهن وحتى سال الولدان في المكاتب و حتى سأل من يرد بمن الركبان و الاعراب إلى المدينة في مدة ثلاثة ايام ‌بلي اليها.

عبدالرحمان بن عوف برخاست و در مورد آنها (حضرت علي و عثمان) با مردم مشورت شد و نظر مسلمانان را بر سر راي روساي مردم و فرمانده‌هان آنها، دو نفر دونفر، فردي و جمعي، مخفيانه و آشکارا، جمع شد حتي از زنان پس پرده هم و از كودكان در مكتب‌خانه‌ها و سواران و اعرابي‌ كه به مدینه وارد مي‌شدند، به مدت سه شبانه روز سؤال شد.
=

← نتيجه

=
بنابراين، همچنان‌كه مردان وظيفه دارند با حاکم اسلامی‌ بيعت، زنان نيز به عنوان يك شهروند بايد با حاكم اسلامي ‌بیعت كنند؛ و يكي از شروط بيعت زنان، اطاعت مطلق از رهبر است.
اما حضرت فاطمه زهراء (علیهاالسلام) با ابوبکر كه خود را خليفه پیامبر ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و حاكم اسلامي ‌مي‌دانست، بيعت نكرد. اين نشان مي‌دهد كه ايشان ابوبكر را به عنوان خلیفه و حاكم اسلامي ‌قبول نداشت و لذا بيعت نكرد. اين عدم بيعت حضرت دليل بر غير شرعي بودن خلافت ابوبكر است.

← اميرمؤمنان


علي (عليه‌السلام) كه هنگام ‌ رحلت پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، مشغول غسل و كفن و دفن حضرت بودند و در اجتماع ادعايي ابن‌تیمیه براي بيعت ابوبكر نبودند؛ بلكه از بيعت با او نيز تخلف كردند.

←← عدم بیعت با ابوبکر


حال به نظرات علمای شیه و سنی در باب عدم بیعت امیرالمومنین (عليه‌السلام) می‌پردازیم؛

←←← نظر بخاری


صحیح بخاری:‌ انصار و اميرمؤمنان و زبیر و اطرافيان با بيعت ابوبكر مخالفت كردند. در كتاب صحيح بخاري عدم حضور و مخالفت حضرت علي (عليه‌السلام) چنين نقل شده است: ... عن عمر:‌ حين توفى اللّه نبيّه صلى اللّه عليه و سلم أنّ الأنصار خالفونا، و اجتمعوا بأسرهم فى سقيفة بنى ساعدة وخالف عنّا على و الزبير و من معهما؛ عمر گويد: بعد از وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، انصار با ما در امر خلافت ابوبكر مخالفت كردند و همه آنها در سقیفه جمع شدند و علي (عليه‌السلام) و زبير و همراهان آن دو نيز با ما مخالفت كردند.

صحيح بخاري: اميرمؤمنان تا شش ماه با ابوبكر بيعت نكرد. اينكه امیر المؤمنین (علیه‌السلام) در شش ماه اول خلافت ابوبكر و تا زماني كه حضرت زهرا (سلام‌الله‌عليها) زنده بود، با ابوبكر بيعت نكرد، از قطعيات تاريخ است كه حتي بخاری و مسلم نيز آن را نقل كرده‌اند. بخاري نقل مي‌كند: حدثنا يحيى بن بُكَيْرٍ حدثنا اللَّيْثُ عن عُقَيْلٍ عن بن شِهَابٍ عن عُرْوَةَ عن عَائِشَةَ... وَ عَاشَتْ بَعْدَ النبي صلى الله عليه و سلم سِتَّةَ أَشْهُرٍ فلما تُوُفِّيَتْ دَفَنَهَا زَوْجُهَا عَلِيٌّ لَيْلًا و لم يُؤْذِنْ بها أَبَا بَكْرٍ وَ صَلَّى عليها و كان لِعَلِيٍّ من الناس وَجْهٌ حَيَاةَ فَاطِمَةَ فلما تُوُفِّيَتْ اسْتَنْكَرَ عَلِيٌّ وُجُوهَ الناس فَالْتَمَسَ مُصَالَحَةَ ابي‌بَكْرٍ وَ مُبَايَعَتَهُ و لم يَكُنْ يُبَايِعُ تِلْكَ الْأَشْهُرَ.

فاطمه زهرا (سلام‌الله‌عليها) بعد از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و سلم شش ماه زنده بود، وقتي از دنيا رفت، شوهرش او را شبانه دفن كرد و ابوبكر را خبر نكرد و خود بر او نماز خواند. تا فاطمه (عليهاالسلام) زنده بود، علي (عليه‌السلام) در ميان مردم احترام‌ داشت؛ اما وقتي فاطمه (عليهاالسلام) از دنيا رفت، مردم از او روي گرداندند و اين‌جا بود كه علي (عليه‌السلام) با ابوبكر مصالحه و بيعت كند. علي (عليه‌السلام) در اين شش ماه كه فاطمه (عليهاالسلام) زنده بود، با ابوبكر بيعت نكرده بود.

←←← نظر عبدالرزاق


عبدالرزاق با سند صحيح:‌ هيچ يك از بنی‌هاشم تا شش ماه بيعت نكردند. همچنين بنا به نقل عبدالرزاق، استاد بخارى، امير مؤمنان (عليه‌السلام) و هيچ يك از بنى هاشم تا شش ماه با ابوبكر بيعت نكردند: فقال رجل للزهري: فلم يبايعه عليّ ستة أشهر؟ قال: لا، و لا أحد من بني‌هاشم؛ مردى به زهری گفت: آيا درست است كه علي در طول شش ماه بيعت نكرد؟ پاسخ داد: علي و هيچ‌يك از بنى هاشم در طول اين مدت بيعت نکردند.

←←← نظر ابونعیم


ابونعیم با سند صحيح:‌ حضرت علي (عليه‌السلام) از بيعت با ابوبكر امتناع كرد. ابونعيم اصفهاني نيز درباره تخلف حضرت علي (عليه‌السلام) مي‌گويد: الزهري، عن عروة، عن عائشة رضي الله عنه، عن أبيها:‌ أن عليا تخلف عن بيعة ابي‌بكر؛ عایشه از پدرش نقل مي‌كند كه علي (عليه‌السلام) از بيعت ابابكر تخلف كرد.

←←← نظر عبدالملك شافعي


عبدالملک شافعی:‌ حضرت علي (عليه‌السلام) از بیعت با ابوبکر امتناع كرد. عبدالمالك شافعي درباره تخلف حضرت علي (عليه‌السلام) مي‌نويسد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة و طائفة من الخزرج و علي بن ابي‌طالب و ابناه و الزبير و العباس عم رسول الله و بنوه من بني‌هاشم و طلحة و سلمان و عمار و ابوذر و المقداد و غيرهم و خالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته و منهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر و لا عمر إلى أن مات.
در آن روز سعد بن عباده، گروهي از خزرجيان، علي (عليه‌السلام)،‌ و پسرانش،‌ زبير،‌ عباس عموي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، بني‌هاشم، طلحه، سلمان، عمار، ابوذر، مقداد و غير آنها و خالد از بيعت ابوبكر تخلف كردند سپس همه آنها بيعت كردند وعده‌اي از آنها با عجله و عده‌اي با تاخير با ابوبكر بيعت كردند مگر سعد بن عباده كه تا هنگام ‌ مرگش با ابوبكر و عمر بيعت نكرد.

←←← نظر ابوسعد ابي‌


ابوسعد ابی‌: حضرت علی (علیه‌السلام)، عباس و بستگان و طرفداران، براي تعيين خليفه‌اي ديگر جمع شدند. در مخالفت حضرت علي (عليه‌السلام) از بيعت ابوبكر همين بس كه حضرت با عباس، و گروهي از نوادگان و طرفداران آنها براي تبادل نظر درباره برگرداندن حكومت و خلافت در خانه یكي از انصار جمع شدند كه ابوسفیان و زبير نيز به آنها ملحق شدند.

ابوسعد اين اجتماع را چنين گزارش مي‌دهد:
قيل لما قبض رسول الله صلي الله عليه و سلم- اجتمع عليٌ و العباس و جماعةٌ من حفدتهم و مواليهم في منزل رجل من الأنصار لإجالة الرأي، فبدر بهم ابوسفيان فجاء حتى طرق الباب؛ فقال: أنشدكم الله أن تكونوا أول من قطع رحم بني‌عبدمناف، ثم جاء الزبير يهدج حتى طرق الباب، فقال:‌ أنشدكم الله و الخئولة، و الصهورة، فلما حضر أرم القوم عن الكلام، فلما رأى ابوسفيان ذلك قال:‌ مجدٌ قديمٌ أثل بشرف الأبد، يا بني‌عبدمناف؛ ذبوا عن مجدكم، و انصحوا عن سؤددكم، و إياكم أن تخلعوا تاجكرامةٍ ألبسكم الله إياه، و فضلكم بها، إنها عقب نبوةٍ، فمن قصر عنها اتبع.

و قال الزبير:‌ قد سمعتم مقالته، فابذلوا الشركة، و أحسنوا النية؛ فلن يستغنى من استحق هذا الأمر عن مقاتل يقاتل معه، و موئلٍ يلجأ إليه، و المقاتل معكم خيرٌ من المقاتل لكم. فقال العباس:‌ قد سمعنا مقالتكم، فلا لقلةٍ نستعين بكم، و لا لظنةٍ نترك آراءكم، ولكن لالتماس الحق؛ فأمهلونا نراجع الفكرة. فإن يكن لنا من الإثم مخرج يصر بنا و بهم الحق صرير الجدجد،

ونبسط أكفا إلى المجد؛ لا نقبضها أو تبلغ المدى؛ و إن تكن الأخرى فلا لقلةٍ في العدد، و لا لوهن في الأيد. و الله لولا أن الإسلام ‌قيد الفتك لتدكدكت جنادل صخرٍ يسمع اصطكاكها من محل الأثيل. قال:‌ فحل علي رضي الله عنه حبوته، وكذا كان يفعل إذا تكلم؛ وجثا على ركبتيه و قال:‌ الحلم صبرٌ، و التقوى دين، و الحجة محمدٌ صلى الله عليه و سلم – و الطريق الصراط. إيهاً رحمكم الله، شقوا متلاطمات أمواج الفتن، بحيازيم سفن النجاة، و عرجوا عن سبيل المنافرة، وح طوا تيجان المفاخرة، أفلح من نهض بجناحٍ، و استسلم فأراح. ما آجن لقمةً تغصآكلها و مجتنى الثمرة لغير إيناعها كالزارع في غير أرضه أما لو أقول ما أعلم لتداخلت أضلاعٌ تداخل دوارة الرحا. و إن أسكت يقولوا جزع ابن‌ابي‌طالب من الموت. هيهات هيهات بعد اللتيا والتي. و الله لعلي آنس بالموت من الطفل بثدي أمه، و لكني أدمجت على مكنون علمٍ لو بحت به لاضطربتم اضطراب الأرشية في الطوى البعيدة. ثم نهض وفرقهم، و ابوسفيان يقول:‌ لشيءٍ ما فرقنا ابن‌ابي‌طالب.

گفته شده كه زماني كه پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از دنيا رفتند، علي (عليه‌السلام)، عباس، و گروهي از نوادگان آنها و موالي آنها در منزل مردي از انصار اجتماع كردند براي برگرداندن خلافت در اين هنگام ‌ ابوسفيان سر رسيد و در زد و گفت: شما را به خدا قسم مي‌دهم آيا مي‌خواهيد اولين كسي باشيد كه از فرزندان عبدمناف قطع رابطه كنيد، سپس زبیر با صداي لرزان آمد و در زد و گفت:‌ شما را به خدا قسم مي‌دهم اي دايي‌ها ودامادها زماني كه او حاضر شد تمام ‌قوم ساكت شدند و حرفي نزدند، هنگامي‌ كه ابوسفيان اين صحنه را ديد گفت: اين بزرگي كهني و اصل مسرت بخشي است اي عبدمناف بزرگي وعظمت خود را بر گردانيد و بپرهيزيد از اينكه تاج كرامت را رها كنيد خدا اين لباس خلافت را بر شما بپوشاند و شما را به وسيله آن فضيلت دهد همانا خلافت دنباله نبوت است.
كسي كه از آن كوتاهي كند پيروي مي‌شود. زبير گفت:‌ به تحقيق گفتار او را شنيديد پس مشاركت كنيد و نيت خودتان را نيكو كنيد و كسي كه مستحق اين امر خلافت است بی‌نياز از جنگجويان نيست تا به همراه او جنگ كنند و پناهگاهي كه تكيه گاه داشته باشد و جنگ با شما بهتر است از اينكه بر نفع شما جنگ شود. عباس گفت:‌ گفتار شما را شنيديم و كمك ما از شما بخاطر كمي‌ يار نيست و بخاطر بد گماني نظرات شما را ترك نمي‌كنيم، لكن ما از شما حقيقت را مي‌خواهيم پس به ما مهلت بدهيد تا فكر كنيم اگر راه خروجي از اين گناه باشد هر آن از آن بيرون مي‌رفتيم و دستمان را به شكوه باز مي‌كرديم و آن را نمي‌بستيم تا مدت تمام‌ شود نه بخاطر كمي ‌در تعداد و نه بخاطر كمي ‌متفقين و به خدا قسم اگر اسلام ‌كشتن به غفلت مقيد نكرده بود كوه‌ها متلاشى مي‌شدند و صداي اصطكاك آن ازاثیل ( محل نزديك مدينه ) شنيده مي‌شد.

پس (از سخنان عبّاس و ابوسفيان) امیر المؤمنین (علیه‌السلام) دامان ردا را گشود و بر دو زانو نشست- و اين كار عادت او به هنگام ‌سخن گفتن بود- و گفت: بردبارى زيورى زيباست و تقوا ديانت و حجت گويا (وجود و شيوه عمل) محمّد (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله)، و راه (درست رساننده به هدف) مسير مستقيم هموار و درنورديده است‌. خدا به شما رحم كند امواج فتنه‌ها را با كشتيهاى نجات بشكافيد و از راه اختلاف و پراكندگى و دشمنى كنار آييد و تاج‌هاى تفاخر و برترى جويى را از سر بنهيد! آن كس كه با داشتن بال و پر (يار و ياور) قيام‌كند يا در صورت نداشتن نيروى كافى، راه مسالمت پيش‌گيرد و راحت شود رستگار شده است. اين (زمامدارى بر مردم) آبى متعفّن و لقم‌ه‌اى گلوگير است (و اگر فرمان الهى نباشد تن به آن در نمی‌دهم)! (اين را نيز بدانيد) كسى كه ميوه را پيش از رسيدن بچيند همانند كسى است كه بذر را در زمين نامناسب، همچون كوير و شوره زار بپاشد (كه سرمايه و نيروى خود را تلف كرده و نتيجه‌اى عايد وى نمی‌شود).

اگر ساكت بمانم می‌گويند از مرگ ترسيده. هرگز، آن هم با آن همه مبارزات و جنگها! به خدا قسم عشق پسر ابوطالب به مرگ از علاقه كودك شيرخوار به پستان مادر بيشتر است. سكوتم محض اسرارى است كه در سينه دارم كه اگر بگويم همه شما مردم همچون ريسمان‌هاى بسته در دلو در اعماق چاه به لرزه خواهيد آمد.

←←← نظر محققين شيعه


نظر محققين شيعه:‌ حضرت علي (عليه‌السلام) حتي يك لحظه هم بیعت نكرد.
البته از ديدگاه شيعه، اميرمؤمنان (عليه‌السلام) هيچ‌گاه با خلفا بيعت نكرد؛ چنانچه شیخ مفید (رضوان‌الله‌تعالي‌عليه) دراين‌باره مي‌گويد: قد اجمعت الأمّة على أن أميرالموءمنين (عليه‌لسلام) ‌تأخّر عن بيعة ابي‌بكر... والمحققّون من أهل الإمامة يقولون: لم يبايع ساعة قطّ؛ اجماع امت است كه اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) در آن شش ماه بيعت نكرده است. و بعد از آن مدت اهل‌سنت مي‌گويند كه بيعت كرده است. محققين از شيعه بر اين عقيده هستند كه علي (عليه‌السلام) حتي يك ساعت هم با خلفا بيعت نكرده است.

←← طریقه بیعت حضرت علی


طريقه بيعت حضرت علي (عليه‌السلام) در كتب اهل‌سنت. با نگاه به كلمات خود حضرت علي (عليه‌السلام) و منابع ديگر به وضوح معلوم مي‌شود كه بيعت ايشان با (البته گفته شده كه طبق ديدگاه شيعه حضرت هيچ‌گاه بيعت نكرد) ابوبکر با اجبار و تهديد و هجوم بوده است.

←←← نظر آندلسی و ابن‌حمدون


معاویه خطاب به اميرمؤمنان علي (عليه‌السلام):‌ در همه موارد بيعت با خلفا، تو را به اكراه مي‌بردند! يکي از مدارک و دلائلي که هجوم به خانه حضرت علي (عليه‌السلام) را تاييد مي‌کند نامه‌اي است که معاويه به عنوان طعن و انتقاد براي حضرت علي (عليه‌السلام) فرستاده است. او در نامه خود پس از يادآوري مقاومت و سرسختي علي (عليه‌السلام) در بيعت نکردن با خليفه اول، چنين مي‌نويسد: وأنت في كل ذلك تقاد كما يقاد البعير المخشوش حتى تبايع و أنت كاره؛ دستگاه خلافت تو را مهار کرد و بسان شتر سرکش براي بيعت سوق دادند.

اميرمؤمنان (عليه‌السلام) در پاسخ به معاويه:‌ به اكراه بردن من براي بيعت، دلالت بر ذم خلفا دارد. اميرالمؤمنين (عليه‌السلام) در پاسخ نامه معاويه، موضوع را بطور تلويح اشاره کرده و مظلوميت خود را اين‌چنين بيان فرموده: وقلت:‌ إني كنت أقاد كما يقاد الجمل المخشوش حتى أبايع، ولعمر الله، لقد أردت أن تذم فمدحت، و أن تفضح فافتضحت، و ما على المسلم من غضاضة في أن يكون مظلوما ما لم يكن شاكا في دينه، و لا مرتابا بيقينه، و هذه حجتي إلى غيرك قصدها؛ در نامه خود نوشته بودي که من بسان شتر سرکش براي بيعت سوق داده شدم. به خدا سوگند خواستي از من انتقاد کني، ولي در واقع مرا ستايش کردي، و خواستي مرا رسوا کني، اما خود را رسوا کردي، هرگز بر مسلمان ايرادي نيست که مظلوم واقع شود. تا هنگامى كه در دین خود ترديد نداشته، و در يقين خود شك ننمايد.
اين جمله نشان مي‌دهد كه امتناع حضرت از بيعت در حدى بوده است كه به زور او را به بيعت وادار كردند.

←←← نظر ابن‌ابی‌الحدید


ابن‌ابي‌الحديد:‌ امیرمؤمنان (علیه‌السلام) را به زور براي بيعت بردند.
ابن‌ابي‌الحديد در جاي ديگر جريان هجوم عمر با جماعتى از اعوان خود به خانه فاطمه (علیهاالسلام) را چنين ترسيم مي‌كند: ثم دخل عمر فقال لعلي:‌ قم فبايع، فتلكأ و احتبس، فأخذ بيده، و قال:‌ قم، فأبى أن يقوم، فحمله و دفعه كما دفع الزبير، ثم أمسكهما خالد، و ساقهما عمر و من معه سوقاً عنيفاً، و اجتمع الناس ينظرون، و امتلأت شوارع المدينة بالرجال، و رأت فاطمة ما صنع عمر، فصرخت و ولولت، و اجتمع معها نساء كثير من الهاشميات و غيرهن؛ فخرجت إلى باب حجرتها، و نادت:‌ يا أبا بكر، ما أسرع ما أغرتم على أهل بيت رسول الله و الله لا أكلم عمر حتى ألقى الله.

سپس عمر داخل شد و به على بن ابيطالب (عليه‌السلام) گفت: برخيز و بیعت كن، حضرت خوددارى فرموده و ابا و امتناع نمودند، عمر دست حضرت را گرفت و گفت: برخيز و بيعت كن، حضرت از برخاستن خوددارى نمود، عمر و ياران او همگى همانطور كه زبیر را گرفته بودند، على بن ابيطالب (عليه‌السلام) را گرفته و به شدت دفع نمودند، و خالد و عمر با جميع همراهانشان با وضع بسيار فظيع و فجيعى با شدت و غلظتى هر چه تمام‌تر آنها را به مسجد بردند، مردم نيز در تمام ‌شوارع و كوچه‌هاى مدينه جمع شده و نگاه مى‌كردند. چون فاطمه (عليهاالسلام) اين عمليات خشن را از عمر ديد، ناله كرد، فرياد زد، ولوله نمود و به دنبال على (عليه‌السلام) از منزل به سوى مسجد خارج شد و جماعتى بسيار از زنان بنی‌هاشم با فاطمه به سوى مسجد رفتند. فاطمه (عليهاالسلام) آمد تا در حجره خود در مسجد ايستاد و چون نظرش بر ابوبكر افتاد گفت: اى ابوبكر چقدر زود از روى عصبيت جاهلى و نخوت و حميت نفسانى بر اهل بيت رسول خدا يورش برديد و تاختيد، سوگند به خدا كه ديگر من با عمر سخن نمى گويم تا آن كه خداى خود را ملاقات كنم ».

←←← نظر ابن‌قتيبه


ابن‌قتیبه:‌ تهديد اميرمؤمنان (عليه‌السلام) به قتل و اجبار به بيعت.
ابن‌قتيبه دينوري درباره اجبار و تهديد حضرت علي (عليه‌السلام) براي بيعت با ابوبکر مي‌نويسد: فقالوا له:‌ بايع. فقال:‌ إن أنا لم أفعل فمه ؟ ! قالوا:‌ إذا و الله الذي لا إله إلا هو نضرب عنقك ! قال:‌ إذا تقتلون عبدالله و أخا رسوله. و ابوبكر ساكت لا يتكلم؛ گفتند با ابوبكر بيعت كن. حضرت علي (عليه‌السلام) فرمود:‌ اگر من بيعت نكنم، چه مي‌شود؟ گفتند:‌ قسم به خداي كه شريك ندارد، گردنت را مي‌زنيم. حضرت فرمود:‌ در اين هنگام ‌بنده خدا و برادر پيامبر را كشته‌ايد. ابوبكر ساكت شد و چيزي نگفت.

←←← نظر مسعودی


مسعودی:‌ ابوبكر روي دست حضرت علي (عليه‌السلام) دست كشيد:‌ و از همه جالب‌تر اين که در بعضي از منابع آمده است كه حضرت علي (عليه‌السلام) را كشان كشان بردند به طرف ابوبكر و گفتند كه بايد بيعت كني. دست علي (عليه‌السلام) مشت بود؛ تمام‌ مخالفين جمع شدند تا مشت آن حضرت را باز كنند و در درون دست ابوبكر قرار دهند، اما نتوانستند. ابوبكر جلو آمد و دست خود را بر روي دست بسته امير المؤمنين (عليه‌السلام) به عنوان بيعت كشيد.

مسعودي دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: فوجهوا إلى منزله فهجموا عليه و أحرقوا بابه، و استخرجوه منه كرها، و ضغطوا سيدة النساء بالباب، حتى أسقطت محسنا، و أخذوه بالبيعة فامتنع، و قال:‌ لا أفعل:‌ فقالوا نقتلك فقال:‌ إن تقتلوني فاني عبدالله و أخو رسوله، و بسطوا يده فقبضها، و عسر عليهم فتحها، فمسحوا عليه و هي مضمومة.
آنگاه آن مردم متوجّه منزل علي (عليه‌السلام) شده و بر آن بزرگوار هجوم كردند، درب خانه او را سوزانيدند، آن برگزيده خدا را بدون رضايت او از منزل خارج كردند، فاطمه زهراء (عليهاالسلام) را بوسيله لنگه درب طورى فشردند كه محسن خود را سقط كرد.

پس از اين جنايات خواستند از علی (علیه‌السلام) بيعت بگيرند ولى على (عليه‌السلام) قبول نكرد و فرمود: من اين كار را نمي‌كنم، گفتند: تورا خواهيم كشت، فرمود: اگر مرا بكشيد من بنده خدا و برادر رسول او (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) هستم، خواستند مشت على (عليه‌السلام) را باز كنند ولى آن حضرت مشت خود را بست و آنان نتوانستند آن را باز كنند پس از روى ناچارى با پشت دست آن بزرگوار در صورتى كه بسته بود بيعت و مسح كردند. اين عبارت در بحار الانوار نيز آمده است.

←←← نظر ابن‌حزم


ابن‌حزم:‌ اجماعي كه علي(عليه‌السلام) در آن نباشد ملعون است.
ابن‌حزم گفته است:‌وَلَعْنَةُ اللَّهِ على كل إجْمَاعٍ يَخْرُج عنه عَلِيُّ بن ابي‌طَالِبٍ و مَنْ بِحَضْرَتِهِ من الصَّحَابَةِ؛ لعنت خداوند بر هر اجماعى كه علي بن ابوطالب بيرون از آن باشد و صحابه‌اى كه در خدمت او هستند، در آن اجماع نباشند.
وي همچنين در جاي ديگر از كتابش مي‌نويسد: قال ابومحمد أُفٍّ لِكُلِّ إجْمَاعٍ يُخْرَجعنه عَلِيُّ بن ابي‌طَالِبٍ؛ ابومحمد گفت: اف بر هر اجماعي كه كه علي (عليه‌السلام) بيرون از آن باشد.
بنا بر اين، حتي طبق نظر اهل‌سنت، اجماع با ابوبکر تا شش ماه مورد لعنت خداوند بوده است.

← حسنین


امام ‌حسن و امام‌ حسین (عليهماالسلام) ‌نيز از بيعت با ابوبكر سرباز زدند با اينكه در روايات اهل‌سنت سروران اهل بهشت معرفي شده‌اند؛ چنانچه ابن‌ابي‌شيبه از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) چنين نقل كرده كه حضرت فرمودند: الحسن و الحسين سيدا شباب أهل الجنة؛ حسن و حسين سروران اهل بهشتند.

عبدالملک عصامی‌ شافعی دراين‌باره در كتابش مي‌نويسد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة و طائفة من الخزرج و علي بن ابي‌طالب و ابناه و الزبير و العباس عم رسول الله و بنوه من بني‌هاشم وطلحة و سلمان و عمار و ابوذر و المقداد و غيرهم و خالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته و منهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبابكر و لا عمر إلى أن مات.

←← مشروعیت بیعت حسنین


بيعت حسنين (عليهماالسلام) ‌با وجود سن كم، مشروع و ضروري بود. اگر كسي اشكال كند كه علت عدم بيعت امام ‌حسن و امام ‌حسين (عليهماالسلام) ‌با ابوبكر بخاطر اين بود كه آنها هنوز به سن تكليف نرسيده بودند، در جواب مي‌گوييم اين‌چنين نيست چون هرچند حسنين (عليهماالسلام) ‌بالغ نبودند ولي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) با آنها مانند اشخاص صالح براي بيعت برخورد كرده و از آنها بيعت گرفته‌اند:‌

←← بیعت حسنین با پیامبر


بيعت حسنين (عليهماالسلام)‌ و عبدالله بن جعفر با پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) در كودكي:
ابن‌عبدربه دراين‌باره مي‌گويد:‌ جعفر بن محمد عن أبيه قال بايع رسول الله صلى الله عليه و سلم الحسن و الحسين و عبدالله بن جعفر وهم صغار و لم يبايع قط صغير إلا هم؛ جعفر بن محمد از پدرش نقل مي‌كند كه حسن و حسين و عبداالله بن جعفر در حالي كه كودك بودند با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بیعت كردند و در هيچ‌كس در حال كودكي با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بيعت نكرد مگر آنها.

←← حسنین در حکم بالغ


حسنين (عليهماالسلام) درحكم بالغ بودند: در جريان مباهله با نصاري نجران مشهود است كه حضرت آن دو را نيز به همراه خود برد و در كتاب‌هاي مهم اهل‌سنت در ذيل آیه مباهله به اين امر اشاره شده است.
مسلم در كتاب صحيحش مي‌نويسد: و لمّا نزلت هذه الآية:‌ «فقل تعالوا ندع أبنائنا و أبنائكم» دعا رسول اللّه صلى الله عليه و سلم عليّاً وفاطمة و حسناً و حسيناً فقال:‌ اللهمّ هؤلاء أهلي؛ پس از نزول اين آيه رسول خدا علي، فاطمه، حسن و حسين را صدا زد، آنگاه چنين دعا كرد: خداوندا اينان خاندان من هستند.

سیوطی جريان مباهله را چنين ذكر مي‌كند: أخرج الحاكم وصححه و ابن‌مردويه و ابونعيم في الدلائل عن جابر قال » قدم على النبي صلى الله عليه و سلم العاقب، و السيد، فدعاهما إلى الإِسلام‌ فقالا:‌ أسلمنا يا محمد قال:‌ كذبتما إن شئتما أخبرتكما بما يمنعكما من الإِسلام‌. قالا:‌ فهات. قال:‌ حب الصليب، وشرب الخمر، وأكل لحم الخنزير، قال جابر:‌ فدعاهما إلى الملاعنة، فوعداه إلى الغد، فغدا رسول الله صلى الله عليه و سلم، و أخذ بيد علي، و فاطمة، و الحسن، و الحسين، ثم أرسل إليهما فأبيا أن يجيباه، و أقرا له، فقال:‌ و الذي بعثني بالحق لو فعلا لأمطر الوادي عليهما ناراً. قال جابر:‌ فيهم نزلت { تعالوا ندع أبناءنا وأبناءكم... } الآية. قال جابر:‌ أنفسنا و أنفسكم رسول الله صلى الله عليه و سلم و علي، و أبناءنا الحسن و الحسين، و نساءنا فاطمة.

دو نفر از چهره‌هاي سرشناس مسيحي به نام‌ عاقب و سیّد محضر رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) رسيدند، به آن دو فرمود: مسلمان شويد، گفتند: ما مسلمانيم، فرمود: دروغ مي‌گوئيد، اگر به خواهيد ثابت مي‌كنم كه شما مسلمان نيستيد. گفتند: ثابت كن، فرمود: علاقه شما به صلیب و شراب نوشيدن و خوردن گوشت خوك، سپس آنان را به مباهله فرا خواند، و قرار شد صبح روز بعد حاضر شوند، هنگام ‌صبح رسول خدا در حالي كه دست علي را گرفته بود و فاطمه و حسنين با وي بودند از مدینه بيرون رفت و سيد و عاقب را دعوت به مباهله نمود ولي نپذيرفتند و تسليم شدند، رسول خدا فرمود: قسم به آنكه مرا به حق مبعوث كرده است اگر دعوت به مباهله را مي‌پذيرفتند از آسمان آتش بر آنان مي‌باريد، جابر مي‌گويد: اين آيه در شأن خاندان پيامبر نازل شد: { تعالوا ندع أبناءنا وأبناءكم... } سپس گفت: مراد از انفسنا رسول خدا و علي است و مراد از ابناءنا حسن و حسين و از نساءنا فاطمه است.

اين روايات ثابت مي‌كند كه پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) با عبارت «ندع» در مورد حسنين (عليهماالسلام)‌ صحبت مي‌كند؛ يعني آنها را مخاطب حكم شرعي قرار مي‌دهد و شخص غير مميز را نمي‌توان مخاطب حكم شرعي قرار داد. همچنين مباهله كه یك حكم شرعي است، توسط حسنين (عليهماالسلام)‌ صورت مي‌گيرد. بنابراين حسنين (عليهماالسلام)‌ در آن زمان نه‌تنها مميز بودند، بلكه لياقت اثبات حقانيت اسلام‌ را نيز دارند و دعاي آنها مستجاب است. بنابراين عدم بیعت حسنين (عليهم‌السلام)، نشان از عدم مشروعیت خلافت ابوبكر دارد.

← جماعتي از بني‌هاشم


حال باتوجه به منابع اهل‌سنت و نظر علمای آنان در مورد بنی‌هاشم و عدم بیعت آنان با ابوبکر و مقام و منزلت بنی‌هاشم مباحثی را مطرح می‌کنیم تا روشن شود که این خواندان با این مقام و منزلت نزد خدای متعال وقتی با ابوبکر بیعت نکردند به معنای نامشروع بودن خلافت اوست.

←← عدم بیعت با ابوبکر


مداركی از بيعت نكردن بني‌هاشم با ابوبكر وجود دارد که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

←←← نظر ابوالفداء


ابوالفداء متوفاي ۷۳۲ درباره مخالفت گروه بسياري از بني‌هاشم از بيعت با ابوبكر مي‌نويسد: فبايع عمر أبابكر رضي الله عنهما، و انثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم و الزبير و عتبة بن ابي‌لهب و خالد بن سعيد ابن‌العاص و المقداد بن عمرو و سلمان الفارسي و ابي‌ذر و عمار بن ياسر و البر بن عازب و ابي ‌بن كعب و مالوا مع علي بن ابي‌طالب، و قال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف... عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إِيماناً و سابقه... و أعلم الناس بالقرآن والسنن
و آخر الناس عهداً بالنبي من... جبريل عون له في الغسل و الكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به... و ليس في القوم ما فيه من الحسن
وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية

عمر با ابوبکر بيعت کرد و مردم هم به طرف ابوبکر آمدند و با او بيعت کردند. گروهي از مردم و نيز از بني‌هاشم و زبیر و عتبه و خالد بن سعید بن عاص و مقداد بن عمرو و سلمان و ابی‌ذر و عمار و براء بن عازب و ابی‌بن کعب، بيعت نکردند و در خانه علي (عليه‌السلام) به عنوان تحصن و اعتراض جمع شدند و به همين جهت عتبه ابی‌لهب چند شعر گفته است:
نمي‌دانم چرا امر خلافت و جانشيني از بني‌هاشم برگشت و بعد از آن از ابي‌الحسن علی (علیه‌السلام) مگر نه اينکه او اولين ايمان آورنده به اسلام ‌از بين مردم و سابقين ايشان بود و نه اينکه او داناترين مردم به قرآن خدا و سنن پيامبر مي‌باشد؟ مگر نه اينکه او نزديک ترين شخص به پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم) بود و او کسي بود که جبریل در غسل و کفن پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم) کمک کننده او بود، مگر جز علي (عليه‌السلام) مجمع اوصاف و کمالات کيست؟ آنچه اوصاف و کمال که در او جمع شده است در باقي مردم وجود ندارد.
[۶۵] ابوفداء، عماد الدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۰۷، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← نظر ابن‌الوري


ابن‌الوردی متوفاي ۷۴۹ دراين‌باره مي‌گويد: و بادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر و أنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، و الزبير، و عتبة بن ابي‌لهب، و خالد بن سعيد بن العاص، و المقداد بن عمرو، و سلمان الفارسي، و ابوذر، و عمار بن ياسر، و البراء بن عازب، و ابي‌بن كعب، و ابوسفيان من بني‌أمية؛ و مالوا مع علي رضي اللَّهِ عنهم و قال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:‌
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إيمانا و سابقة ‌ ‌و اعلم الناس بالقرآن والسنن
و آخر الناس عهدا بالنبي و من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌و ليس في القوم مالله فيه من الحسن

و به تشکيل سقیفه بنی‌ساعده مبادرت کردند، سپس عمر با ابوبکر بيعت کرد و مردم هم به طرف ابوبکر آمدند و با او بيعت کردند. گروهي از مردم و نيز از بني‌هاشم و زبير و عتبه و خالد بن سعيد بن عاص و مقداد بن عمر و سلمان و ابي‌ذر و عمار و براء بن عازب و ابي‌بن کعب، بيعت نکردند و در خانه علي (عليه‌السلام) به عنوان تحصن و اعتراض جمع شدند و به همين جهت عتبه ابي‌لهب چند شعر گفته است:
نمي‌دانم چرا امر خلافت و جانشيني از بنی‌هاشم برگشت و بعد از آن از ابي‌الحسن علي (عليه‌السلام) مگر نه اينکه او اولين ايمان آورنده به اسلام ‌از بين مردم و سابقين ايشان بود و نه اينکه او داناترين مردم به قرآن خدا و سنن پيامبر مي‌باشد؟ مگر نه اينکه او نزديک‌ترين شخص به پيامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود و او کسي بود که جبريل در غسل و کفن پيامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله) کمک کننده او بود، مگر جز علي (عليه‌السلام) مجمع اوصاف و کمالات کيست؟ آنچه اوصاف و کمال که در او جمع شده است در باقي مردم وجود ندارد.

←← مقام ‌ بني‌هاشم


در روايات مختلف، براي قبيله بني‌هاشم مناقبي ذكر شده است كه به مواردي اشاره مي‌كنيم.

←←← برگزيده بودن نزد خدا


مسلم روايتي را درباره خاندان پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا محمد بن مِهْرَانَ الرَّازِيُّ وَ مُحَمَّدُ بن عبدالرحمن بن سَهْمٍ جميعا عن الْوَلِيدِ قال بن مِهْرَانَ حدثنا الْوَلِيدُ بن مُسْلِمٍ حدثنا الْأَوْزَاعِيُّ عن ابي‌عَمَّارٍ شَدَّادٍ أَنَّهُ سمع وَ اثِلَةَ بن الْأَسْقَعِ يقول سمعت رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه و سلم يقول إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى كِنَانَةَ من وَلَدِ إسماعيل و َاصْطَفَى قُرَيْشًا من كِنَانَةَ وَ اصْطَفَى من قُرَيْشٍ بني‌هَاشِمٍ وَ اصْطَفَانِي من بني‌هَاشِمٍ؛ واثله گويد از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) شنيدم كه فرمود: خدا کنانه را از فرزندان اسماعیل برگيزيد و قریش را نيز از كنانه و بني‌هاشم را از قريش و من را از بني‌هاشم برگزيد.

همچنين ترمذی نيز چنين نقل مي‌كند: حدثنا خَلَّادُ بن أَسْلَمَ حدثنا محمد بن مُصْعَبٍ حدثنا الْأَوْزَاعِيُّ عن ابي‌عَمَّارٍ عن وَاثِلَةَ بن الْأَسْقَعِ رضي الله عنه قال قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه و سلم إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى من وَلَدِ إبراهيم إسماعيل وَاصْطَفَى من وَلَدِ إسماعيل بني‌كِنَانَةَ وَاصْطَفَى من بني‌كِنَانَةَ قُرَيْشًا وَاصْطَفَى من قُرَيْشٍ بني‌هَاشِمٍ وَاصْطَفَانِي من بني‌هَاشِمٍ.
وي در ادامه حديث مي‌گويد: قال ابوعِيسَى هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

همچنين سیوطی در كتاب الحاوی للفتاوی روايتي دراين خصوص با تفصيل بيشتر چنين نقل مي‌كند: إن الله اصطفى من ولد آدم إبراهيم و اتخذه خليلاً و اصطفى من ولد إبراهيم إسماعيل ثم اصطفى من ولد إسماعيل نزار ثم اصطفى من ولد نزار مضر ثم اصطفى من مضر كنانة ثم اصطفى من كنانة قريشاً ثم اصطفى من قريش بني‌هاشم ثم اصطفى من بني‌هاشم بني‌عبدالمطلب ثم اصطفاني من بني‌عبدالمطلب.

←←← بهترين قبايل


احمد بن حنبل روايتي را درباره فضيلت خاندان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) اين چنين نقل مي‌كند: حدثنا عبدالله قثنا ابوهاشم زياد بن أيوب قثنا عبيد الله بن موسى قثنا إسماعيل يعني بن ابي‌خالد عن يزيد بن ابي‌زياد عن عبدالله بن الحارث بن نوفل عن العباس قال قلت يا رسول الله إن قريشا جلوس فتذاكروا أنسابهم فجعلوا مثلك مثل نخلة في كبوة من الأرض فقال رسول الله صلى الله عليه و سلم إن اللهوم خلق الخلق جعلني في خير الفرقتين خيرا ثم جعل القبائل جعلني في خير قبيلة يعني خير ثم جعل البيوت فجعلني في خير بيوتهم فأنا خيرهم نفسا وخير هم بيتا.
عباس گويد به پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) گفتم:‌ قريش نشسته بودند و درباره نسب‌هايشان مذاكره مي‌كردند كه مانند تو را اين طور قرار دادند كه مثل تو مانند مثل درخت خرمايي است كه بر روي زمين افتاده است پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خداوند زماني كه مخلوقاتش را آفريد مرا در بهترين دو گروه قرار داد. سپس قبائل را قرار داد و مرا از بهترين قبيله قرار داد سپس خاندان را قرار داد و من را از بهترين خاندان قرار داد و من را در بهترين انها قرار داد و من از نظر نفس، بيت و خاندان بهترين هستم.

←←← برترين افراد


ابن‌کثیر روايتي را از عایشه درباره برتري بنی‌هاشم در كل زمين چنين نقل مي‌كند: حديث موسى بن عبيدة حدثنا عمرو بن عبدالله بن نوفل عن الزهري عن ابي‌أسامة أو ابي‌سلمة عن عائشة رضي الله عنها قال رسول الله صلى الله عليه و سلم قال لي جبريل قلبت الأرض من مشارقها و مغاربها فلم أجد رجلا أفضل من محمد و قلبت الأرض مشارقها و مغاربها فلم أجد بني‌أب أفضل من بني‌هاشم؛ ابی‌سلمه از عايشه نقل مي‌كند كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: جبرئیل به من گفت:‌ شرق و غرب زمين را زير و رو كردم ولي مردي را از محمد افضل نديدم و باز مشارق و مغارب زمين را زير و رو كردم ولي كسي را افضل از بني‌هاشم پيدا نكردم.

ابن‌تیمیه:‌ طبق اجماع اهل‌سنت بني‌هاشم برترين قريشند: ابن‌تيميه در كتاب منهاج السنة درباره فضيلت بني‌هاشم نقل مي‌كند: وهذا مذهب أهل السنة و الجماعة الذين يقولون بنو هاشم أفضل قريش و قريش أفضل العرب و العرب أفضل بني‌آدم؛ اين مذهب اهل‌سنت و جماعت است كساني كه مي‌گويند بني‌هاشم افضل‌ترين قريش هستند و قريش افضل‌ترين عرب و عرب هم افضل‌ترين بني‌آدمند.

← سلمان فارسي


سلمان فارسی صحابي ‌بزرگ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از كساني بود كه از بيعت با ابوبكر تخلف كرد.

←← منابع بيعت نكردن


با توجه به اهمیت این شخصیت در منابع مختلفی از او بحث شده است که نشانگر عدم بیعت او و مخالفت شدیدش با خلافت ابوبکر و حق غصب شده از امیرالمومنین است که به تفصیل به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← نظر يعقوبي


یعقوبی متوفاي ۲۹۲ نيز مخالفت سلمان از بيعت با ابوبکر را چنين گزارش مي‌دهد: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين و الأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، و الفضل بن العباس، و الزبير بن العوام‌ بن العاص، و خالد بن سعيد، و المقداد بن عمرو، و سلمان الفارسي، و ابوذر الغفاري، و عمار بن ياسر، و البراء بن عازب، و ابي‌بن كعب.

←←← نظر ابوسعد ابي‌


عده‌اي از صحابه سرشناس پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) مانند عباس، براء، مقداد، ابوذر، هیثم بن تیهان، حذیفه و سلمان شبانه درباره برگرداندن حکومت و خلافت به عنوان شورا بين مهاجرین با هم مشورت مي‌كردند كه اين نشان از مخالفت و نارضايتي بزرگان صحابه از خلافت ابوبكر است.
ابوسعد ابی‌ متوفاي ۴۲۱ و ابن‌ابی‌الحدید اين جريان را به طور تفصيل چنين بيان مي‌كنند: روى أحمد بن ابي‌طاهر في كتاب ' المنثور و المنظوم ' بإسناد له عن البراء ابن‌عازبٍ قال:‌ لم أزل لبني‌هاشمٍ محبا؛ فلما قبض رسول الله صلى الله عليه و سلم تخوفت أن تتمالأ قريش على إخراج هذا الأمر من بني‌هاشم؛ فأخذني ما يأخذ الواله العجول مع ما في نفسي من الحزن لوفاة النبي صلى الله عليه و سلم - وقد ملأ الهاشميون بيتهم، فكنت أتردد بينهم و بين المسجد.

أتفقد وجوه قريش، فإني لكذلك إذ فقدت أبا بكر و عمر، ثم لم ألبث إذ أنا بابي‌ قد أقبل في أهل السقيفة، وهم يحتجزون الأزر الصنعانية، لا يمرون بأحد إلا خطبوه، فإذا عرفوه قدموه فمدوا يده، فمسحوها على يد ابي‌بكرٍ، و قالوا له:‌ بايع. شاء ذلك أو أبى، فأنكرت عند ذلك عقلي، و خرجت مسرعاً حتى انتهيت إلى بني‌هاشم – و الباب مغلقٌ - فضربت الباب عليهم ضرباً عنيفاً، و قلت:‌ قد بايع الناس أبا بكر بن ابي‌قحافة. فقال العباس:‌ ترحت أيديكم إلى آخر الدهر؛ أما إني قد أمرتكم فعصيتموني. قال البراء:‌ فمكثت أكابد ما في نفسي، و رأيت في الليل المقداد بن الأسود، وعبادة بن الصامت، و سلمان الفارسي، و أباذر و أباالهيثم بن التيهان، و حذيفة بن اليمان. و إذا هم يريدون أن يعود الأمر شورى بين المهاجرين.

و بلغ ذلك أبا بكر و عمر فأرسلا إلى ابي‌عبيدة بن الجراح و إلى المغيرة بن شعبة، فسألاهما عن الرأي؛ فقال المغيرة:‌ أرى أن تلقوا العباس فتجعلوا في هذا الأمر نصيباً له و لعقبه؛ فتقطعوا بذلك ناحية علي بن ابي‌طالب. فانطلق ابوبكر و عمر و ابوعبيدة و المغيرة، حتى دخلوا على العباس في الليلة الثانية من وفاة النبي صلي الله عليه و سلم، فحمد ابوبكر الله و أثنى عليه و قال:‌ إن الله ابتعث لكم محمداً صلي الله عليه و سلم نبياً، و للمؤمنين ولياً، فمن الله عليهم بكونه بين ظهرانيهم، حتى اختار له ما عنده فخلى على الناس أمورهم، ليختاروا لأنفسهم في مصلحتهم، متفقين لا مختلفين، فاختاروني عليهم والياً، ولأمورهم راعياً؛ فتوليت ذلك عليهم، و ما أخاف بعون الله و تسديده و هناً و لا حيرةً ولا جبنا، ' و ما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب '. و ما انفك يبلغني عن طاعنٍ يقول بخلاف عامة المسلمين، يتخذكم لجئاً فتكونوا حصنه المنيع، و خطبه البديع. فإما دخلتم فيما اجتمع عليه الناس، أو صرفتموهم عما مالوا إليه، و قد جئنا و نحن نريد أن نجعل لك في هذا الأمر نصيباً، يكون لك و يمون لمن بعدك إذ كنت عم رسول الله صلي الله عليه و سلم.

و إن كان الناس قد رأوا مكانك من رسول الله و مكان أصحابك فعدلوا هذا الأمر عنكم، و على رسلكم بني‌هاشم؛ فإن رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) منا و منكم. فقال عمر:‌ إي و اله و أخرى أنا لم نأتكم حاجةً إليكم، ولكنا كرهنا أن يكون الطعن فيما اجتمع عليه المسلمون منكم، فيتفاقم الخطب بكم و بهم. فانظروا لأنفسكم و لعامتكم. فحمد الله العباس و أثنى عليه ثم قال:‌ إن الله ابتعث محمداً ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) - كما وصفت - نبياً. وللمؤمنين ولياً، فمن الله به على كل حتى اختار له ما عنده، فخل الناس على أمرهم مختاروا لأنفسهم، مصيبين للحق، لا مائلين بزبغ الهوى. و إن كنت برسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) طلبت فحقنا أخذت، و إن كنت بالمؤمنين طلبت فنحن منهم، ما تقدمنا في أمركم فرطاً، و لا حللنا وسطاً، ولا برحنا سخطاً. و إن كان هذا الأمر إنما يجب لك بالمؤمنين فما وجب إذ كنا كارهين. و ما أبعد قولك إنهم طعنوا عليك من قولك إنهم مالوا إليك و أما ما بذلت فإن يكن حقك أعطيتناه فأمسكه عليه، و إن يكن حق المؤمنين فليس لك أن تحكم فيه. و إن يكن حقنا لم نرض منك ببعضه دون بعض. و ما أقول هذا أروم صرفك، ولكن للحجة نصيبها من البيان. وأما قولك:‌ إن رسول الله منا و منكم، فإن رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) كان من شجرة نحن أغصانها و أنتم جيرانها. و أما قولك:‌ يا عمر إنك تخاف الناس علينا، فهذا الذي تقدمتم به أول ذلك. و الله المستعان.

براء بن عازب مى‌گويد: «پيوسته دوستدار بنی‌هاشم بودم. چون پيامبر درگذشت، ترسيدم كه قریش به رد خلافت از بنى‌هاشم آهنگ كنند، اين احتمال بر سرگشتگى و پريشانى من از مرگ پيامبر، می‌افزود. پيوسته ميان بنى هاشم- كه نزديك پيكر رسول خدا در حجره بودند- و سران قريش آمد و شد داشتم كه ناگاه ابوبکر و عمر ناپديد شدند و گوينده‌اى خبر داد كه قوم در سقیفه بنی ساعده‌ هستند. ديگرى گفت: با ابوبكر بیعت كرده‌اند. ديرى نپاييد كه ابوبكر نزد حاضران سقيفه آمد. جامه‌هاى صنعانى بر تن كرده بودند و با هركس رويارو میشدند او را به جبر مى‌كشيدند و دستش را براى بيعت بر دست ابوبكر می‌نهادند، خواسته یا ناخواسته وقتى چنين ديدم از شدت اندوه و با توجه به غم حاصله از درگذشت رسول خدا (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله)، بكلى هوش از سرم رفت. با سرعت از ميان جمع بيرون پريدم تا كه به مسجد رسيدم، سپس نزد بنى‌هاشم آمدم، در خانه به رويشان بسته بود، به شدّت در زدم و فضل بن عباس در را برويم گشود، گفتم: مردم با ابوبكر بيعت كردند. عباس گفت: «آه! تا ابد دستهاتان بر خاك باد، بشما دستور دادم چه كنيد ولى مخالفتم كرديد». در آن حوالى درنگ كردم تا دردى كه در جانم بود تحمل نمايم. چون شب شد مقداد و ابوذر و سلمان و عمار بن یاسر و عبادة بن صامت و حذیفة بن یمان‌ و زبیر بن عوام‌، هیثم بن تیهان را ديدم كه مي‌خواهند امر خلافت به عنوان شورا بين مهاجرین برگردد.

براء مى‌گويد: اين خبر به ابوبكر و عمر رسيد. سراغ ابوعبیدة بن جرّاح و مغیرة بن شعبة فرستادند و از آنان نظر خواستند. مغيره گفت: نظر من اين است كه با عباس بن عبدالمطلب ملاقات كنيد و او را به طمع بيندازيد كه در اين امر خلافت او را نصيبى باشد و براى او و نسل او بعد از خودش باقى بماند. و بدين‌وسيله فكر خود را درباره على بن ابى‌طالب راحت كنيد، چرا كه اگر عباس بن عبدالمطلب با شما باشد دليلى براى مردم خواهد بود و كار على بن ابى‌طالب به تنهائى بر شما آسان می‌شود. براء مى‌گويد: ابوبكر و عمر و ابوعبيدة بن جرّاح و مغيرة بن شعبة آمدند و در شب دوم از وفات پيامبر (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) نزد عباس بن عبدالمطلب وارد شدند. ابوبكر سخن آغاز كرد و خداوند عز و جل را حمد و ثنا نمود، و سپس چنين گفت: خداوند محمّد را براى شما بعنوان پيامبر و براى مؤمنين بعنوان صاحب اختيار مبعوث نمود و بر آنان منّت نهاد كه او را در ميان ايشان قرار داد. تا آنكه براى او پيشگاه خود را اختيار كرد و امر مردم را به خودشان سپرد تا مصلحت خويش را با اتّفاق- نه باختلاف- براى خود انتخاب كنند. مردم هم مرا بعنوان حاکم بر خود و مسئول امورشان انتخاب كردند. من هم آن را بر عهده گرفتم‌ و به كمك خداوند از سستى و حيرت و وحشت، ترسى ندارم و توفيق من جز از خداوند نيست.

ولى من طعن زننده‌اى دارم كه خبرش به من می‌رسد و بر خلاف عموم مردم سخن مى‌گويد او شما را پناهگاه خود قرار داده، و شما هم قلعه محكم او و شأن و مقام ‌تازه او شده‌ايد. شما بايد همراه مردم در آنچه بر آن اجتماع كرده‌اند داخل شويد و يا آنها را از آنچه بدان تمايل نشان داده‌اند منصرف كنيد. ما نزد تو آمده‌ايم و مى‌خواهيم براى تو در اين امر خلافت نصيبى قرار دهيم كه براى تو و نسل بعد از خودت باشد، چرا كه تو عموى پيامبر هستى! اگر چه مردم مقام‌ تو و رفيقت را ديدند و با اين حال امر خلافت را از شما دو نفر منصرف كردند. عمر گفت: «اى و اللّه‌ شما اى بنى‌هاشم آرام‌ باشيد كه پيامبر از ما و از شما است، و ما از اين جهت كه به شما احتياج داشته باشيم نزد شما نيامده‌ايم، بلكه كراهت داشتيم كه در آنچه مسلمانان بر آن اجتماع كرده‌اند مخالفتى باشد و در نتيجه كار بين شما و آنان بالا بگيرد. پس به صلاح خود و عموم مردم فكر كنيد». سپس عمر ساكت شد.

عباس سخن آغاز كرد و گفت: خداوند تبارك و تعالى محمد (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) را- همان طور كه گفتى- به پيامبرى مبعوث كرد و براى مؤمنين صاحب اختيار قرار داد. اگر اين امر خلافت را بعنوان پيامبر (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) طلب نموده‌اى كه حقّ ما را گرفته‌اى، و اگر بعنوان مؤمنين طلب نموده‌اى پس ما هم از مؤمنين هستيم و درباره خلافت تو نظرى نداديم و مورد مشورت و نظرخواهى قرار نگرفتيم، و ما خلافت را براى تو دوست نمى‌داريم، چرا كه ما هم از مؤمنين بوديم و نسبت به تو كراهت داشتيم. و امّا اين سخنت كه «در اين امر خلافت براى من نصيبى قرار دهى»، اگر اين امر فقط براى توست آن را براى خود داشته باش كه ما به تو احتياجى نداريم، و اگر حق مؤمنين‌ است تو حقّ ندارى به تنهايى در حق آنان حكم نمائى، و اگر حق ما است ما از تو به قسمتى از آن راضى نمى‌شويم‌ ! و امّا سخن تو اى عمر كه «پيامبر از ما و از شما است»، پيامبر (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) درختى است كه ما شاخه‌هاى آن و شما همسايگان آن هستيد. پس ما از شما به او سزاوارتريم.

و امّا آن سخنت كه «ما مى‌ترسيم كار بين شما و ما بالا بگيرد»، اين كارى كه شما انجام‌ داديد آغاز همان اختلاف است. و خدا است كه از او كمك خواسته مى‌شود. سپس از نزد عبّاس بيرون آمدند.


←←← رافعي قزويني



رافعی قزوینی متوفاي ۶۲۳ در كتاب تاريخش دراين‌باره چنين مي‌گويد: أنبأنا علي بن عبدالله نبأ ابوزرعة عبدالكريم بن إسحاق بن سهلويه نبأ ابوبكر الدينوري إجازة سمعت أبا هنصور عبدالله بن علي الأصبهاني ببرو جرد سمعت أبا القاسم الطبراني ثنا أحمد بن عبدالوهاب بن نجدة عن أشياخه قال لما كان يوم السقيفة اجتمعت الصحابة على سلمان الفارسي فقالوا يا أبا عبدالله إن لك سنك و دينك و عملك و صحبتك من رسول الله صلى الله عليه و سلم فقل في هذا الأمر قولا يخلد عنك فقال كويم أكرشنوبد ثم غدا عليهم فقالوا ما صنعت أبا عبدالله فقال كفتم أكر بكار بريد ثم أنشأ يقول:‌
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌ ‌عن هاشم ثم منهم عن ابي‌الحسن
أليس أول من صلى لقبلته ‌ ‌ ‌ و أعلم القوم بالأحكام‌ و السنن
ما فيهم من صنوف الفضل يجمعها ‌ و ليس في القوم ما فيه من الحسن

روز سقیفه صحابه بر اطراف سلمان جمع شدند و به او گفتند اي اباعبدالله تو سنت، عملت، و همراهيت با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بيشتر بود در مورد اين امر (غصب خلافت) كلامي‌ جاويدان بگو. سلمان گفت گويم اگر شنويد سپس بامداد آمد اصحاب گفتند چكار كردي اي ابا عبدالله گفت: گفتم اگر بكار بريد سپس اين شعر را سرود:
نمي‌دانم چرا امر خلافت و جانشيني از بنی‌هاشم برگشت و بعد از آن از ابی‌الحسن علی (علیه‌السلام) مگر نه اينکه او اولين نماز گذار به قبله بود نه اينکه او داناترين مردم به احكام ‌و سنن پيامبر مي‌باشد؟ و آنچه از صنوف فضل در آنها جمع است و در هيچ قومي ‌چنين نيكي نيست.

←←← ابوالفداء


ابوالفداء متوفاي ۷۳۲، سلمان را از مخالفين خلافت ذكر كرده و چنين مي‌گويد: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم و الزبير و عتبة بن ابي‌لهب و خالد بن سعيد ابن‌العاصو المقداد بن عمرو و سلمان الفارسي و ابي‌ذر و عمار بن ياسر و البر بن عازب و ابي‌بن كعب و مالوا مع علي بن ابي‌طالب، و قال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إِيماناً و سابقه ‌ ‌و أعلم الناس بالقرآن و السنن
و آخر الناس عهداً بالنبي من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل و الكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌و ليس في القوم ما فيه من الحسن
وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌ ‌ ‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية.
[۷۹] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردي


در تاریخ ابن‌الوردی متوفاي ۷۴۹ اين موضوع نيز اين گونه نقل شده است: وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، و الزبير، و عتبة بن ابي‌لهب، و خالد بن سعيد بن العاص، و المقداد بن عمرو، و سلمان الفارسي، و ابوذر، و عمار بن ياسر، و البراء بن عازب، و ابي‌بن كعب، و ابوسفيان من بني‌أمية؛ و مالوا مع علي رضي اللَّهِ عنهم و قال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:‌
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إيمانا و سابقة ‌ ‌و اعلم الناس بالقرآن و السنن
و آخر الناس عهدا بالنبي و من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل و الكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌و ليس في القوم مالله فيه من الحسن

با اين گزارش تاريخي كه ذكر شد، سلمان از بيعت با ابوبکر تخلف كرد كه نتيجه آن عدم اتفاق اهل حل و عقد در بیعت با ابوبكر است.

←←← عبدالملك عاصمي


عبدالملک عصامی شافعی متوفاي ۷۴۹ تخلف كنندگان از بيعت كه سلمان نيز از آنها بود، چنين مي‌شمارد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة و طائفة من الخزرج و علي بن ابي‌طالب و ابناه و الزبير و العباس عم رسول الله و بنوه من بني‌هاشم و طلحة وسلمان و عمار و ابوذر و المقداد و غيرهم و خالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته و منهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبابكر و لا عمر إلى أن مات.

در آن روز سعد بن عباده، گروهي از خزرجیان، علی (علیه‌السلام)،‌ و پسرانش،‌ زبیر،‌ عباس عموي پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بنی‌هاشم، طلحه، سلمان، عمار، ابوذر، مقداد و غير آنها و خالد از بيعت ابوبكر تخلف كردند سپس همه آنها بيعت كردند و عده‌اي از آنها با عجله وعده‌اي با تاخير با ابوبكر بيعت كردند مگر سعد بن عباده كه تا هنگام ‌مرگش با ابوبكر و عمر بيعت نكرد.

←←← در روايات شيعه


شیخ صدوق (ره) دوازده نفر از صحابه از جمله سلمان را نام‌ مي‌برد كه با شجاعت تمام‌ در مقابل ابوبكر علم مخالفت برداشته و او را غاصب خلافت حضرت علي (عليه‌السلام) دانستند و با بيان ادله درباره خلافت حضرت علي (عليه‌السلام)، ابوبكر را رسوا كردند تا آنجا كه تا سه روز از خانه خود بيرون نيامد:

حدثنا علي بن أحمد بن عبدالله بن أحمد بن ابي‌ عبدالله البرقي قال:‌ حدثني أبي، عن جده أحمد بن ابي‌ عبدالله البرقي قال:‌ حدثني النهيكي قال، حدثنا ابومحمد خلف بن سالم قال:‌ حدثنا محمد بن جعفر قال:‌ حدثنا شعبة، عن عثمان بن المغيرة، عن زيد بن وهب قال:‌ كان الذين أنكروا على ابي‌بكر جلوسه في الخلافة وتقدمه على علي بن ابي‌طالب (عليه‌السلام) اثنى عشر رجلا من المهاجرين والأنصار وكان من المهاجرين خالد بن سعيد ابن‌العاصو المقداد بن الأسود وابي‌بن كعب وعمار بن ياسر وابوذر الغفاري وسلمان الفارسي و عبدالله بن مسعود وبريدة الأسلمي ‌وكان من الأنصار خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين وسهل بن حنيف وابوأيوب الأنصاري وابوالهيثم بن التيهان و غيرهم فلما صعد المنبر تشاوروا بينهم في أمره، فقال بعضهم:‌ هلا نأتيه فننزله عن منبر رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وقال آخرون:‌ إن فعلتم ذلك أعنتم على أنفسكم وقال الله عز وجل " ولا تلقوا بأيديكم إلى التهلكة ولكن امضوا بنا إلى علي بن ابي‌طالب (عليه‌السلام) نستشيره ونستطلع أمره فأتوا عليا (عليه‌السلام) فقالوا:‌ يا أمير المؤمنين ضيعت نفسك وتركت حقا أنت أولى به وقد أردنا أن نأتي الرجل فننزله عن منبر رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) فإن الحق حقك، وأنت أولى بالامر منه فكرهنا أن ننزله من دون مشاورتك،

فقال لهم علي (عليه‌السلام):‌ لو فعلتم ذلك ما كنتم إلا حربا لهم ولا كنتم إلا كالكحل في العين أو كالملح في الزاد، وقد اتفقت عليه الأمة التاركة لقول نبيها والكاذبة على ربها ولقد شاورت في ذلك أهل بيتي فأبوا إلا السكوت لما تعلمون من وغر صدور القوم وبغضهم لله عز وجل ولأهل بيت نبيه (عليهم‌السلام) وإنهم يطالبون بثارات الجاهلية والله لو فعلتم ذلك لشهروا سيوفهم مستعدين للحرب والقتال كما فعلوا ذلك حتى قهروني وغلبوني على نفسي ولببوني وقالوا لي:‌ بايع وإلا قتلناك فلم أجد حيلة إلا أن أدفع القوم عن نفسي وذاك أني ذكرت قول رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) " يا علي إن القوم نقضوا أمرك واستبدوا بها دونك، وعصوني فيك. فعليك بالصبر حتى ينزل الامر، ألا وإنهم سيغدرون بك لا محالة فلا تجعل لهم سبيلا إلى إذلالك وسفك دمك، فإن الأمة ستغدر بك بعدي كذلك أخبرني جبرئيل (عليه‌السلام) عن ربى تبارك وتعالى " ولكن ائتوا الرجل فأخبروه بما سمعتم من نبيكم ولا تجعلوه في الشبهة من أمره ليكون ذلك أعظم للحجة عليه [۷۵]     وأبلغ في عقوبته إذا أتى ربه وقد عصى نبيه وخالف أمره قال:‌ فانطلقوا حتى حفوا بمنبر رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله)وم جمعة فقالوا للمهاجرين:‌ إن الله عز وجل بدا بكم في القرآن فقال:‌ " لقد تاب الله على النبي والمهاجرين والأنصار " فبكم بدا.

وكان أول من بدا وقام‌خالد بن سعيد بن العاصب ادلاله ببني‌أمية. فقال:‌ يا أبا بكر اتق الله فقد علمت ما تقدم لعلي (عليه‌السلام) من رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) ألا تعلم أن رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قال لنا ونحن محتوشوه في يوم بني‌قريظة، وقد أقبل على رجال منا ذوي قدر فقال:‌ " يا معشر المهاجرين والأنصار أوصيكم بوصية فاحفظوها وإني مؤد إليكم أمرا فاقبلوه، ألا إن عليا أميركم من بعدي وخليفتي فيكم، أوصاني بذلك ربي وإنكم إن لم تحفظوا وصيتي فيه وتأووه وتنصروه اختلفتم في أحكامكم، واضطرب عليكم أمر دينكم، وولي عليكم الامر شراركم ألا وإن أهل بيتي هم الوارثون أمري، القائلون بأمر أمتي، اللهم فمن حفظ فيهم وصيتي فاحشره في زمرتي، واجعل له من مرافقتي نصيبا يدرك به فوز الآخرة، اللهم ومن أساء خلافتي في أهل بيت فأحرمه الجنة التي عرضها السماوات والأرض ". فقال له عمر بن الخطاب:‌ اسكت يا خالد فلست من أهل المشورة ولا ممن يرض بقوله،

فقال خالد:‌ بل اسكت أنت يا ابن‌الخطاب فوالله إنك لتعلم أنك تنطق بغي لسانك، وتعتصم بغير أركانك، والله إن قريشا لتعلم [ أني أعلاها حسبا وأقواها أدبا وأجملها ذكرا وأقلها غنى من الله ورسوله و ] إنك ألامها حسبا، وأقلها عددا وأخملها ذكرا، وأقلها من الله عز وجل ومن رسوله. وإنك لجبان عند الحرب، بخيل في الجدب، ليئم العنصر ما لك في قريش مفخر، قال:‌ فأسكته خالد فجلس. ثم قام‌ابوذر - رحمة الله عليه - فقال بعد أن حمد الله وأثنى عليه:‌ أما بعد يا معشر المهاجرين والأنصار لقد علمتم وعلم خياركم أن رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قال:‌ " الامر لعلي (عليه‌السلام) بعدي، ثم للحسن والحسين (عليهماالسلام)، ثم في أهل بيتي من ولد الحسين " فأطرحتم قول نبيكم. وتناسيتم ما أوعز إليكم، واتبعتم الدنيا، وتركتم نعيم الآخرة الباقية التي لا تهدم بنيانها ولا يزول نعيمها، ولا يحزن أهلها ولا يموت سكانها وكذل الأمم التي كفرت بعد أنبيائها بدلت وغيرت فحاذيتموها حذو القذة بالقذة، والنعل بالنعل، فعما قليل تذوقون وبال أمركم وما الله بظلام‌للعبيد [ ثم قال:‌

ثم قام‌ سلمان الفارسي - رحمه الله - فقال:‌ يا أبا بكر إلى من تستند أمرك إذا نزل بك القضاء، وإلى من تفزع إذا سئلت عما لا تعلم، وفي القوم من هو أعلم منك وأكثر في الخير أعلاما ومناقب منك، وأقرب من رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قرابة وقدمة في حياته قد أوعز إليكم فتركتم قوله وتناسيتم وصيته فعما قليل يصفوا لكم الامر حين تزوروا القبور، وقد أثقلت ظهرك من الأوزار لو حملت إلى قبرك لقدمت على ما قدمت، فلو راجعت إلى الحق وأنصفت أهله لكان ذلك نجاة لك يوم تحتاجإلى عملك وتفرد في حفرتك بذنوبك عما أنت له فاعل، وقد سمعت كما سمعنا ورأيت كما رأينا، فلم يروعك ذلك عما أنت له فاعل، فالله الله في نفسك فقد أعذر من أنذر. ثم قام ‌المقداد بن الأسود - رحمة الله عليه - فقال:‌ يا أبا بكر إربع على نفسك، وقس شبرك بفترك وألزم بيتك، وابك على خطيئتك فإن ذلك أسلم لك في حياتك ومماتك، ورد هذا الامر إلى حيث جعله الله عز وجل ورسوله ولا تركن إلى الدنيا ولا يغرنك من قد ترى من أوغادها فعما قليل تضمحل عنك دنياك، ثم تصير إلى ربك فيجزيك بعملك وقد علمت أن هذا الامر لعلي (عليه‌السلام) وهو صاحبه بعد رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وقد نصحتك إن قبلت نصحي.

ثم قام‌ بريدة الأسلمي‌فقال:‌ يا أبا بكر نسيت ام‌تناسيت ام‌خادعتك نفسك أما تذكر إذا أمرنا رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) فسلمنا على علي بإمرة المؤمنين، ونبينا (عليه‌السلام) بين أظهرنا فاتق الله ربك وأدرك نفسك قبل أن لا تدركها وأنقذها من هلكتها، ودع هذا الامر ووكله إلى من هو أحق به منك، ولا تماد في غيك، وارجع وأنت تستطيع الرجوع فقد نصحتك نصحي وبذلت لك ما عندي، فإن قبلت وفقت ورشدت. ثم قام‌عبدالله بن مسعود فقال:‌ يا معشر قريش قد علمتم وعلم خياركم أن أهل بيت نبيكم (صلى‌الله‌عليه‌وآله) أقرب إلى رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) منكم وإن كنتم إنما تدعون هذا الامر بقرابة رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وتقولون:‌ إن السابقة لنا فأهل نبيكم أقرب إلى رسول الله منكم وأقدم سابقة منكم. وعلي بن ابي‌طالب (عليه‌السلام) صاحب هذا الامر بعد نبيكم فأعطوه ما جعله الله له ولا ترتدوا على أعقابكم فتنقلبوا خاسرين. ثم قام‌ عمار بن ياسر فقال:‌ يا أبا بكر لا تجعل لنفسك حقا جعله الله عز وجل لغيرك، ولا تكن أول من عصى رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وخالفه في أهل بيته واردد الحق إلى أهله تخف ظهرك وتقل وزرك وتلقى رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وهو عنك راض، ثم يصير إلى الرحمن فيحاسبك بعملك ويسألك عما فعلت.

ثم قام ‌خزيمة بن ثابت ذو الشهادتين فقال:‌ يا أبا بكر ألست تعلم أن رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قبل شهادتي وحدي ولم يرد معي غيري ؟ قال:‌ نعم، قال:‌ فاشهد بالله أني سمعت رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله)قول:‌ " أهل بيتي يفرقون بين الحق والباطل، وهم الأئمة الذين يقتدى بهم ". ثم قام‌ابوالهيثم بن التيهان فقال:‌ يا أبا بكر أنا أشهد على النبي (صلى‌الله‌عليه‌وآله) أنه أقام عليا فقالت الأنصار:‌ ما أقامه إلا للخلافة، وقال بعضهم:‌ ما أقامه إلا ليعلم الناس أنه ولي من كان رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) مولاه، فقال (عليه‌السلام):‌ " إن أهل بيتي نجوم أهل الأرض فقدموهم ولا تقدموهم ".

ثم قام‌سهل بن حنيف فقال:‌ اشهد أني سمعت رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قال على المنبر:‌" إمامكم من بعدي علي بن ابي‌طالب (عليه‌السلام)، وهو أنصح الناس لامتي " ثم قام‌ ابوأيوب الأنصاري فقال:‌ اتقوا الله في أهل بيت نبيكم وردوا هذا الامر إليهم فقد سمعتم كما سمعنا في مقام‌ بعد مقام‌من نبي الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) " أنهم أولى به منكم " ثم جلس. ثم قام ‌زيد بن وهب فتكلم وقام‌ جماعة من بعده فتكلموا بنحو هذا، فأخبر الثقة من أصحاب رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) أن أبا بكر جلس في بيته ثلاثة أيام ‌فلما كان اليوم الثالث أتاه عمر بن الخطاب وطلحة والزبير، وعثمان بن عفان، و عبدالرحمن بن عوف، وسعد بن ابي‌وقاص، وابوعبيدة بن الجراح مع كل واحد منهم عشرة رجال من عشائرهم. شاهرين السيوف فأخرجوه من منزله وعلا المنبر، وقال قائل منهم:‌ والله لئن عاد منكم أحد فتكلم بمثل الذي تكلم به لنملان أسيافنا منه، فجلسوا في منازلهم ولم يتكلم أحد بعد ذلك.

عثمان بن مغیره از زید بن وهب نقل مى‌كند كه گفت: كسانى كه نشستن ابوبکر در مقام‌ خلافت و پيشى گرفتن او بر علی بن ابی طالب (علیه‌السلام) را انكار كردند، دوازده نفر از مهاجران و انصار بودند، از مهاجران خالد بن سعید بن العاص و مقداد بن اسود و ابی‌بن کعب و عمّار بن یاسر و ابوذر غفاری و سلمان فارسی و عبداللَّه بن مسعود و بریدة الاسلمی، و از انصار خزیمة بن ثابت و ذوالشهادتین و سهل بن حنیف و ابوایوب انصاری و ابوالهیثم بن تیهان و جز آنها. چون ابوبكر به منبر رفت با خود مشورت كردند، بعضى از آنها گفتند: بهتر است برويم و او را از منبر پیامبر خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) پايين بكشيم، ديگران گفتند: اگر چنين كنيد خود را به زحمت انداخته‌ايد و خداوند فرموده است: «خود را با دست خود به هلاكت نيندازيد» بلكه ما را نزد على بن ابى طالب (عليه‌السلام) ببريد تا با او مشورت كنيم و از فرمان او اطلاع حاصل كنيم، آنها نزد على (عليه‌السلام) رفتند و گفتند: يا امير المؤمنين، خود را ضايع كردى و حقى را كه تو به آن شايسته‌تر بودى رها ساختى و ما اراده كرده‌ايم كه آن مرد را از منبر پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) پايين بكشيم، زيرا كه حق، حق توست و تو به اين كار از او شايسته‌ترى، ولى ناخوش داشتيم كه بدون مشورت تو او را پايين بكشيم.

على (عليه‌السلام) به آنان فرمود: اگر چنين كنيد براى آنها جز دشمن در حال جنگ نخواهيد بود و چيزى جز مانند سرمه چشم يا نمك توشه نخواهيد بود (يعنى تعداد شما در برابر آنها اندك است) و امّت كه سخن پيامبر را رها كرده و به خدا دروغ بسته است، بر اين كار اتفاق كرده‌اند، و من با اهل‌بيتم دراين‌باره مشورت كرده‌ام‌ و آنها جز سكوت نخواسته‌اند و اين به جهت خشمى است كه در سينه‌هاى اين قوم است و با خدا دشمنى و اهل‌بیت پيامبرش دشمنى دارند و آنان خون‌هاى جاهليت را مطالبه مى‌كنند، به خدا سوگند اگر چنين كنيد، آنان شمشيرهاى خود را عريان مى‌كنند و آماده جنگ مى‌شوند، همان‌گونه كه اين كار را كردند و مرا مقهور و مغلوب ساختند و اعتراف مرا خواستند و به من گفتند: بيعت كن و گر نه تو را مى‌كشيم و من چاره‌اى نيافتم جز اينكه اين قوم را از خودم دفع كنم، و اين بدان جهت بود كه سخن پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) را به‌یاد آوردم كه فرمود: يا على، قوم امر تو را شكستند و بدون تو در آن استبداد كردند و درباره تو مرا نافرمانى كردند، بر تو باد صبر تا امر خدا فرود آيد، آگاه باش كه آنان به زودى و حتما به تو نيرنگ خواهند كرد، نگذار آنها به خوار كردن تو و كشتن تو راه پيدا كنند، چون امّت پس از من با تو نيرنگ خواهند كرد، جبرئیل به من از جانب پروردگارم چنين خبر داده است. شما نزد آن مرد برويد و آنچه را كه از پيامبرتان شنيده‌ايد به او بگوييد و او را در كارش در شبهه باقى نگذاريد، تا اين كار حجت بزرگى براى او باشد و كيفر او را وقتى نزد پروردگارش رفت در حالى كه پيامبرش را عصيان كرده و فرمان او را مخالفت نموده، بيشتر كند.

راوى گفت: آنها رفتند و روز جمعه دور منبر پيامبر جا گرفتند و به مهاجران گفتند: همانا خداوند در قرآن با شما شروع كرده و فرمود: «همانا خداوند از پيامبر و مهاجران و انصار درگذشت» پس با شما شروع كرده است.

۱- نخستين كسى كه شروع كرد و برخاست، خالد بن سعيد بن عاص بود كه نسبتى با بنی‌امیه داشت. پس گفت: اى ابوبكر از خدا بترس، تو خود مى‌دانى كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) پيشتر درباره على (عليه‌السلام) چه گفته است، آيا نمى‌دانى كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) به ما كه در روز بنی‌قریظه دور آن حضرت بوديم و به مردان صاحب منزلت ما فرمود: اى گروه مهاجران و انصار، به شما وصيتى مى‌كنم آن را حفظ كنيد و من چيزى را به شما مى‌رسانم، آن را بپذيريد، آگاه باشيد كه علی (علیه‌السلام) امير شما پس از من و جانشين من در ميان شما است، پروردگارم اين موضوع را به من سفارش كرده و اگر شما وصيت مرا درباره او حفظ نكنيد و او را يارى نكنيد، در احكام‌ دينتان دچار اختلاف مى‌شويد و كار دينتان بر شما مضطرب مى‌شود و بدترين‌هاى شما بر شما حاکم مى‌شوند، آگاه باشيد كه اهل‌بيت من وارثان امر من و قيام‌ كنندگان به امر امت من هستند، خداوندا، هر كس درباره آنان سفارش مرا حفظ كند، او را در جرگه من محشور فرما و از رفاقت من او را بهره‌اى ده كه با آن سعادت آخرت را دريابد، خداوندا، هر كس پس از من درباره اهل‌بيتم بدى كند، بهشت را كه پهنايى چون آسمان‌ها و زمين است، بر وى حرام‌ كن.

عمر بن خطاب گفت: ساكت باش اى خالد، كه تو اهل مشورت نيستى و سخن تو قابل قبول نيست، خالد گفت: بلكه تو ساكت باش اى پسر خطاب، كه به خدا سوگند كه تو خود مى‌دانى كه با زبانى جز زبان خودت سخن مى‌گويى و به افرادى جز افراد خودت تكيه كرده‌اى، و به خدا سوگند كه قریش مى‌داند كه من از نظر شرافت خانوادگى بزرگ‌ترين آنها و از نظر ادب قوى‌ترين آنها و از نظر نام‌ و نشان نيكوترين آنها و از نظر بى‌نيازى به خدا و رسولش كمترين آنها هستم و تو از نظر شرافت خانوادگى پست‌ترين آنها و از نظر تعداد كمترين آنها و از نظر نام ‌و نشان گمنام‌ترين آنها هستى و با خدا و رسولش رابطه كمترى دارى و تو موقع جنگ ترسو و در قحط‌سالى بخيل هستى و نژاد پستى دارى و در قريش افتخارى ندارى، راوى مى‌گويد: خالد او را ساكت كرد و نشست.

۲- سپس ابوذر (ره) برخاست و پس از حمد و ثناى الهى گفت: اما بعد، اى گروه‌ مهاجران و انصار شما مى‌دانيد و نيكان شما مى‌دانند كه پیامبر خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: كار خلافت پس از من مال على (عليه‌السلام) سپس حسن و حسین، سپس در خاندان من از نسل حسين قرار دارد، شما سخن پيامبر خودتان را كنار گذاشتيد و در آنچه به شما تأكيد كرده بود خود را به فراموشى زديد؟ و تابع دنيا شديد و نعمت‌هاى آخرت را ترك كرديد. همان‌جايى كه سراى جاويدان است و بنيان آن خراب نمى‌شود و اهل آن اندوهگين نگردد و ساكنان آن نمى‌ميرند، و چنين بودند امت‌هايى كه پس از پيامبرانشان كافر شدند و (دين خدا را) تبديل كردند و تغيير دادند و شما دقيقا همانند آنها شديد، به زودى وبال كارتان را خواهيد چشيد و خداوند بر بندگانش ستمكار نيست، سپس گفت:

۳- آنگاه سلمان فارسی (ره) برخاست و گفت: اى ابوبکر! وقتى قضاوتى براى تو رسيد، به چه كسى كار خود را واگذار مى‌كنى؟ و وقتى از آنچه نمى‌دانى پرسيده شدى، به چه كسى پناه خواهى برد؟ در حالى كه در ميان قوم، دانشمندتر از تو و در كار خير، كاراتر از تو و سرافرازتر از تو، و از نظر پيشينه و خويشاوندى به رسول خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله)، نزديك‌تر از تو وجود دارد؟ او به شما تأكيد كرد و شما سخن او را رها كرديد و سفارش او را از ياد برديد، بزودى هنگامى كه قبرها را زيارت كرديد كار بر شما روشن خواهد شد، در حالى كه پشت تو از سنگينى‌ها سنگين شده است. اگر آن را به قبر خود حمل كنى به پيشينه خود برگردى، پس اگر به سوى حق برگشتى و درباره اهل آن با انصاف رفتار نمودى، اين كار باعث نجات تو خواهد بود در روزى كه به عمل خود نيازمندى و در گودى قبر با گناهانت از آنچه انجام‌ داده‌اى تنها ماندى، تو همان را شنيدى كه ما شنيديم و همان را ديدى كه ما ديديم ولى اين كار تو را از آنچه مى‌كنى باز نداشته است، درباره خود از خدا بترس كه كسى كه بيم داده شد، عذر او پذيرفته نيست.

۴- سپس مقداد بن اسود (ره) برخاست و گفت: اى ابوبكر! از جايگاه خود تجاوز مكن و وجب خود را با اندازه ميان انگشت ابهام ‌و سبابه مقايسه كن (يعنى از حد خود تجاوز مكن) و به خطاى خود گريه كن كه اين در زندگى و مرگ براى تو مناسب‌تر است و اين كار را به آنجا كه خدا و رسولش قرار داده بازگردان، به دنيا تكيه مكن و با فرومايگانى كه مى‌بينى، به خود مغرور مباش، به زودى دنياى تو خراب خواهد شد و به سوى پروردگارت بازخواهى گشت و او مطابق با عملت به تو جزا خواهد داد، تو خود مى‌دانى كه اين كار از آن علی (علیه‌السلام) است و او پس از پيامبر صاحب آن است، همانا تو را نصيحت كردم، اگر تو نصيحت مرا بپذيرى.

۵- سپس بریدة الأسلمی برخاست و گفت: اى ابوبكر! فراموش كردى يا خودت را به فراموشى زدى يا خودت را فريب دادى؟ آيا به‌یاد نمى‌آورى هنگامى را كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) به ما فرمان داد كه به على (عليه‌السلام) به عنوان امير مؤمنان سلام‌ بدهيم در حالى كه پيامبر در ميان ما بود؟ از پروردگارت بترس و پيش از آنكه نتوانى، نفس خود را درياب و آن را از هلاكت نجات بده و اين امر را رها كن و آن را به كسى كه شايسته‌تر از توست واگذار، و به گمراهى خود اصرار مورز، و برگرد كه مى‌توانى برگردى، به تحقيق كه من تو را نصيحت كردم و آنچه نزد من بود به تو گفتم، پس اگر بپذيرى موفّق مى‌شوى و هدايت مى‌يابى.

۶- سپس عبداللَّه بن مسعود برخاست و گفت: اى گروه قریش! شما مى‌دانيد و نيكان شما مى‌دانند كه اهل‌بیت پيامبرتان به آن حضرت از شما نزديك‌ترند، و اگر شما اين كار را به سبب نزديكى به پیامبر خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) ادعا مى‌كنيد و مى‌گوييد: ما سابقه‌دار هستيم، خاندان پيامبرتان از شما به پيامبر نزديك‌تر و از نظر شما سابقه‌دارترند و على بن ابى‌طالب (عليه‌السلام) صاحب اين امر پس از پيامبرتان است، پس آنچه را كه خدا براى او قرار داده به او بدهيد و به گذشته‌هاى جاهلى برنگرديد كه از زيانكاران خواهيد شد.

۷- سپس عمّار یاسر برخاست و گفت: اى ابوبکر! براى خود حقى را قرار مده كه خدا آن را به غير تو داده است و نخستين كسى مباش كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) را نافرمانى كرد و درباره خاندان او به مخالفت برخاست و حق را به اهل آن برگردان تا بار تو سبك شود و وبال تو كم گردد و در حالى با پيامبر ملاقات كنى كه او از تو راضى است، سپس به سوى خداوند رحمان بازگردى، و او تو را مطابق عملت محاسبه كند و از آنچه كرده‌اى از تو بپرسد.

۸- سپس خزیمة بن ثابت ذوالشهادتین برخاست و گفت: اى ابوبكر! آيا نمى‌دانى كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) شهادت مرا به تنهايى قبول كرد و كس ديگرى را جز من نخواست؟ گفت: آرى مى‌دانم. گفت: خدا را شاهد مى‌گيرم كه از پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) شنيدم كه مى‌فرمود: خاندان من ميان حق و باطل جدايى مى‌اندازند و آنان پيشوايانى هستند، كه بايد به آنان اقتدا شود.

۹- سپس ابوالهیثم بن تیهان برخاست و گفت: اى ابوبكر ما شهادت مى‌دهيم كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) على (عليه‌السلام) را بلند كرد و انصار گفتند: او را جز براى خلافت بلند نكرده است و بعضى‌ها گفتند: او را بلند نكرد مگر براى اينكه مردم بدانند كه او ولىّ هر كسى است كه پيامبر مولاى اوست، پس فرمود: همانا اهل‌بيت من مانند ستارگان هستند آنها را پيش بيندازيد و از آنان پيشى نگيريد.

۱۰- سپس سهل بن حنیف برخاست و گفت: شهادت مى‌دهم كه از رسول خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) بر منبر شنيدم كه فرمود: پيشواى شما پس از من على بن ابى طالب است، و خيرخواه‌ترين كس براى امت من است.

۱۱- سپس ابوایوب انصاری برخاست و گفت: درباره خاندان پيامبرتان از خدا بترسيد و اين كار را به آنان بازگردانيد، شما هم مانند ما در جاهاى متعدد شنيده‌ايد كه پيامبر فرمود: آنها به خلافت اولى‌تر از شما هستند، سپس نشست.

۱۲- آنگاه زید بن وهب برخاست و سخن گفت و گروهى پس از او برخاستند و مانند او سخن گفتند، شخص موثقى از اصحاب رسول خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) خبر داد كه ابوبكر سه روز در خانه‌اش نشست، روز سوّم محمد بن خطاب و طلحه و زبیر و عثمان بن عفان و عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابی‌وقاص و ابوعبیده جراح هر كدام‌ همراه ده نفر از مردان قبيله‌شان در حالى كه شمشيرها را برهنه كرده بودند، آمدند و ابوبكر را از منزلش بيرون آوردند و به منبر بالا بردند و گوينده‌اى از آنان گفت: به خدا سوگند اگر از شما كسى برگردد و دوباره آن سخنان را بگويد، شمشيرهاى خود را از او پر مى‌كنيم، پس آنها در خانه‌هايشان نشستند و پس از آن كسى سخن نگفت.

←← مقام‌ و منزلت


سلمان از جمله معدود صحابه‌اي است كه در منقبت و فضيلت او روايات فراوان ديده مي‌شود:

←←← منا اهل البيت


رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در موارد فراوان و به مناسبت‌هاى مختلف فرموده است: «سلمان منا اهل البيت» كه اين تعبير از سوى پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، گواهى و شهادت آن حضرت، بر پاكى و طهارت عظمت معنوي سلمان است: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم سلمان منا أهل البيت وإن الجنة تشتاق إلى أربعة حدثنا بذلك ابوالقاسم الرازي قال ثنا ابوزرعة قال ثنا ابونعيم ثنا الحسن بن صالح عن ابي‌ربيعة البصري عن الحسن عن أنس بن مالك عن رسول الله.

بررسي سند: روايت اسناد زيادي دارد كه ما دومين سندي كه در طبقات المحدثین آمده است را مورد بررسي قرار مي‌دهيم:‌

ا. عبدالله بن محمد بن جعفر بن حیان:
ابونعیم اصفهانی درباره او مي‌گويد: عبدالله بن محمد بن جعفر بن حيان ابومحمد توفي سلخ المحرم سنة تسع وستين وثلاثمائة يعرف بابي‌الشيخ أحد الثقات والأعلام. عبدالله بن محمد يكي از ثقات و اعلام ‌است.
ذهبی درباره او گويد: الامام ‌الحافظ الصادق محدث اصبهان ابومحمد عبدالله بن محمد بن جعفر بن حيان المعروف بابي‌الشيخ صاحب التصانيف؛ ابومحمد امام‌ حافظ و صادق و محدث اصفهان بود.
صفدی نيز درباره او مي‌نويسد: كان حافظا عارفا بالرجال والأبواب؛ او حافظ و عارف به رجال و ابواب بود.

ب. عبدالله بن محمد الرازی:
ابونعيم اصفهاني در توصيف او گويد: عبدالله بن محمد بن عبدالكريم بن يزيد بن فروخ بن داود....كثير الحديث صاحب أصول ثقة.
سمعانی در توثيق او مي‌گويد: كان ثقة كثير الحديث صاحب أصول؛ عبدالله بن محمد ثقه و كثير الحديث و صاحب اصول بود.
ذهبي درباره او لفظ امام ‌را بكار برده و گويد: الإمام‌ المحدث الثقة ابوالقاسم عبدالله بن محمد بن عبدالكريم؛ او امام‌ محدث و ثقه بود.

ج. ابوزرعة:
ذهبي درباره او گويد: عبيدالله بن عبدالكريم ابوزرعة الرازي الحافظ أحد الأعلام‌؛ ابوزرعه حافظ و يكي از اعلام ‌بود.
ابن‌حجر عسقلانی نيز درباره وثاقت او گويد: عبيد الله بن عبدالكريم بن يزيد بن فروخ ابوزرعة الرازي إمام‌ حافظ ثقة مشهور.
ابوالفرج در خصوص او گويد: ابوزرعة عبيد الله بن عبدالكريم بن يزيد الرازي كان من كبار الحفاظ وسادات أهل التقوى؛ ابوزرعه از كبار و حفاظ و از سادات اهل تقوي بود.

د. ابونعیم (فضل بن دكين):
ابن‌حجر عسقلاني او را توثيق كرده و درباره او گويد: الفضل بن دكين الكوفي واسم دكين عمرو بن حماد بن زهير التيمي ‌مولاهم الأحول ابونعيم الملائي بضم الميم مشهور بكنيته ثقة ثبت من التاسعة مات سنة ثماني عشرة وقيل تسع عشرة وكان مولده سنة ثلاثين وهو من كبار شيوخ البخاري؛ ابونعيم ثقه و از كبار شيوخ بخاري است.
ذهبي نيز درباره او گويد: الفضل بن دكين الحافظ الكبير شيخ الإسلام‌؛ فضل بن دكين حافظ بزرگ و شيخ الاسلام‌ بود.
ابوحاتم در توصيف او مي‌نويسد: ابونعيم الفضل بن دكين ا لملائي مولى طلحة بن عبيد الله القرشي....وكان حافظا متقنا ثبتا؛ ابونعيم حافظ، متقن و ثابت است.
ابن‌حجر در لسان المیزان مي‌گويد: الفضل بن دكين الكوفي ابونعيم الملائي الكوفي الحافظ العلم عن الأعمش وغيره وعنه البخاري وأحمد ويحيى بن معين.

ابن‌حبان او را در ثقات ذكر كرده و گويد: كان أتقن أهل زمانه؛ فضل بن دكين متقن‌ترين اهل زمانش بود.
مزی از احمد درباره وثاقت او چنين نقل مي‌كند: ابونعيم عندي صدوق ثقة موضع للحجة في الحديث؛ ابونعيم صدوق و ثقه است.

ه. الحسن بن صالح الثوری:
ابن‌حجر درباره او گويد: الحسن بن صالح بن صالح بن حي وهو حيان بن شفي بالمعجمة والفاء مصغر الهمداني بسكون الميم الثوري ثقة فقيه عابد؛ حسن بن صالح ثقه فقیه و عابد بود.
ذهبي نيز درباره او گويد: ابن‌صالح بن حي واسم حي حيان بن شفي بن هني بن رافع الإمام ‌الكبير أحد الأعلام‌ ابو عبدالله الهمداني الثوري الكوفي الفقيه العابد؛ ابن‌صالح امام ‌كبير و يكي از اعلام‌ و فقيه و عابد بود.
عجلی نيز درباره او گويد: الحسن بن صالح بن صالح بن حي كوفى ثقة متعبد رجل صالح؛ حسن بن صالح كوفي ثقه، اهل ديات و مرد صالح بود.

ابي‌حاتم نيز او را از جمله ثقات ذكر كرده و گويد: وكان فقيها ورعا. ابن‌صالح فقيه و باورع بود.
مزي نيز درباره وثاقت او چنين نقل مي‌كند: وَقَال علي بن الحسن الهسنجاني، عن أحمد بن حنبل:‌ الحسن بن صالح صحيح الرواية، متفقه، صائن لنفسه في الحديث والورع؛ وَقَال عبدالله بن أحمد بن حنبل:‌ سمعت ابي‌يقول:‌ الحسن بن صالح أثبت في الحديث من شَرِيك.
همچنين نقل مي‌كند: وَقَال ابوبكر بن ابي‌خيثمة، عن يحيى بن مَعِين:‌ الحسن بن صالح ثقة وَقَال إبراهيم بن عبدالله بن الجنيد، عن يحيى: ثقة مأمون.....وَقَال أحمد بن سعد بن ابي‌مريم، عن يحيى:‌ ثقة مستقيم الحديث؛ ابوبکر از یحیی نقل مي‌كند كه حسن بن صالح ثقه بود ابراهیم بن عبدالله نيز از يحيي نقل مي‌كند كه او ثقه و مامون است احمد نيز از يحيي نقل مي‌كند كه او ثقه و مستقیم الحدیث بود.
وي از ابوحاتم و نسائی نيز نقل مي‌كند كه آنها حسن بن صالح را توثيق كرده‌اند:‌ وَقَال ابوحاتم:‌ ثقة، حافظ، متقن. وَقَال النَّسَائي:‌ ثقة.

و.ابی‌ربیعة البصری:
ابن‌حجر درباره او گويد: ابوربيعة الإيادي مقبول من السادسة قيل اسمه عمر بن ربيعة؛ ابوربيعه مقبول است.
ابی‌حاتم نيز در كتاب الجرح و التعدیل از ابي‌حاتم نقل مي‌كند كه او ابي‌ربيعه را توثيق كرده است:‌ عثمان بن سعيد قال سألت يحيى بن معين عن أبى ربيعة الذي يروى عنه شريك فقال كوفى ثقة؛ عثمان بن سعید گويد: از يحيي درباره ابي‌ربيعه پرسيدم كه از شريك از او نقل روايت مي‌كند درجواب گفت: او كوفي و ثقه است.

ز. حسن بن یسار:
ابن‌حجر وي را چنين توصيف و توثيق مي‌كند: الحسن بن ابي‌الحسن البصري واسم أبيه سار بالتحتانية والمهملة الأنصاري مولاهم ثقة فقيه فاضل مشهور وكان يرسل كثيرا ويدلس؛ حسن ثقه، فقيه، فاضل مشهور بود و بيشتر مرسلات دارد و تدليس مي‌كرد.
وي در كتاب تهدیب التهذیب نيز از یونس بن عبید نقل مي‌كند كه درباره حسن بن يسار گفته است: ما رأيت رجلا أصدق بما يقول منه.
ذهبي درباره او مي‌گويد: حسن بن يسار (ع) مولى الأنصار سيد التابعين في زمانه بالبصرة كان ثقة في نفسه حجة رأسا في العلم والعمل عظيم القدر؛ حسن بن يسار مولي انصار و سيد تابعين در زمانش در بصره بود و او ثقه بود و سرآمد علم و عمل و داراي قدر و منزلت عظيم بود.
[۱۱۰] ذهبي شافعي، شمس‌الدين ابوعبدالله محمد بن أحمد، ميزان الاعتدال في نقد الرجال، ج۲، ص۲۸۱، تحقيق: الشيخ علي محمد معوض والشيخ عادل أحمد عبدالموجود، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۹۹۵م.

وي در كتاب الکاشف درباره او مي‌گويد: كان كبير الشأن رفيع الذكر رأسا في العلم والعمل. او كبير الشان و رفيع الذكر و سرآمد علم و عمل بود.
[۱۱۱] ذهبي شافعي، شمس‌الدين ابوعبدالله محمد بن أحمد، الكاشف في معرفة من له رواية في الكتب الستة،ج۱، ص۳۲۲، تحقيق محمد عوامة، ناشر: دار القبلة للثقافة الإسلامية، مؤسسة علو - جدة، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۳هـ - ۱۹۹۲م.

ابوحاتم اين راوي را در ثقات ذكر كرده و گويد: وكان الحسن من أفصح أهل البصرة لسانا وأجملهم وجها وأعبدهم عبادة. حسن از فصيح‌ترين اهل بصره لسانا و داراي چهره‌اي زيبا و عابدترين اهل بصره بود.

در كتاب طبقات الفقهاء نيز درباره او چنين آمده است: فقال ابوقتادة العدوي الزموا هذا الشيخ يعني الحسن فما رايت أحدا أشبه رأيا بعمر بن الخطاب منه وروى بلال بن ابي‌بردة قال سمعت ابي‌يقول والله لقد أدركت أصحاب محمد صلى الله عليه وسلم فما رأيت أحدا أشبه بأصحاب محمد من هذا الشيخ يعني الحسن وقال علي ابن‌زيد أدركت عروة بن الزبير وسعيد بن المسيب ويحي بن جعدة والقاسم بن محمد وسالما في آخرين فلم أر مثل الحسن ولو أن الحسن أدرك أصحاب رسول الله وهو رجل لاحتاجوا إلى رايه ومنهم.

ابوقتاده درباره او گويد: حسن بن يسار را دريابيد كه من كسي را از لحاظ راي شباهت به عمر نديدم و بلال نيز نقل مي‌كند از پدرم شنيدم كه مي‌گفت: به خدا قسم اصحاب محمد را درك كرد ولي كسي را غير از او شبيه‌تر به اصحاب محمد نديديم و علی بن زید نيز گويد: من عروه، سعید، یحیی بن جعده، قاسم و سالم را درك كردم ولي مثل حسن را نديدم و اگر حسن اصحاب رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) را درك مي‌كرد او كسي بود كه اصحاب به راي او رجوع مي‌كردند.

در كتاب جامع التحصیل فی أحکام ‌المراسیل نيز چنين آمده است: الحسن بن ابي‌الحسن البصري واسم أبيه سار أحد الأئمة الأعلام؛ حسن بن ابي‌الحسن يكي از ائمه اعلام‌ بود.

ح. أنس بن مالك:
وي از اصحاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) است.
حاکم نیشابوری نيز روايتي را چنين نقل مي‌كند: حدثنا علي بن حمشاد العدل ثنا إسماعيل بن إسحاق القاضي ثنا إبراهيم بن المنذر الحزامي ‌وإسماعيل بن ابي‌أويس قالا ثنا بن ابي‌فديك عن كثير بن عبدالله المزني عن أبيه عن جده أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خط الخندق عام‌حرب الأحزاب حتى بلغ المذاحج فقطع لكل عشرة أربعين ذراعا فاح تجال مهاجرون سلمان منا وقالت الأنصار سلمان منا فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم سلمان منا أهل البيت.
هنگامى كه مسلمانان مشغول حفر خندق بودند و پيامبر اكرم هر ده نفر را ماءمور حفر چهل ذراع كرده بود، چون سلمان در كار قوى بود مهاجران احتجاج كرده و گفتند سلمان از ماست و انصار نيز گفتند: سلمان از ماست تا اينكه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ سلمان از اهل‌بيت است.

مزی نيز اين روايت را چنين نقل كرده است:وَقَال كثير بن عبدالله بن عَمْرو بن عوف المزني، عَن أبيه، عن جده:‌ إن النبي - صلى الله عليه وسلم - خط الخندق عام ‌الاحزاب، خطه من المداحي، فقطع لكل عشرة أربعين ذراعا فاحتج المهاجرون والانصار في سلمان الفارسي، وكان رجلا قويا، فقال المهاجرون:‌ سلمان منا. وَقَالت الانصار:‌ سلمان منا. فقال رسول الله:‌ سلمان منا أهل البيت"
و پيامبر اكرم هر ده نفر را ماءمور حفر چهل ذراع كرده بود، چون سلمان در كار قوى بود مهاجران احتجاج كرده و گفتند سلمان از ماست و انصار نيز گفتند: سلمان از ماست تا اينكه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ سلمان از اهل بيت است.
[۱۱۷] ثعالبي، عبدالرحمن بن محمد، الجواهر الحسان في تفسير القرآن، ج۳، ص۴۰، ناشر:‌ مؤسسة الأعلمي‌للمطبوعات – بيروت.


وي در همان جلد اين روايت را نيز از حضرت علی (علیه‌السلام) چنين نقل كرده است:وَقَال الضحاك بن مزاحم، عن النزال بن سبرة الهلالي:‌ قالوا لعلي:‌ يا أمير المؤمنين حَدَّثَنَا عن سلمان الفارسي. قال:‌ ذاك رجل منا أهل البيت، أدرك علم الاولين والاخرين، من لكم بلقمان الحكيم؟ به امير مؤمنان گفتند: از سلمان برايمان بگو فرمود: آن مردي از اهل‌بيت است كه علم اول و اخر را درك كرده است چه كسي شبيه به لقمان حکیم است؟(كنايه از شباهت سلمان به لقمان است)

ابن‌تیمیه نيز اين روايت را در دقائق التفسیر آورده است كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: سلمان منا أهل البيت؛ سلمان از ما اهل بيت است.
علامه مناوی در توضيح اين روايت مي‌نويسد: من دلالة على أن سلمان قد طهره الله فإن المصطفى صلى الله عليه وعلى آله وسلم عبدمحض طهره الله وأهل بيته تطهيرا وأذهب عنهم الرجس وهو كل ما يشينهم فلا يضاف إليهم إلا من له حكم الطهارة والتقديس فهذه شهادة منه لسلمان بالطهارة والحفظ الإلهي وإذا كانت العناية الربانية تحصل بمجرد الإضافة فما ظنك بأهل البيت في أنفسهم فهم المطهرون بل هم عين الطهارة.
اين دلالت بر اين دارد كه خدا سلمان را پاك كرده است؛ زيرا مصطفي (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بنده محض و خالصي است كه خدا او و اهل‌بيتش را پاك كرده و پليدي را از آنها دور كرده است.

ابی‌بکر خفاف در كتاب سلوة الاخوان علت اهل‌بيتي بودن سلمان را اطاعت خدا و رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بيان مي‌كند:‌ وقال رسول الله صلى الله عليه وسلم لسلمان الفارسي: " سلمان منا أهل البيت " لأجل طاعته الله ورسوله؛ سلمان از اهل بيت است به خاطر اطاعت از خدا و رسولش.
بنابراين آيا عدم بيعت سلمان محمدي كه كردار و رفتار او مورد تاييد پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بوده است، دليل بر اين نيست كه خلافت غصبي اهل سقیفه بر خلاف حكم خدا و رسول خداست؟ و با مخالفتش با حزب سقيفه، در حقيقت اطاعت خدا و رسولش را كرده است؟

←←← خدا دوست‌دار او


در چند روايت از منابع اهل‌سنت، تصريح شده است كه خدا چهار تن از صحابه را دوست دارد.
ترمذی روايتي را كه سندش نيز حسن است دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: حدثنا إسماعيل بن مُوسَى الْفَزَارِيُّ بن بِنْتِ السُّدِّيِّ حدثنا شَرِيكٌ عن ابي‌رَبِيعَةَ عن بن بُرَيْدَةَ عن أبيه قال قال رسول اللَّهِ (صلي‌الله‌عليه‌وآله) إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ وَأَخْبَرَنِي أَنَّه حِبُّهُمْ قِيلَ يا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لنا قال عَلِيٌّ منهم يقول ذلك ثَلَاثًا وابوذَرٍّ وَالْمِقْدَادُ وَسَلْمَانُ أَمَرَنِي بِحُبِّهِمْ وَأَخْبَرَنِي أَنَّه حِبُّهُمْ؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خدا بر من امر كرد كه چهار نفر از اصحابم را دوست دارم و خبر داد كه او هم آنها را دوست دارد گفته شد يا رسول الله نامشان را براي‌مان بگو؟ حضرت سه بار فرمود علی از آنهاست و ابوذر، مقداد و سلمان كه خدا من را مآمور كرده كه آنها را دوست بدارم و خبر هم داد كه خود خدا آنها را دوست دارد.
ترمذي در پايان روايت را حسن دانسته و گويد: قال هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَا نَعْرِفُهُ إلا من حديث شَرِيكٍ؛ اين حديث حسن است وتنها از طريق حديث شريك مي‌شناسم.

أحمد بن حنبل در مسند خود چنين روايت مي‌كند:
حدثنا عبداللَّهِ حدثني ابي‌ثنا أَسْوَدُ بن عَامِرٍ أنا شَرِيكٌ عن ابي‌رَبِيعَةَ عَنِ بن بُرَيْدَةَ عن أبيه عَنِ النبي صلى الله عليه وسلم قال أمرني الله عز وجل بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ من أصحابي‌أَرَى شَرِيكاً قال وأخبرني انهحِبُّهُمْ عَلِىٌّ منهم وابوذَرٍّ وَسَلْمَانُ وَالْمِقْدَادُ الكندي.

بررسي سند اين روايت:
ا. أسود بن عامر:
ابن‌حجر درباره وثاقت او گويد: أسود بن عامر الشامي‌ نزيل بغداد يكنى أبا عبدالرحمن ويلقب شاذان ثقة.
وي در تهذیب التهذیب نيز درباره وثاقت او چنين نقل مي‌كند: قال بن معين لا بأس به وقال بن المديني ثقة وقال ابوحاتم صدوق صالح وقال بن سعد صالح الحديث مات ۲۰۸ قلت وذكره بن حبان في الثقات؛ ابن‌معین گفته است در اسود بن عامر اشكالي نيست ابن‌مدینی نيز گفته است او ثقه است و ابی‌حاتم نيز گفته است او صالح الحديث بود و ابن‌حبان نيز او را در ثقات ذكركرده است.
ابن‌حبان نيز او را در ثقات ذكر كرده است.

ب. شریک:
ابن‌حجر در معرفي او گويد: شريك بن عبدالله النخعي الكوفي القاضي بواسط ثم الكوفة ابو عبدالله صدوق يخطىء كثيرا تغير حفظه منذ ولي القضاء بالكوفة وكان عادلا فاضلا عابدا شديدا على أهل البدع؛ شريك صدوق بود ولي زياد خطاء مي‌كرد ولي زماني كه متولي قضاوت در کوفه شد حافظه‌اش تغيير پيدا كرد و او عادل، فاضل، عابد، و نسبت به اهل بدعت سخت‌گير بود.

ذهبی درباره او گويد: شريك بن عبدالله ابو عبدالله النخعي القاضي أحد الأعلام‌عن زياد بن علاقة وسلمة بن كهيل وعلي بن الأقمر وعنه ابوبكر بن ابي‌شيبة وعلي بن حجر وثقه بن معين وقال غيره سيء الحفظ وقال النسائي ليس به بأس هو أعلم بحديث الكوفيينمن الثوري؛ شريك از اعلام‌ بود و یحیی بن معین توقيق كرده است و غير او گفته است كه بدحافظه بود و نسائی درباره او گويد: چيزي در او نيست و او از عالمترين افراد به نقل حديث كوفقان از ثوري بود.

ذهبي در تذکرة الحفاظ نيز مي‌نويسد: شريك بن عبدالله القاضي ابو عبدالله النخعي الكوفي أحد الأئمة الاعلام.. وقال بن المبارك هو اعلم بحديث أهل بلده من سفيان وقال النسائي ليس به بأس وقال عيسى بن يونس ما رأيت أحدا قط اورع في علمه من شريك....ووثقه حيى بن معين.

ج. ابی‌رَبِیعَةَ:
ابن‌حجر درباره او گويد: ابوربيعة الإيادي مقبول من السادسة قيل اسمه عمر بن ربيعة. ابوربيعه مقبول است.
ابي‌حاتم نيز در كتاب الجرح و التعدیل از ابي‌حاتم نقل مي‌كند كه او ابي‌ربيعه را توثيق كرده است:‌ عثمان بن سعيد قال سألت يحيى بن معين عن أبى ربيعة الذي يروى عنه شريك فقال كوفى ثقة؛ يحيي گفته است او كوفي و ثقه است.

د. ابن‌بریدة:
ابن‌حجر درباره او گويد: عبدالله بن بريدة بن الخصيب الأسلمي ‌ابوسهل المروزي قاضيها ثقة.
مزي از چند نفر از علماي اهل‌سنت درباره وثاقت عبدالله بن بريده چنين نقل مي‌كند: وَقَال إسحاق بن منصور عن يحيى بن مَعِين، وابوحاتم والعجلي: ثقة.
عجلی نيز گويد:عبدالله بن بريدة الأسلمى تابعي ثقة.
ابي‌حاتم نيز درباره وثاقت او مي‌نويسد: أبى عن إسحاق بن منصور عن يحيى بن معين قال عبدالله بن بريدة ثقة نا عبدالرحمن قال سئل أبى عن عبدالله بن بريدة فقال ثقة؛ یحیی بن معین گفته است عبدالله بن بريده ثقه است عبدالرحمان نيز گويد از پدرم درباره عبدالله سوال شد او گفت ثقه است.
ذهبي نيز درباره او مي‌گويد: وقد نشر علما كثيرا. علم زيادي را منتشر كرد.

ه. بریدة بن الحصیب الأسلمی:
وي كه اسمش عامر است از صحابي ‌پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود.

بنابراين، اين روايت حسن بود و مورد قبول علماي اهل‌سنت است.
جامع الاحادیث از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند كه فرمودند: نَزَلَ عَلَيَّ الرُّوحُ الأَمِينُ فَحَدَّثَنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحِبُّ أَرْبَعَةً مِنْ أَصْحَابي‌: عَلِيٌّ، وَسْلَمَانُ، وَابوذَرٌّ، وَالْمِقْدَادُ؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: جبرئيل برمن نازل شد و از خدا برمن حديث كرد كه فرمودند:‌ خداوند چهار تن از اصحاب را دوست دارد؛ علی (علیه‌السلام)، سلمان، ابوذر و مقداد.

عجلي هم او را چنين توثيق كرده است: شريك بن عبدالله النخعي القاضي كوفي ثقة وكان حسن الحديث؛ شريك كوفي ثقه و او حسن الحديث بود.
[۱۳۹] عجلي، ابي‌حسن أحمد بن عبدالله، معرفة الثقات من رجال أهل العلم والحديث ومن الضعفاء وذكر مذاهبهم وأخبارهم، ج۱، ص۴۵۳، تحقيق: عبدالعليم عبدالعظيم البستوي، ناشر: مكتبة الدار - المدينة المنورة - السعودية، الطبعة: الأولى، ۱۴۰۵ – ۱۹۸۵م.

ابونعیم نيزدر حلیة الاولیاء اين روايت را اين‌چنين نقل مي‌كند:حدثنا القاسم بن أحمد بن القاسم ثنا محمد بن الحسين الخثعمي‌ثنا عباد بن يعقوب ثنا موسى بن عمير ثنا ابوربيعة الإيادي عن ابي‌بريدة عن أبيه رضي الله تعالى عنهم قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم نزل علي الروح الأمين فحدثني أن الله تعالى يحب أربعة من أصحابي‌فقال له من حضر من هم يا رسول الله فقال علي وسلمان وابوذر والمقداد رضي الله تعالى عنهم.

ابن‌تیمیه در منهاج السنه مي‌نويسد: وقال إن الله أوحى إلى أنهحب أربعة من أصحابي ‌وأمرني بحبهم فقيل من هم يا رسول الله قال سيدهم علي وسلمان والمقداد وأبوذر؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خدا بر من وحي كرد كه چهار نفر از اصحابم را دوست دارم گفته شد آنها چه كساني هستند آقاي‌شان به آنها فرمود: علي (عليه‌السلام)، سلمان، مقداد و ابوذر.

ابن‌ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه اين روايت را از ابن‌بریده چنين نقل مي‌كند: وقد روي من حديث ابن‌بريدة، عن أبيه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:‌ أمرني ربي بحب أربعة، وأخبرني أنهحبهم:‌ علي، وابوذر، والمقداد، وسلمان؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خدا من را مامور كرده است تا چهار نفر را دوست داشته باشم؛ علي (عليه‌السلام)، ابوذر، مقداد و سلمان.

←←← بهشت مشتاق او


در روايتي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چند تن از اصحاب كه سلمان نيز از آنان است، را نام‌ مي‌برد كه بهشت مشتاق و در انتظار آنها است.
ابي‌نعيم اصفهاني از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا محمد بن أحمد بن الحسن ثنا جعفر بن محمد بن عيسى ثنا محمد ابن‌حميد ثنا إبراهيم بن المختار ثنا عمران بن وهب الطائي عن أنس بن مالك سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول:‌ اشتاقت الجنة إلى أربعة:‌ علي والمقداد وعماروسلمان؛ بهشت مشتاق چهار نفر است:‌ علي (عليه‌السلام)، مقداد، عمار و سلمان.

ابن‌ابي‌الحديد نيز درشرح نهج البلاغه چنين از ابن‌عمر روايت مي‌كند: قال ابوعمر:‌ ومن حديث أنس عن النبي صلى الله عليه وسلم:‌ اشتاقت الجنة إلى أربعة:‌ علي، وعمار، وسلمان، وبلال. انس از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند كه فرمودند: بهشت مشتاق چهار نفر است:‌ علي (عليه‌السلام)، عمار، سلمان و مقداد.

ابن‌منظور همين روايت را از حذیفه نقل مي‌كند كه رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: وفي حديث أخر عن حذيفة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: " اشتاقت الجنة إلى أربعة: علي،وسلمان، وابي‌ذر، وعمار بن ياسر،

و نيز از ابوهریره در روايت ديگر چنين روايت مي‌كند: قال رسول الله صلي الله عليه وسلم: هذا جبريل يخبرني عن الله تبارك وتعالى....وإن الجنة لأشوق إلى سلمان الفارسي من سلمان إليها. پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: اين جبرائیل است كه از طرف خدا خبر مي‌دهد كه بيش از آنچه سلمان به بهشت عشق مي‌ورزد، بهشت عاشق سلمان است.

ابن‌منظور مصري، متقی هندی و هیثمی ‌دريك حديث طولاني ديگر، اين روايت را اين‌چنين ذكر مي‌كنند:
قال: فأتاه جبريل فقال له: يا محمد، إن الجنة لتشتاق لثلاثة من أصحابك، وعنده أنس بن مالك، فرجا أن يكون لبعض الأنصار. قال: فأراد أن يسأل رسول الله صلي الله عليه وسلم عنهم فهابه، فخرجفلقي أبا بكر رضي الله عنه فقال: يا أبا بكر، إني كنت عند رسول الله صلي الله عليه وسلم آنفاً فأتاه جبريل فقال: إن الجنة لتشتاق إلى ثلاثة من أصحابك، فرجوت أن يكون لبعض الأنصار فهبته أن أسأله، فهل لك أن تدخل على نبي الله صلي الله عليه وسلم فتسأله؟ فقال: إني أخاف أن أسأله فلا أكون منهم ويشمت بي قومي، ثم لقي عمر بن الخطاب فقال له مثل قول ابي‌بكر، قال: فلقي علياً فقال له علي: نعم، إن كنت منهم فأحمد الله، وإن لم أكن منهم فحمدت الله، فدخل على نبي الله صلي الله عليه وسلم فقال: أن أنساً حدثني أنه كان عندك آنفاً وإن جبريل أتاك فقال: يا محمد: أن الجنة لتشتاق إلى ثلاثة من أصحابك، فمن هم يا نبي الله؟ قال: أنت منهم يا علي، وعمار بن ياسر، وسيشهد معك مشاهد بيناً فضلها عظيما خيرها، وسلمان وهو منا أهل البيت، وهو ناصح فاتخذه لنفسك.

در يكى از ديدارهائى كه «جبرئیل» با رسول اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) داشت، گفت: اى محمد! بهشت مشتاق ديدار سه تن از اصحاب تو هست. هنگامى كه اين گفتگو به ميان آمد، «انس بن مالک» حضور داشت و از جريان اطلاع يافت و اميدوار بود كه یكى از انصار از آنها به شمار آيد. براى اينكه به اميد خود اطمينان حاصل كند تصميم گرفت از رسول خدا (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) بپرسد آنهائى كه بهشت مشتاق لقاى ايشان است، چه كسانى هستند؟ ليكن ابهّت مقام ‌رسول اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) مانع از آن بود كه وى سؤال خود را مطرح كند. ملاقاتى با «ابوبکر» كرد و جريان را به اين شرح به او اطلاع داد: حضور پيغمبر اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) شرفياب بودم كه «جبرئيل» نازل شد و گفت:بهشت مشتاق ديدار سه تن از صحابه شماست. من آرزو مى‌كردم كه بعضى از انصار از همان بهشتيانى باشند كه بهشت مشتاق ديدارشان است. وليكن ابهّت مقام‌ مقدس رسول اکرم (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله) مانع از آن شد كه اين سؤال را با پيغمبر اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) مطرح نمايم، آيا از تو برمى‌آيد با پيغمبر اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) ملاقات كنى و سؤال كنى آنان‌ چه كسانى هستند؟

«ابوبكر» گفت: بيم آن دارم كه هرگاه حضور پيغمبر اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) شرفياب شوم و چنان سؤالى مطرح كنم و خود من هم از آنها بشمار نيايم، براى هميشه مورد ملامت قوم خود گردم؟! «انس» كه از وى نااميد شد، با «عمر» ملاقات كرد و او هم همان پاسخى را داد كه «ابوبكر» اظهار كرده بود. «انس» كه از خواسته خويش دست بردار نبود، با علی (علیه‌السلام) ملاقات كرده و جريان را به عرض مبارك تقديم داشت.
على (عليه‌السلام) فرمود: البته اين سؤال را از حضرت خواهم كرد كه اگر خودم از آنها بشمار آمدم، از خدا سپاسگزارى مى‌كنم و اگر از آنها به حساب نيامدم، باز هم از خدا سپاسگزارم! بدين جهت بود كه حضرت على (عليه‌السلام) بحضور مبارك شرفياب شد و عرضه داشت: يا رسول الله! «انس» به من چنين اطلاع داده‌ است كه به تازگى حضور شما شرفياب بوده و در همان لحظه «جبرئيل» نازل شده و گفته كه بهشت مشتاق ديدار سه تن از اصحاب شماست، اينك، يا نبى اللّه! آنها را براى ما معرفى فرما؟ پيغمبر (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) فرمود: تو يكى از آن سه تن هستى و يكى هم «عمّار بن یاسر» است كه بزودى در كارزارها تو را همراهى مى‌نمايد كه فضل آن جهادها آشكار است و خير و بركت آنها بسيار بزرگ مى‌باشد؛ نفر سوّم «سلمان» است كه از ما اهل بيت مى‌باشد و او شخص خيرخواهى است پس او را براى خودت نگهدار
[۱۴۸] متقي هندي، علاءالدين علي، كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، ج۱۳، ص۱۱۲، تحقيق: محمود عمر الدمياطي، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۹هـ - ۱۹۹۸م.


ترمذی نيز اين روايت را نقل كرده و آن را حسن غريب مي‌داند؛ و حسن غريب طبق نظر ترمذي به معني صحيح است:‌ حدثنا سُفْيَانُ بن وَكِيعٍ حدثنا ابي‌عن الْحَسَنِ بن صَالِحٍ عن ابي‌رَبِيعَةَ الأيادي عن الْحَسَنِ عن أَنَسِ بن مَالِكٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ الْجَنَّةَ لَتَشْتَاقُ إلى ثَلَاثَةٍ عَلِيٍّ وَعَمَّارٍ وَسَلْمَانَ.
در ادامه گويد: قال هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إلا من حديث الْحَسَنِ بن صَالِحٍ؛ اين حديث حسن غريب است كه فقط از حديث حسن بن صالح مي‌شناسم.

←←← حور العين مشتاق او


نه‌تنها بهشت مشتاق ديدار سلمان فارسي است بلكه حور العین نيز براي ديدار او لحظه شماري مي‌كنند. هیثمی ‌از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: عن النبي صلى الله عليه وسلم قال ثلاثة تشتاق إليهم الحور العين علي وعمار وسلمان. پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: حور العين مشتاق سه نفر است:‌ علي (عليه‌السلام)، عمار و سلمان.

وي بعد از نقل اين روايت گويد: رواه الطبراني ورجاله رجال الصحيح غير ابي‌ربيعة الإيادي وقد حسن الترمذي حديثه؛ اين را طبرانی نقل كرده است و رجالش همه صحيح است مگر ابي‌ربيعه كه ترمذي حديث او را حسن دانسته است.

ابی‌نعیم اصفهانی در معرفة الصحابه نيز اين روايت چنين آورده است: ورواه سلمة بن الفضل الأبرش عن عمران مثله. وروى الحسن بن صالح عن ابي‌ربيعة عن الحسن عن أنس عن النبي صلي الله عليه وسلم قال:‌ ثلاثة تشتاق إليهم الحور:‌ علي وعمار وسلمان.

←←← درياي علوم


ابن‌ابی‌شیبه روايتي را از حضرت علي (عليه‌السلام) درباره علم سلمان چنين نقل مي‌كند: حدثنا ابومعاوية عن الأعمش عن عمرو بن مرة عن ابي‌البختري قال قالوا لعلي أخبرنا عن سلمان قال أدرك العلم الأول والعلم الآخر بحر لا يترفع قعره هو منا أهل البيت؛ابی‌بختری گويد:‌ از علي (عليه‌السلام) درباره سلمان پرسيديم كه فرمود: سلمان علم اول و آخر را مى‌دانست، دريايى بى‌پايان بود و او از ما اهل بيت است.

←←← دارای علم اولين و آخرين


ذهبی روايتي را درباره علم سلمان از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: فقال يا سلمان انت منا اهل البيت وقد آتاك الله العلم الاول والعلم الآخر؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: اي سلمان تو از ما اهل بيت هستي و خدا علم اول و آخر را به تو داده است.

←←← دارای علم الكتاب


ذهبي از قتاده نقل مي‌كند كه وي درباره علم سلمان مي‌گفت: ومن عنده علم الكتاب هو سلمان؛ كسي كه علم كتاب نزد اوست، سلمان است.

←←← فاضل، عالم و زاهد


ابن‌ابی‌الحدید درباره فضائل و علم سلمان از ابوعمر چنين نقل مي‌كند:قال:‌ وكان سلمان خيراً، فاضلاً، حبراً، عالماً، زاهداً، متقشفاً؛ سلمان اهل خير، فاضل، دانشمند، علم، زاهد و پرهيزكار بود.

←←← سرشار علم و حكمت


ابن‌ابي‌الحديد از کعب الاحبار نقل مي‌كند كه وي درباره حکمت و علم چنين گفته است: وقال فيه كعب الأحبار:‌ سلمان حشي علماً وحكمة؛ سلمان سرشار از علم و حمكت بود.

←←← همانند لقمان حكيم


در شرح نهج البلاغه از زبان حضرت علی (علیه‌السلام) نقل شده است كه حضرت سلمان را مانند لقمان حکیم مي‌دانست: وفي رواية زاذان، عن علي رضي الله عنه:‌ سلمان الفارسي كلقمان الحكيم؛ علي (عليه‌السلام) فرمودند:‌ سلمان مانند لقمان حكيم است.

←←← جلیل القدر و داراي مقام‌ الهي


محی‌الدین عربی نيز مقام ‌و منزلت سلمان را چنين وصف مي‌كند:وكان سلمان الفارسي من أجلهم قدراً وهو من أصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم في هذا المقام‌ وهو المقام ‌الإلهي في الدنيا؛ سلمان صحابه جليل القدر بود و او در اين موقعيت كه صحابه بودند داراي مقام ‌الهي در دنيا بود.

←←← قلبش مملو از نور


محمد بن مکرم بن منظور روايتي را از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) درباره فضيلت سلمان چنين نقل مي‌كند:
وعن ابي‌هريرة قال: تخطّى سلمان الفارسي رضي الله عنه حلقة قريش وهم عند رسول الله صلى الله عليه وسلم في مجلسه، فالتفت إليه رجل منهم فقال: ما حسبك ونسبك، وبم اجترأت أن تتخطى حلقة قريش؟ قال: فنظر إليه سلمان الفارسي فأرسل عينيه وبكى وقال: سألتني عن حسبي ونسبي، خلقت من نطفة قذرة، فأما اليوم ففكرة وعبرة، وغداً جيفة منتنة، فإذا نشرت الدوافن، ونصبت الموازين، ودعي الناس لفصل القضاء فوضعت في الميزان فإن أرجح الميزان فأنا شريف كريم، وإن أنقصالميزان فأنا اللئيم الذليل، فهذا حسبي وحسب الجميع، فقال النبي صلى الله عليه وسلم: صدق سلمان، صدق سلمان، صدق سلمان، من أراد أن ينظر إلى رجل نوّر قلبه فلينظر إلى سلمان.

نيز مالك از ابوهریره روايت كرده كه گفت:‌ در حالى كه قريش در مجلس رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) گرد آمده بودند سلمان فارسى وارد جمع آنها شد يكى از قريشيان رو بدو كرده گفت:‌ حسب و نسب تو چيست؟ و چگونه جراءت كردى به مجمع قریش درآيى؟ سلمان به او نظر افكند و سپس چشم پايين انداخت و گريه كرد و به آن شخص گفت:‌ ((از حسب و نسبم پرسيدى، از نطفه‌اى نجس آفريده شدم و امروز بايد انديشه كنم و عبرت بگيرم و فردا مردارى بدبو خواهم بود. پس آن هنگام ‌كه نامه‌ اعمال باز شوند، ترازوها نصب گردند، مردم براى صدور حكم فراخوانده شوند و اعمال من در ترازوى سنجش قرار گيرد، اگر زياد خواهم بود اين است حسب و نسب من و همگان)).
آنگاه پيامبر اكرم (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: ((سلمان راست گفت هر كه مى‌خواهد به مردى بنگرد كه دلش نورانى گشته به سلمان بنگرد.))

←←← جوينده دين


عبدالبر روايتي را درباره دين سلمان از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: وروى عن النبي صلى الله عليه وسلم من وجوه أنه قال لو كان الدين عند الثريا لناله سلمان وفي روياة أخرى لناله رجال من فارس؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: اگر دین نزد ستارگان ثريا باشد سلمان بدان مى‌رسد و در روايت ديگر چنين است: مرداني از فارس به آن (دين) مي‌رسند.

←←← هم‌نشين مخصوص پيامبر


ابن‌ابی‌الحدید از عایشه درباره هم‌نشيني سلمان با پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: وقد روينا عن عائشة قالت:‌ كان لسلمان مجلس من رسول الله صلى الله عليه وسلم ينفرد به بالليل حتى يكاد يغلبناعلى رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ و از عايشه روايت شده كه گفته است:‌ سلمان با رسول الله (صلي‌الله‌عليه‌وآله) جلسه داشت و شبهايي پيش حضرت بود تا آنجا كه در هم‌نشيني با او بر ما پيشي مي‌گرفت.

←←← زينت اهل اصفهان


ابومحمد انصاری در طبقات المحدثین، سلمان را چنين توصيف مي‌كند: سلمان الفارسي ومما زين الله به أصبهان وأهلها أن جعل سلمان الفارسي منها ورزقه صحبة نبينا صلى الله عليه وسلم حتى قال فيه صلى الله عليه وسلم سلمان منا أهل البيت؛ از چيزهاي كه خداوند با آن اصفهان و اهلش را زينت بخشيده است اين است كه سلمان را از آنها قرار داده است و روزي صحابی‌ پیامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) را روزي او كرده است تا آنجا كه حضرت فرمودند سلمان از ما اهل‌بیت است.
با وجود تخلف سلمان از بيعت ابوبكر با اين همه مناقب، آيا باز شكي باقي مي‌ماند كه حزب سقیفه بر حق نبوده و كارشان بر خلاف دین بوده است؟ و اجماعي در بيعت رخ نداده است؟

←←← از فقهاء و محدثين است


زهری در كتاب طبقات الکبری از محمد بن عمر درباره سلمان چنين نقل مي‌كند: أخبرنا مسلم بن إبراهيم قال حدثنا سلام‌ بن مسكين قال حدثنا ثابت بن قطبة قال كان سلمان أميرا على المدائن قال وقال محمد بن عمر توفي سلمان الفارسي في خلافة عثمان بن عفان بالمدائن وكان بالمدائن من المحدثين والفقهاء. محمد بن عمر گويد سلمان در زمان خلافت عثمان در مدائن از دنيا رفت در حالي در مدائن از محدثين و فقهاء بود.

← ابوذر


ابوذر يكي از صحابي ‌پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) كه از بیعت با ابوبکر مخالفت كرد.

←← منابع مخالفت با ابوبكر


با توجه به اهمیت این شخصیت در منابع مختلفی از او بحث شده است که نشانگر عدم بیعت او و مخالفت شدیدش با خلافت ابوبکر و حق غصب شده از امیرالمومنین است که به تفصیل به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


یعقوبی متوفاي ۲۹۲ نيز به عدم بيعت اباذر اين‌چنين اشاره مي‌كند:
تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب،وابي‌بن كعب.

←←← فاضل ابي


فاضل ابی‌ متوفاي ۴۲۱ دراين‌باره مي‌نويسد:‌ روى أحمد بن ابي‌طاهر في كتاب ' المنثور والمنظوم ' بإسناد له عن البراء ابن‌عازبٍ قال:‌ لم أزل لبني‌هاشمٍ محبا؛ فلما قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم تخوفت أن تتمالأ قريش على إخراج هذا الأمر من بني‌هاشم؛ فأخذني ما يأخذ الواله العجول مع ما في نفسي من الحزن لوفاة النبي صلى الله عليه وسلم - وقد ملأ الهاشميون بيتهم، فكنت أتردد بينهم وبين المسجد

أتفقد وجوه قريش، فإني لكذلك إذ فقدت أبا بكر وعمر، ثم لم ألبث إذ أنا بابي‌قد أقبل في أهل السقيفة، وهم يحتجزون الأزر الصنعانية، لا يمرون بأحد إلا خطبوه، فإذا عرفوه قدموه فمدوا يده، فمسحوها على يد ابي‌بكرٍ، وقالوا له:‌ بايع. شاء ذلك أو أبى، فأنكرت عند ذلك عقلي، وخرجت مسرعاً حتى انتهيت إلى بني‌هاشم - والباب مغلقٌ - فضربت الباب عليهم ضرباً عنيفاً، وقلت:‌ قد بايع الناس أبا بكر بن ابي‌قحافة. فقال العباس:‌ ترحت أيديكم إلى آخر الدهر؛ أما إني قد أمرتكم فعصيتموني. قال البراء:‌ فمكثت أكابد ما في نفسي، ورأيت في الليل المقداد بن الأسود، وعبادة بن الصامت، وسلمان الفارسي، وأبا ذر وأبا الهيثم بن التيهان، وحذيفة بن اليمان. وإذا هم يريدون أن يعود الأمر شورى بين المهاجرين

وبلغ ذلك أبا بكر وعمر فأرسلا إلى ابي‌عبيدة بن الجراح وإلى المغيرة بن شعبة، فسألاهما عن الرأي؛ فقال المغيرة:‌ أرى أن تلقوا العباس فتجعلوا في هذا الأمر نصيباً له ولعقبه؛ فتقطعوا بذلك ناحية علي بن ابي‌طالب. فانطلق ابوبكر وعمر وابوعبيدة والمغيرة، حتى دخلوا على العباس في الليلة الثانية من وفاة النبي صلي الله عليه وسلم، فحمد ابوبكر الله وأثنى عليه وقال:‌ إن الله ابتعث لكم محمداً صلي الله عليه وسلم نبياً، وللمؤمنين ولياً، فمن الله عليهم بكونه بين ظهرانيهم، حتى اختار له ما عنده فخلى على الناس أمورهم، ليختاروا لأنفسهم في مصلحتهم، متفقين لا مختلفين، فاختاروني عليهم والياً، ولأمورهم راعياً؛ فتوليت ذلك عليهم، وما أخاف بعون الله وتسديده وهناً ولا حيرةً ولا جبنا، ' وما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب '. وما انفك يبلغني عن طاعنٍ يقول بخلاف عامة المسلمين، يتخذكم لجئاً فتكونوا حصنه المنيع، وخطبه البديع. فإما دخلتم فيما اجتمع عليه الناس، أو صرفتموهم عما مالوا إليه، وقد جئنا ونحن نريد أن نجعل لك في هذا الأمر نصيباً، يكون لك ويمون لمن بعدك إذ كنت عم رسول الله صلي الله عليه وسلم.

وإن كان الناس قد رأوا مكانك من رسول الله ومكان أصحابك فعدلوا هذا الأمر عنكم، وعلى رسلكم بني‌هاشم؛ فإن رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) منا ومنكم. فقال عمر:‌ إي واله وأخرى أنا لم نأتكم حاجةً إليكم، ولكنا كرهنا أن يكون الطعن فيما اجتمع عليه المسلمون منكم، فيتفاقم الخطب بكم وبهم. فانظروا لأنفسكم ولعامتكم. فحمد الله العباس وأثنى عليه ثم قال:‌ إن الله ابتعث محمداً ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) - كما وصفت - نبياً. وللمؤمنين ولياً، فمن الله به على كل حتى اختار له ما عنده، فخل الناس على أمرهم مختاروا لأنفسهم، مصيبين للحق، لا مائلين بزبغ الهوى. وإن كنت برسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) طلبت فحقنا أخذت، وإن كنت بالمؤمنين طلبت فنحن منهم، ما تقدمنا في أمركم فرطاً، ولا حللنا وسطاً، ولا برحنا سخطاً. وإن كان هذا الأمر إنما يجب لك بالمؤمنين فما وجب إذ كنا كارهين. وما أبعد قولك إنهم طعنوا عليك من قولك إنهم مالوا إليك وأما ما بذلت فإن يكن حقك أعطيتناه فأمسكه عليه، وإن يكن حق المؤمنين فليس لك أن تحكم فيه. وإن يكن حقنا لم نرض منك ببعضه دون بعض. وما أقول هذا أروم صرفك، ولكن للحجة نصيبها من البيان. وأما قولك:‌ إن رسول الله منا ومنكم، فإن رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) كان من شجرة نحن أغصانها وأنتم جيرانها. وأما قولك:‌ يا عمر إنك تخاف الناس علينا، فهذا الذي تقدمتم به أول ذلك. والله المستعان.
[۱۷۰] ابن‌أبي‌حديد مدائني معتزلي، ابوحامد عزالدين بن هبةالله، شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۱۳۷ و۱۳۸، تحقيق محمد عبدالكريم النمري، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۸هـ - ۱۹۹۸م.


←←← ابوالفداء


ابوالفداء متوفاي ۷۳۲ در كتاب المختصر فی اخبار البشر، چنين نوشته شده است: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاصوالمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر بن عازب وابي‌بن كعب ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إِيماناً وسابقه ‌ ‌وأعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهداً بالنبي من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم ما فيه من الحسن
وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية
[۱۷۱] ابوالفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردي


در تاریخ ابن‌الوردی متوفاي ۷۴۹ نيز ابوذر در كنار افراد ديگري كه از بیعت با ابوبکر بيعت نكردند، ذكرشده است:‌
وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌بن كعب، وابوسفيان من بني‌أمية؛ ومالوا مع علي رضي اللَّهِ عنهم وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إيمانا وسابقة ‌ ‌واعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهدا بالنبي ومن ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم مالله فيه من الحسن

←←← عبدالملك شافعي


عبدالملک شافعی متوفاي ۱۱۱۱ دراين‌باره گويد:
تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرجوعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.
در آن روز سعد بن عباده، گروهي از خزرجيان، علی (علیه‌السلام)،‌ و پسرانش،‌ زبیر،‌ عباس عموي پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بنی‌هاشم، طلحه، سلمان، عمار، ابوذر، مقداد و غير آنها و خالد از بيعت ابوبكر تخلف كردند سپس همه آنها بيعت كردند وعده‌اي از آنها با عجله و عده‌اي با تاخير با ابوبكر بيعت كردند مگر سعد بن عباده كه تا هنگام ‌مرگش با ابوبكر و عمر بيعت نكرد.

←←← مدارك شيعه


شیخ صدوق نيز درباره مخالفت و اعتراض ابوذر به حزب سقیفه مي‌نويسد:
.....ثم قام‌ابوذر - رحمة الله عليه - فقال بعد أن حمد الله وأثنى عليه:‌ أما بعد يا معشر المهاجرين والأنصار لقد علمتم وعلم خياركم أن رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قال:‌ " الامر لعلي (عليه‌السلام) بعدي، ثم للحسن والحسين (عليهماالسلام)، ثم في أهل بيتي من ولد الحسين " فأطرحتم قول نبيكم. وتناسيتم ما أوعز إليكم، واتبعتم الدنيا، وتركتم نعيم الآخرة الباقية التي لا تهدم بنيانها ولا يزول نعيمها، ولا يحزن أهلها ولا يموت سكانها وكذل الأمم التي كفرت بعد أنبيائها بدلت وغيرت فحاذيتموها حذو القذة بالقذة، والنعل بالنعل، فعما قليل تذوقون وبال أمركم وما الله بظلام‌للعبيد.

سپس ابوذر (ره) برخاست و پس از حمد و ثناى الهى گفت: اما بعد، اى گروه‌ مهاجران و انصار شما می‌دانيد و نيكان شما مى‌دانند كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: كار خلافت پس از من مال على (عليه‌السلام) سپس حسن و حسین، سپس در خاندان من از نسل حسين قرار دارد، شما سخن پيامبر خودتان را كنار گذاشتيد و در آنچه به شما تأكيد كرده بود خود را به فراموشى زديد؟ و تابع دنيا شديد و نعمت‌هاى آخرت را ترك كرديد. همان‌جايى كه سراى جاويدان است و بنيان آن خراب نمى‌شود و اهل آن اندوهگين نگردد و ساكنان آن نمى‌ميرند، و چنين بودند امت‌هايى كه پس از پيامبرانشان كافر شدند و (دین خدا را) تبديل كردند و تغيير دادند و شما دقيقا همانند آنها شديد، به زودى وبال كارتان را خواهيد چشيد و خداوند بر بندگانش ستمكار نيست.
در مخالفت ابوذر با حزب سقيفه همين بس كه وي به جهت برگرداندن خلافت از ابوبكر با صحابه مشورت كرد.

←← مناقب و فضائل


فضایل زیادی از ابوذر نقل شده در کتب شیعه و اهل تسنن که مختصرا به آن‌ها اشاره می‌کنیم؛

←←← خلق و خويی مانند عيسي


در روايات زيادي اخلاق ابوذر به عیسی بن مریم تشبيه شده است كه نشان از مقام‌ بلند و درجه ولاي وي است.
طبرانی روايتي را درباره منزلت ابوذر چنين نقل مي‌كند: وَعَنْ إبراهيم الْهَجَرِيِّ رَفَعَ الحديث إلى عبداللَّهِ بن مَسْعُودٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ عليه وسلم من سَرَّهُ أَنْ يَنْظُرَ إلى شَبِيهِ عِيسَى بن مَرْيَمَ خَلْقًا وخُلُقًا فَلْيَنْظُرْ إلى ابي‌ذَرٍّ رَضِي اللَّهُ عنه؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ كسي كه خوش دارد به شبيه عيسي بن مریم در خلق و خوي نگاه كند پس به ابوذر نگاه كند.

ابن‌سعد نيز روايتي را نقل مي‌كند كه تواضع ابوذر به تواضع عيسي تشبيه شده است:‌ قال أخبرنا يزيد بن هارون قال أخبرنا ابوأمية بن يعلى عن ابي‌الزناد عن الأعرجعن ابي‌هريرة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ما أظلت الخضراء ولا أقلت الغبراء على ذي لهجة أصدق من ابي‌ذر من سره أن ينظر إلى تواضع عيسى بن مريم فلينظر إلى ابي‌ذر؛ پیامبر (صلی‌اللّه‌علیه‌وآله) درباره ابوذر مى‌فرمود: آسمان سايه نيفكنده و زمين حمل نكرده صاحب زبانى راستگوتر از ابوذر و نيكوكارتر نزد خداوند و كسي كه دوست دارد به تواضع عيسي بن مريم (عليه‌السلام) نگاه كند به ابوذر بنگرد.

علامه مناوی نيز مي‌نويسد:‌ عن ابي‌مسعود بلفظ:‌ من سره أن ينظر إلى شبيه عيسى خلقا وخلقا فلينظر إلى ابی‌ذر.
وي بعد از نقل اين روايت مي‌گويد: قال الهيثمي:‌ رجاله ثقات؛ رجالش همه از ثقات هستند.

←←← مناقب فراوان


مناقب ابوذر آنقدر فراوان است كه خود اهل‌سنت به فراواني آن اعتراف كرده‌اند تا آنجا كه مبارک‌فوری چنين اقرار مي‌كند: ومناقبة كثيرة جدا؛ مناقب ابوذر جدا فراوان است.

←←← از كبار و فضلاء


ابن‌اثیر در اسد الغابه از ابوذر چنين ياد مي‌كند: وكان ابوذر من كبار الصحابة وفضلائهم، قديم الإسلام‌يقال:‌ أسلم بعد أربعة وكان خامساً، ثم انصرف إلى بلاد قومه وأقام ‌بها، حتى قدم على رسول الله صلى الله عليه وسلّم المدينة.
ابوذر از بزرگان و فضلاء صحابه بودند و اسلام ‌او هم قديمي ‌است كه گفته شده است بعد از چهار نفر اسلام‌ آورد كه او پنجمي ‌بودند بعد به وطن خود برگشت تا زماني كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) به مدينه تشريف آوردند.

←←← عنایت پیامبر به او


پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) هرآنچه براي خود مي‌خواست براي ابوذر نيز مي‌خواست:‌ ذهبی در روايتي از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين مي‌فرمايد: وقال النبي صلى الله عليه وسلم:‌ يا أبا ذر إني أراك ضعيفاً، وإني أحب لك ما أحب لنفسي؛ رسول خدا مي‌فرمايد: اي اباذر تو را ضعيف مي‌بينم در حالي كه من هر چيزي را كه براي خودم دوست بدارم براي تو نيز دوست دارم.

←←← صندوق علم پيامبر


ذهبي در روايت چنين نقل مي‌كند:‌ ثنا فضيل بن مرزوق، حدثتني جبلة بنت مصفح، عن حاطب قال:‌ قال ابوذر ما ترك رسول الله صلى الله عليه وسلم شيئاً مما صبه جبريل وميكائيل في صدره إلا وقد صبه في صدري. حاطب نقل مي‌كند كه ابوذر گفت پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) هيچ شيي را جبرئیل و میکائیل بر صدرش سرازير نكرد مگر اينكه حضرت آن را بر سينه من سرازير كرد.

←←← از اعلام ‌و زهاد


صفدی در كتاب الوافی بالوفیات مي‌گويد:‌ وهو من أعلام ‌الصحابة وزهادهم المهاجرين؛ او از اعلم‌ترين صحابه و زاهدترين مهاجرین بود.

←←← راستگوترين فرد


در روايات فراوان از منابع اهل‌سنت نقل شده است كه ابوذر صادق‌ترين افراد در روي زمين بود. ابن‌ابی‌شیبه از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند:‌ حدثنا يزيد عن ابي‌أمية بن يعلى الثقفي عن ابي‌الزناد عن الأعرجعن ابي‌هريرة قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ما أظلت الخضراء ولا أقلت الغبراء من ذي لهجة أصدق من ابي‌ذر من سره أن ينظر إلى تواضع عيسى بن مريم فلينظر إلى ابي‌ذر.
پيامبر (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) درباره ابوذر مى‌فرمود: آسمان سايه نيفكنده و زمين حمل نكرده صاحب زبانى راستگوتر از ابوذر و نيكوكارتر نزد خداوند و من شهادت مى‌دهم كه اين دو جز به حق شهادت ندادند، و تو (اى على) نزد من از اين دو راستگوتر و مقدّم‌تر هستى و كسي كه دوست دارد به تواضع عیسی بن مریم (عليه‌السلام) نگاه كند به ابوذر بنگرد.

احمد بن حنبل نيز اين روايت را چنين نقل مي‌كند: حدثنا عبداللَّهِ حدثني ابي‌ثنا يحيى بن حَمَّادٍ ثنا ابوعَوَانَةَ عَنِ الأَعْمَشِ ثنا عُثْمَانُ عن بي حَرْبٍ الديلي سمعت عبداللَّهِ بن عَمْرٍو يقول قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ما أَظَلَّتِ الْخَضْرَاءُ وَلاَ أَقَلَّتِ الْغَبْرَاءُ من رَجُلٍ أَصْدَقَ لَهْجَةً من ابي‌ذَرٍّ.

عبدالحی نيز دراين‌باره مي‌نويسد: ابوذر جندب بن جنادة الغفاري صادق الإسلام‌ واللسان قال رسول الله صلى الله عليه وسلم ما أظلت الخضراء ولا أقلتالغبراء أصدق لهجة من ابي‌ذر؛ طلحه گفت: به خدا سوگند كه من از رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) شنيدم كه به ابوذر فرمود: آسمان بر كسي سايه نيافكند و زمين به زير پاي كسي گسترده نشد كه صادق‌تر و صريح الهجه‌تر از ابوذر باشد. من نيز شهادت مي‌دهم كه آن دو نفر به حقّ شهادت داده‌اند. و تو يا علی از آن دو نفر نيز صادق‌تري! آيا تخلف راستگوترين صحابه از بیعت ابوبکر دلالت بر دروغين بودن خلافت ابوبكر نمي‌كند؟

← مقداد


مقداد از جمله اصحابي ‌است كه با عدم بيعت خود، اجماعي بودن خلافت ابوبكر را با چالش مواجه كرد.

←← مدارك عدم بيعت


با توجه به اهمیت این شخصیت در منابع مختلفی از او بحث شده است که نشانگر عدم بیعت او و مخالفت شدیدش با خلافت ابوبکر و حق غصب شده از امیرالمومنین است که به تفصیل به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


یعقوبی متوفاي ۲۹۲ در تاریخ یعقوبی می‌آورد که مقداد از مهاجريني ذكر شده كه از بيعت با ابوبكر تخلف كرده و به طرف علي (عليه‌السلام) متمايل شد:‌
تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب،وابي‌بن كعب.

←←← ابوسعد ابي‌


فاضل ابی‌ متوفاي ۴۲۱ دراين‌باره مي‌نويسد:‌ روى أحمد بن ابي‌طاهر في كتاب ' المنثور والمنظوم ' بإسناد له عن البراء ابن‌عازبٍ قال:‌ لم أزل لبني‌هاشمٍ محبا؛ فلما قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم تخوفت أن تتمالأ قريش على إخراجهذا الأمر من بني‌هاشم؛ فأخذني ما يأخذ الواله العجول مع ما في نفسي من الحزن لوفاة النبي صلى الله عليه وسلم - وقد ملأ الهاشميون بيتهم، فكنت أتردد بينهم وبين المسجد

أتفقد وجوه قريش، فإني لكذلك إذ فقدت أبا بكر وعمر، ثم لم ألبث إذ أنا بابي‌قد أقبل في أهل السقيفة، وهم يحتجزون الأزر الصنعانية، لا يمرون بأحد إلا خطبوه، فإذا عرفوه قدموه فمدوا يده، فمسحوها على يد ابي‌بكرٍ، وقالوا له:‌ بايع. شاء ذلك أو أبى، فأنكرت عند ذلك عقلي، وخرجت مسرعاً حتى انتهيت إلى بني‌هاشم - والباب مغلقٌ - فضربت الباب عليهم ضرباً عنيفاً، وقلت:‌ قد بايع الناس أبا بكر بن ابي‌قحافة. فقال العباس:‌ ترحت أيديكم إلى آخر الدهر؛ أما إني قد أمرتكم فعصيتموني. قال البراء:‌ فمكثت أكابد ما في نفسي، ورأيت في الليل المقداد بن الأسود، وعبادة بن الصامت، وسلمان الفارسي، وأبا ذر وأبا الهيثم بن التيهان، وحذيفة بن اليمان. وإذا هم يريدون أن يعود الأمر شورى بين المهاجرين.
[۱۹۰] ابن‌أبي‌حديد مدائني معتزلي، ابوحامد عزالدين بن هبةالله، شرح نهج البلاغة، ج۱، ص۱۳۷ و۱۳۸، تحقيق محمد عبدالكريم النمري، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت / لبنان، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۸هـ - ۱۹۹۸م.


←←← ابوالفداء


ابوالفداء متوفاي ۷۳۲ نيز مي‌گويد: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليهبايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاصوالمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر بن عازب وابي‌بن كعب ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إِيماناً وسابقه ‌ ‌وأعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهداً بالنبي من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم ما فيه من الحسن
وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية
[۱۹۱] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابوالوردي


ابن‌الوردی متوفاي ۷۴۹ درباره عدم حضور مقداد در سقیفه براي بيعت با ابوبکر اين‌چنين پرده برمي‌دارد:
وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌بن كعب، وابوسفيان من بني‌أمية؛ ومالوا مع علي رضي اللَّهِ عنهم وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:‌
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إيمانا وسابقة ‌ ‌واعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهدا بالنبي ومن ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم مالله فيه من الحسن

←←← عاصمي‌شافعي


عاصمی ‌شافعی متوفاي ۱۱۱۱ در كتاب سمط النجوم اين چنين گزارش شده است: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرجوعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.
در آن روز سعد بن عباده، گروهي از خزرجيان، علی (علیه‌السلام)،‌ و پسرانش،‌ زبیر،‌ عباس عموي پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله)، بنی‌هاشم، طلحه، سلمان، عمار، ابوذر، مقداد و غير آنها و خالد از بیعت ابوبكر تخلف كردند سپس همه آنها بيعت كردند وعده‌اي از آنها با عجله وعده‌اي با تاخير با ابوبكر بيعت كردند مگر سعد بن عبده كه تا هنگام ‌مرگش با ابوبكر و عمر بيعت نكرد.

←←← روايات شيعه


مرحوم شیخ صدوق نيز درباره اعتراض و مخالفت مقداد با ابوبكر مي‌نويسد:
...ثم قام‌المقداد بن الأسود - رحمة الله عليه - فقال:‌ يا أبا بكر إربع على نفسك، وقس شبرك بفترك وألزم بيتك، وابك على خطيئتك فإن ذلك أسلم لك في حياتك ومماتك، ورد هذا الامر إلى حيث جعله الله عز وجل ورسوله ولا تركن إلى الدنيا ولا يغرنك من قد ترى من أوغادها فعما قليل تضمحل عنك دنياك، ثم تصير إلى ربك فيجزيك بعملك وقد علمت أن هذا الامر لعلي (عليه‌السلام) وهو صاحبه بعد رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وقد نصحتك إن قبلت نصحي.

سپس مقداد بن اسود (ره) برخاست و گفت: اى ابوبكر! از جايگاه خود تجاوز مكن و وجب خود را با اندازه ميان انگشت ابهام‌ و سبابه مقايسه كن (يعنى از حد خود تجاوز مكن) و به خطاى خود گريه كن كه اين در زندگى و مرگ براى تو مناسب‌تر است و اين كار را به آنجا كه خدا و رسولش قرار داده بازگردان، به دنيا تكيه مكن و با فرومايگانى كه مى‌بينى، به خود مغرور مباش، به زودى دنياى تو خراب خواهد شد و به سوى پروردگارت بازخواهى گشت و او مطابق با عملت به تو جزا خواهد داد، تو خود مى‌دانى كه اين كار از آن على (عليه‌السلام) است و او پس از پيامبر صاحب آن است، همانا تو را نصيحت كردم، اگر تو نصيحت مرا بپذيرى.
مقداد از جمله افرادي بود كه با صحابه جهت برگردان خلافت از ابوبکر، با صحابه به شور نشست.

←← مقام‌ و منزلت


خدا مقداد را دوست دارد:‌ در چند روايت از منابع اهل سنت، تصريح شده است كه خدا چهار تن از صحابه را دوست دارد.
ترمذی روايتي را كه سندش نيز حسن است دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: حدثنا إسماعيل بن مُوسَى الْفَزَارِيُّ بن بِنْتِ السُّدِّيِّ حدثنا شَرِيكٌ عن ابي‌رَبِيعَةَ عن بن بُرَيْدَةَ عن أبيه قال قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِي بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهحِبُّهُمْ قِيلَ يا رَسُولَ اللَّهِ سَمِّهِمْ لنا قال عَلِيٌّ منهم يقول ذلك ثَلَاثًا وابوذَرٍّ وَالْمِقْدَادُ وَسَلْمَانُ أَمَرَنِي بِحُبِّهِمْ وَأَخْبَرَنِي أَنَّهحِبُّهُمْ.
پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خدا بر من امر كرد كه چهار نفر از اصحابم را دوست دارم و خبر داد كه او هم آنها را دوست دارد گفته شد يا رسول الله نامشان را برايمان بگو؟ حضرت سه بار فرمود علي از آنهاست و ابوذر، مقداد و سلمان كه خدا من را مامور كرده كه آنها را دوست بدارم و خبر هم داد كه خود خدا آنها را دوست دارد.

ترمذي در پايان روايت را حسن دانسته و گويد: قال هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ لَا نَعْرِفُهُ إلا من حديث شَرِيكٍ.
أحمد بن حنبل در مسند خود چنين روايت مي‌كند: حدثنا عبداللَّهِ حدثني ابي‌ثنا أَسْوَدُ بن عَامِرٍ أنا شَرِيكٌ عن ابي‌رَبِيعَةَ عَنِ بن بُرَيْدَةَ عن أبيه عَنِ النبي صلى الله عليه وسلم قال أمرني الله عز وجل بِحُبِّ أَرْبَعَةٍ من أصحابي‌أَرَى شَرِيكاً قال وأخبرني انهحِبُّهُمْ عَلِىٌّ منهم وابوذَرٍّ وَسَلْمَانُ وَالْمِقْدَادُ الكندي.
بررسي سند اين روايت قبلا ذكر شد.

سیوطی در جامع الاحادیث از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند كه فرمودند:نَزَلَ عَلَيَّ الرُّوحُ الأَمِينُ فَحَدَّثَنِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُحِبُّ أَرْبَعَةً مِنْ أَصْحَابي‌: عَلِيٌّ، وَسْلَمَانُ، وَابوذَرٌّ، وَالْمِقْدَادُ؛ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمود: جبرئیل بر من نازل شد و از خدا بر من حدیث كرد كه فرمودند:‌ خداوند چهار تن از اصحاب را دوست دارد؛ علی (علیه‌السلام)، سلمان، ابوذر و مقداد.

ابونعیم نيزدر حلیة الاولیاء اين روايت را اين‌چنين نقل مي‌كند: حدثنا القاسم بن أحمد بن القاسم ثنا محمد بن الحسين الخثعمي‌ثنا عباد بن يعقوب ثنا موسى بن عمير ثنا ابوربيعة الإيادي عن ابي‌بريدة عن أبيه رضي الله تعالى عنهم قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم نزل علي الروح الأمين فحدثني أن الله تعالى يحب أربعة من أصحابي‌فقال له من حضر من هم يا رسول الله فقال علي وسلمان وابوذر والمقداد رضي الله تعالى عنهم.

ابن‌ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه اين روايت را از ابن‌بریده چنين نقل مي‌كند: وقد روي من حديث ابن‌بريدة، عن أبيه أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:‌ أمرني ربي بحب أربعة، وأخبرني أنهحبهم:‌ علي، وابوذر، والمقداد، وسلمان؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ خدا من را مامور كرده است تا چهار نفر را دوست داشته باشم؛ علي (عليه‌السلام)، ابوذر، مقداد و سلمان.
بنابراين با عدم حضور مقداد در سقیفه براي بيعت با ابوبكربه اين نتيجه مي‌رسيم كه اجماعي در سقيفه براي بیعت با ابوبكر نبوده است.

←←← از فضلاء و برگزيدگان


ابن‌عبدالبر در الاستیعاب روايتي از ابن‌مسعود درباره فضيلت مقداد چنين نقل مي‌كند:‌ قال ابن‌ابي‌شيبة حدثنا يحيى بن بكير حدثنا زائدة عن عاصم عن زر عن ابن‌مسعود قال أول من أظهر الإسلام‌سبعة فذكر منهم المقداد وكان من الفضلاء النجباء الكبار الخيار من أصحاب النبي صلى الله عليه وسلم؛ ابن‌مسعود گويد: از جمله اولين افراد هفت نفره‌اي كه اسلام ‌را آشكار كرند مقداد بود و از فضلاء و كبار و از برگزيده‌شدگان از اصحاب پیامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود.

←←← اولين اظهرکننده‌گان اسلام‌


عینی از ابن‌مسعود نقل مي‌كند:‌ وعن ابن‌مسعود:‌ أن أول من أظهر الإسلام‌سبعة، فذكر منهم المقداد؛ ابن‌مسعود گويد:‌ همانا اولين كساني كه اسلامشان را آشكار كردند هفت نفر بودندكه مقداد نيز جزء آنها بود.

←←← بهشت مشتاق او


در روايتي پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) چند تن از اصحاب كه مقداد نيز از آنان بود، را نام ‌مي‌برد كه بهشت مشتاق و در انتظار آنها است.
ابي‌نعيم اصفهاني از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا محمد بن أحمد بن الحسن ثنا جعفر بن محمد بن عيسى ثنا محمد ابن‌حميد ثنا إبراهيم بن المختار ثنا عمران بن وهب الطائي عن أنس بن مالك سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول:‌ اشتاقت الجنة إلى أربعة:‌ علي والمقداد وعمار وسلمان.
بهشت مشتاق چهار نفراست:‌ علي (عليه‌السلام)، مقداد، عمارو سلمان.

← عمار


حضرت عمار از جمله كساني بود كه به همراه بنی‌هاشم و اصحاب، از بيعت با ابوبکر مخالفت كرد.

←← مدارك مخالفت


با توجه به اهمیت این شخصیت، در منابع مختلفی از او بحث شده است که نشانگر عدم بیعت او و مخالفت شدیدش با خلافت ابوبکر و حق غصب شده از امیرالمومنین است که به تفصیل به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


در كتاب یعقوبی متوفاي ۲۹۲ در باب سقیفه بنی‌ساعده و بيعت ابابكر، گروه زيادي را ذكر مي‌كند كه در سقيفه براي بيعت حاضر نشدند از جمله آنها عمار است كه یعقوبي دراين‌باره گويد: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌ بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌بن كعب.

←←← ابوالفداء


ابوالفداء متوفاي ۷۳۲ در كتاب المختصر نيز عدم بيعت عمار را اين‌چنين نقل کرده است: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاصو المقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر بن عازب وابي‌بن كعب ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إِيماناً وسابقه ‌ ‌وأعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهداً بالنبي من ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم ما فيه من الحسن
وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌ ‌ ‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية
[۲۰۶] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردي


ابن‌الوردی متوفاي ۷۴۹ مورخ مشهور اهل‌سنت، تخلف عمار را چنين نقل كرده است:‌ وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌بن كعب، وابوسفيان من بني‌أمية؛ ومالوا مع علي رضي اللَّهِ عنهم وقال في ذلك عتبة بن ابي‌لهب:‌
ما كنت أحسب أن الأمر منصرف ‌ ‌ عن هاشم ثم منهم عن ابي‌حسن
عن أول الناس إيمانا وسابقة ‌ ‌واعلم الناس بالقرآن والسنن
وآخر الناس عهدا بالنبي ومن ‌ ‌جبريل عون له في الغسل والكفن
من فيه ما فيهم لا يمترون به ‌ ‌وليس في القوم مالله فيه من الحسن

←←← عبدالملك شافعي


عبدالمالک شافعی متوفاي ۱۱۱۱ دراين‌باره مي‌گويد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.

←←← در كتب شيعه


مرحوم شیخ صدوق مي‌نويسد: ...ثم قام ‌عمار بن ياسر فقال:‌ يا أبا بكر لا تجعل لنفسك حقا جعله الله عز وجل لغيرك، ولا تكن أول من عصى رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وخالفه في أهل بيته واردد الحق إلى أهله تخف ظهرك وتقل وزرك وتلقى رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) وهو عنك راض، ثم يصير إلى الرحمن فيحاسبك بعملك ويسألك عما فعلت.

سپس عمّار یاسر برخاست و گفت: اى ابوبکر! براى خود حقى را قرار مده كه خدا آن را به غيرتو داده است و نخستين كسى مباش كه پیامبر خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) را نافرمانى كرد و درباره خاندان او به مخالفت برخاست و حق را به اهل آن برگردان تا بار تو سبك شود و وبال تو كم گردد و در حالى با پيامبر ملاقات كنى كه او از تو راضى است، سپس به سوى خداوند رحمان بازگردى، و او تو را مطابق عملت محاسبه كند و از آنچه كرده‌اى از تو بپرسد.

←← مقام‌ و منزلت


فضایل زیادی از جنای عمار نقل شده در کتب شیعه و اهل تسنن که مختصرا به آن‌ها اشاره می‌کنیم؛

←←← بهشت مشتاق او


پیامبر جمعی از اصحاب كه عمار نيز از آنان است، را نام‌ مي‌برد كه بهشت مشتاق و در انتظار آنها است.
ترمذی روايتي را دراين‌باره نقل كرده و آن را حسن دانسته است: حدثنا سُفْيَانُ بن وَكِيعٍ حدثنا ابي‌عن الْحَسَنِ بن صَالِحٍ عن ابي‌رَبِيعَةَ الأيادي عن الْحَسَنِ عن أَنَسِ بن مَالِكٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ الْجَنَّةَ لَتَشْتَاقُ إلى ثَلَاثَةٍ عَلِيٍّ وَعَمَّارٍ وَسَلْمَانَ قال هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إلا من حديث الْحَسَنِ بن صَالِحٍ.

ابی‌نعیم اصفهانی از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا محمد بن أحمد بن الحسن ثنا جعفر بن محمد بن عيسى ثنا محمد ابن‌حميد ثنا إبراهيم بن المختار ثنا عمران بن وهب الطائي عن أنس بن مالك سمعت النبي صلى الله عليه وسلم يقول:‌ اشتاقت الجنة إلى أربعة:‌ علي والمقداد وعماروسلمان؛ بهشت مشتاق چهار نفر است:‌ علی (علیه‌السلام)، مقداد، عمار و سلمان.

ابن‌ابی‌الحدید نيز در شرح نهج البلاغه چنين از ابن‌عمر روايت مي‌كند: قال ابوعمر:‌ ومن حديث أنس عن النبي صلى الله عليه وسلم:‌ اشتاقت الجنة إلى أربعة:‌ علي، وعمار، وسلمان، وبلال. انس از پيامبر(صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند كه فرمودند: بهشت مشتاق چهار نفر است:‌ علي (عليه‌السلام)، عمار، سلمان و مقداد.

ابن‌منظور همين روايت را از حذیفه نقل مي‌كند كه رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: وفي حديث أخر عن حذيفة قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: " اشتاقت الجنة إلى أربعة: علي، وسلمان، وابي‌ذر، وعمار بن ياسر.
ابن‌منظور مصري، متقی هندی و هیثمی‌ در يك حديث طولاني ديگر، اين روايت را اين چنين ذكر مي‌كنند: قال: فأتاه جبريل فقال له: يا محمد، إن الجنة لتشتاق لثلاثة من أصحابك، ... فمن هم يا نبي الله؟ قال: أنت منهم يا علي، وعمار بن ياسر، وسيشهد معك مشاهد بيناً فضلها عظيما خيرها، وسلمان وهو منا أهل البيت، وهو ناصح فاتخذه لنفسك.

در يكى از ديدارهائى كه «جبرئیل» با رسول اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) داشت، گفت: اى محمد! بهشت مشتاق ديدار سه تن از اصحاب تو هست. ... يا نبى اللّه! آنها را براى ما معرفى فرما؟ پيغمبر (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) فرمود: علی تو يكى از آن سه تن هستى و يكى هم «عمّار بن ياسر» است كه بزودى در كارزارها تو را همراهى مى‌نمايد كه فضل آن جهادها آشكار است و خير و بركت آنها بسيار بزرگ مى‌باشد؛ نفر سوّم «سلمان» است كه از ما اهل‌بیت مى‌باشد و او شخص خيرخواهى است پس او را براى خودت نگهدار.
[۲۱۵] متقي هندي، علاءالدين علي، كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال،ج۱۳، ص۱۱۲، تحقيق: محمود عمر الدمياطي، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۹هـ - ۱۹۹۸م.


←←← حور العين مشتاق او


نه‌تنها بهشت مشتاق ديدار او است بلكه حور العین نيز براي ديدار او لحظه شماري مي‌كنند. هيثمي‌ از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: عن النبي صلى الله عليه وسلم قال ثلاثة تشتاق إليهم الحور العين علي وعمار وسلمان؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: حور العين مشتاق سه نفر است:‌ علي (عليه‌السلام)، عمار و سلمان.
وي بعد از نقل اين روايت گويد: رواه الطبراني ورجاله رجال الصحيح غير ابي‌ربيعة الإيادي وقد حسن الترمذي حديثه؛ اين را طبرانی نقل كرده است و رجالش همه صحيح است مگر ابي‌ربيعه كه ترمذی حديث او را حسن دانسته است.
ابی‌نعیم اصفهانی در معرفة الصحابه نيز اين روايت چنين آورده است: ورواه سلمة بن الفضل الأبرش عن عمران مثله. وروى الحسن بن صالح عن ابي‌ربيعة عن الحسن عن أنس عن النبي صلي الله عليه وسلم قال:‌ ثلاثة تشتاق إليهم الحور:‌ علي وعمار وسلمان.

←←← ملاك حق


طبرانی روايتي را درباره عمار از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: حدثنا محمد بن عبداللَّهِ الْحَضْرَمي ‌ثنا ضِرَارُ بن صُرَدٍ ثنا عَلِيُّ بن هَاشِمٍ عن عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ عن سَالِمِ بن ابي‌الْجَعْدِ عن عَلْقَمَةَ عن عبداللَّهِ عَنِ النبي صلى اللَّهُ عليه وسلم قال إذا اخْتَلَفَ الناس كان بن سُمَيَّةَ مع الْحَقِّ؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ هرگاه مردم در چيزي اختلاف كردند سراغ پسر سميه بروند كه او با حق است.
ابن‌عبدالبر نيز مي‌نويسد: وقال ابومسعود وطائفة لحذيفة حين احتضر وأعيد ذكر الفتنة إذا اختلف الناس بمن تأمرنا قال عليكم بابن‌سمية فإنه لن يفارق الحق حتى يموت أو قال فإنهدور مع الحق حيث دار؛ ابن‌مسعود و طائفه‌اي هنگام ‌احتضار حذیفه به او گفتند هنگام ‌فتنه و اختلاف بين مردم به چه كسي ما را ارجاع مي‌دهي گفت: بر شما باد به پسر سمیه؛ زيرا او از حق جدا نمي‌شود تا مادامي ‌كه بميرد يا گفت همانا او به دور حق مي‌چرخد هر كجا كه حق بچرخد.

←←← دشمنی با او دشمنی با خدا


يكي از ويژگي‌هاي منحصر به فرد عمار، اين است كه خشم و غضب او، ملاك خشم و غضب خدا قرار گرفته شده است كه اين‌جا پيروان سقیفه بايد پاسخ بدهند كه خشم و عدم بیعت عمار با ابوبکر آيا همان خشم و غضب خدا هست يا نيست؟
ابن‌ابی‌شیبه دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: حدثنا يزيد بن هارون قال أخبرنا العوام‌بن حوشب عن سلمة بن كهيل عن علقمة عن خالد بن الوليد قال كان بيني وبين عمار كلام‌فانطلق عمار يشكوني إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فأتيت رسول الله صلى الله عليه وسلم وهو يشكوني فجعل عمار لا يزيده إلا غلظة ورسول الله صلى الله عليه وسلم ساكت فبكى عمار وقال يا رسول الله ألا تسمعه قال فرفع رسول الله صلى الله عليه وسلم رأسه فقال من عادى عمارا عاداه الله ومن أبغض عمارا أبغضه الله قال فخرجت فما كان شيء أبغض إلى من غضب عمار فلقيته فرضي.

خالد بن ولید روايت مى‌كند كه در يكى از اوقات، ميان من و «عمار» گفتگوئى شد و به او پرخاش كردم. «عمار» بحضور رسول خدا (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) شرفياب شد و از من شكايت كرد. طولى نكشيد بحضور مبارك رسول خدا (صلّی‌اللّه‌علیه‌وآله) شرفياب شدم عمار كه داشت شكايت من را مي‌كرد بر خشمش هم افزوده مي‌شد و پيغمبر اكرم (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) همچنان ساكت بود كه عمار گريه كرد و گفت يا رسول الله آيا صداي او را نمي‌شنوي؟ دراينجا حضرت سرش را بالا گرفت و فرمودند هركس عمار را دشمن بدارد خدا را دشمن دانسته و هركس بر عمار خشم كند خدا را به خشم آورده است خالد گويد پس از محضر رسول خدا (صلّى‌اللّه‌عليه‌وآله) خارج شدم درحالي كه هيچ چيز نزد من از اين مبغوض‌تر نبود كه كسي بر عمار خشم كند لذا عمار را ديدم (رضايت گرفتم) او هم راضي شد.

حاکم نیشابوری نيز اين روايت را چنين نقل مي‌كند: أخبرناه ابوالعباس محمد بن أحمد المحبوبي ... قال فرفع النبي صلى الله عليه وسلم رأسه وقال من عادى عمارا عاداه الله ومن أبغض عمارا أبغضه الله قال خالد فخرجت فما كان شيء أحب إلي من رضى عمار فلقيته فرضي حديث العوام‌بن الحوشب.
حاكم بعد از نقل اين حديث مي‌گويد: هذا حديث صحيح الإسناد على شرط الشيخين.
ابن‌ابی‌الحدید از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: قال ابوعمر:‌ ومن حديث خالد لن الوليد، أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال:‌ ' من أبغض عماراً أبغضه الله ' فما زلت أحبه من يومئذ؛ خالد گويد پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: كسي كه عمار را به خشم آورد خدا را به خشم آورده است بخاطر همين من او را از آن روزي كه حضرت اين جمله را گفتند دوست دارم.

ابن‌اثیر نيز در اسد الغابة چنين روايت مي‌كند: أَنبأَنا ابوياسر بن ابي‌حبة ... فرفع رسولُ الله رأْسه وقال:‌ من عادى عماراً عاداه الله، ومن أَبغْضَ عماراً أَبغضه الله. قال خالد:‌ فخرجت فما كان شيءٌ أَحبّ إِليّ من رضا عمار، فلقيته فرضي.
ذهبی نيز چنين نقل مي‌كند: وقال سلمة بن كهيل، عن علقمة، عن خالد بن الوليد قال:‌ كان بيني وبين عمار كلام، فأغلظت له، فشكاني إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم، فقال:‌ من عادى عماراً عاداه الله، ومن أبغض عماراً أبغضه الله. رواه أحمد في مسنده، عن يزيد بن هارون، ثنا العوام‌عنه.

مسند احمد نيز اين روايت را با سند صحیح چنين نقل كرده است:‌ ۱۶۸۶۰ - حدثنا عبدالله حدثني ابي‌ثنا يزيد ... فرفع رسول الله صلى الله عليه و سلم رأسه وقال من عادى عمارا عاداهالله ومن أبغض عمارا أبغضه الله قال خالد فخرجت فما كان شيء أحب إلى من رضا عمار فلقيته فرضى قال عبدالله سمعته من ابي‌مرتين.
شیعیب ارنوؤط نيز اين روايت را تصحيح كرده است. تعليق شعيب الأرنؤوط:‌ حديث صحيح وهذا إسناد اختلف فيه على سلمة بن كهيل:‌ وهو الحضرم.

←←← عمار مع الحق و الحق مع عمار


يكي از بزرگترين فضيلتی كه در روايات فراوان براي عمار ذكر شده است، حق مدار بودن عمار است كه اين صفت بعد براي هيچ يك از اصحاب به غير از حضرت علی (علیه‌السلام) نقل نشده است.
ابن‌کثیر دراين‌باره از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين روايت مي‌كند: قال وسمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول لعمار يا عمار تقتللك الفئة الباغية وأنت مذ ذاك مع الحق والحق معك يا عمار بن ياسر؛ راوي گويد از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند كه شنيدم حضرت به عمار فرمود:‌ تو را فئه باغيه مي‌كشند در حالي تو در آن زمان بر حقي و حق نيز با توست اي عمار.

سیوطی نيز دراين‌باره از حضرت علي (عليه‌السلام) هنگام ‌كشته شدن عمار ‌چنين نقل مي‌كند: قَالَ عَلِيٌّ حِينَ قُتِلَ عَمَّارٌ رضيَ اللَّهُ عنهُ:‌ إِنَّ امْرَأً مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَمْ يَعْظُمْ عَلَيْهِ قَتْلُ ابن‌يَاسِرٍ وَتَدْخُلُ عَلَيْهِ الْمُصِيبَةُ المُوجِبَةُ لَغَيْرُ رَشِيدٍ، رَحِمَ اللَّهُ عَمَّاراً يَوْمَ أَسْلَمَ، وَرَحِمَ اللَّهُ عَمَّاراً يَوْمَ قُتِلَ، وَرَحِمَ اللَّهُ عَمّاراً يَوْمَ يُبْعَثُ حَيّاً لَقَدْ رَأَيْتُ عَمَّاراً، وَمَا يُذْكَرُ مِنْ أَصْحَابِ رسولِ اللّهِ أَرْبَعَةٌ إِلاَّ كَانَ رَابِعاً، وَلاَ خَمْسَةٌ إِلاَّ خَامِساً، وَمَا كَانَ أَحَدٌ مِنْ قُدَمَاءِ أَصْحَابِ رسولِ اللّه شُكُّ أَنَّ عَمّاراً قَدْ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ، فِي غَيْرِ مَوْطِنٍ وَلاَ اثْنَيْنِ، فَهَنِيئاً لِعَمَّارٍ بِالْجَنَّةِ وَلَقَدْ قِيلَ:‌ إِنَّ عَمَّاراً مَعَ الْحَق، وَالْحَقُّ مَعَهدُورُ، عَمَّارٌ مَعَ الْحَق أَيْنَمَا دَارَ، وَقَاتِلُ عَمَّارٍ فِي النَّارِ.

چون عمار كشته شد، على (عليه‌السلام) فرمود: هر مسلمانى كه از مرگ عمار متأثر و افسرده نشود و آن را بزرگ نشمرد رشيد نيست، خداوند عمار را رحمت كند در آن روزى كه اسلام ‌آورد و خدايش رحمت كناد در روزى كه كشته شد و خدايش رحمت كناد در روزى كه برانگيخته مى‌شود. من عمار را در آن هنگام ‌ديدم كه اگر چهار تن از اصحاب رسول خدا ياد مى‌شدند او نفر چهارم بود و اگر پنج‌ تن ياد مى‌شدند او نفر پنجم بود، هيچ يك از اصحاب قديمى پیامبر ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) در اينكه بهشت براى عمار واجب است ترديد ندارد و در يك مورد و دو مورد نبوده كه بهشت بر او واجب شده است، و بهشت بر او گوارا باد. و گفته شده است كه عمار همواره با حق و حق با عمار است و عمار هر جا كه حق باشد او هم همراه آن است و كشنده عمار در آتش است.

بلاذری در أنساب الأشراف از حضرت علي (عليه‌السلام) چنين نقل مي‌كند: وقال علي (عليه‌السلام).....: فهنيئا له الجنة، عمار مع الحق أين دار، وقاتل عمار في النار؛ حضرت فرمودند: بهشت گواراي عمار باد، عمار باحق است وهركجا كه بچرخد و قاتل عمار در آتش است.
طبرانی نيز در المعجم الکبیر نقل چنين مي‌نويسد: حدثنا محمد بن عبداللَّهِ الْحَضْرَمي‌ ثنا ضِرَارُ بن صُرَدٍ ثنا عَلِيُّ بن هَاشِمٍ عن عَمَّارٍ الدُّهْنِيِّ عن سَالِمِ بن ابي‌الْجَعْدِ عن عَلْقَمَةَ عن عبداللَّهِ عَنِ النبي صلى اللَّهُ عليه وسلم قال إذا اخْتَلَفَ الناس كان بن سُمَيَّةَ مع الْحَقِّ؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ هرگاه مردم در چيزي اختلاف كردند سراغ پسر سمیه بروند كه او با حق است.

ابن‌اثير نيز اين روايت را ابن‌مسعود نقل مي‌كند: وروى البيهقي عن الحاكم وغيره عن الأصم عن ابي‌بكر محمد بن إسحاق الصنعاني عن ابي‌الجواب عن عمار بن زريق عن عمار الذهبي عن سالم بن ابي‌الجعد عن ابن‌مسعود قال سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول لعمار إذا اختلف الناس كان ابن‌سمية مع الحق؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: زماني كه مردم اختلاف كردند حق با عمار است.

←←← برگزیننده بهترین امر


ذهبی در روايت صحيحي كه عایشه راوي آن است، چنين نقل مي‌كند: وعن عائشة قالت:‌ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:‌ عمار ما عرض عليه أمران إلا اختار أرشدهما؛ عايشه گويد پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند:‌ دو چيز بر عمار عرضه نشود مگر اينكه بهترين را برگزيند.
وي در ادامه حدیث مي‌نويسد: أخرجه النسائي والترمذي، وإسناده صحيح.

←←← از نجيبان


هنگامي‌كه عمر، عمار را به عنوان امير به کوفه فرستاد در نامه‌اي كه نشان از نصب او به عنوان والي اهل كوفه بود، از او به نجبائ اصحاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) ياد كرده است.
زهری دراين‌باره مي‌نويسد: قال أخبرنا وكيع بن الجراح عن سفيان عن ابي‌إسحاق عن حارثة بن مضرب قال قرئ علينا كتاب عمر بن الخطاب أما بعد فإني بعثت إليكم عمار بن ياسر أميرا وابن‌مسعود معلما ووزيرا وقد جعلت بن مسعود على بيت مالكم وإنهما لمن النجباء من أصحاب محمد من أهل بدر فاسمعوا لهما وأطيعوا واقتدوا بهما.
وکیع بن جراح از سفیان، از ابواسحاق، از حارثه بن مضرب نقل مى‌كند كه مى‌گفته است نامه عمر بن خطاب را براى ما خواندند كه در آن نوشته شده بود، من عمار بن یاسر را به اميرى و ابن‌مسعود را به وزيرى و معلمى براى شما فرستادم. ابن‌مسعود را بر بیت المال شما هم گماشتم و اين دو از اصحاب نجيب رسول خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) و از شركت كنندگان در بدر هستند، سخن آن دو را بشنويد و از آن دو اطاعت كنيد و به آنها اقتدا كنيد.

ابن‌ابی‌الحدید نيز دراين‌باره مي‌نويسد: قال ابوعمر:‌ وقد روى حارثة بن المضراب:‌ قرأت كتاب عمر إلى أهل الكوفة:‌ أما بعد، فإني بعثت إليكم عماراً أميراً، و عبدالله بن مسعود معلماً ووزيراً، وهما من النجباء، من أصحاب محمد، فاسمعوا لهما، واقتدوا كما.

←←← سب او سب خدا


در رواياتي فراوان پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) دشنام‌ دادن به عمار را عين دشنام‌ دادن به خدا دانسته است.
حاکم نیشابوری در روايت صحيحي چنين نقل مي‌كند: حدثنا ابوالعباس محمد بن يعقوب ثنا إبراهيم بن مرزوق ثنا ابوداود الطيالسي ثنا شعبة أخبرني سلمة بن كهيل سمعت محمد بن عبدالرحمن بن يزيد عن أبيه عن الأشتر عن خالد بن الوليد قال كان بيني وبين عمار شيء فشكوته إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم من يسب عمارا يسبه الله ومن يعاد عمارا يعاده الله؛ خالد گويد بين من و عمار اختلافي افتاد پس من به حضرت شكايت كردم كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: هركس به عمار دشنام ‌دهد خدا او را دشنام‌ خواهد داد و هر كه با عمار دشمنى ورزد خدا با او دشمنى خواهد ورزد. و در ادامه مي‌گويد: صحيح الإسناد ولم يخرجاه.

نسائی نيز در روايتي چنين نقل مي‌كند: أخبرنا محمد بن غيلان قال أنا ابوداود عن شعبة عن سلمة قال سمعت محمد بن عبدالرحمن بن يزيد يحدث عن أبيه عن الأشتر عن خالد بن الوليد قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم من يعاد عمارا يعاده الله ومن يسب عمارا يسبه الله؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: هر كه با عمار دشمنى ورزد خداى عزّوجلّ با او دشمنى خواهد ورزيد هر كس به عمار دشنام‌ دهد خدا او را دشنام ‌خواهد داد.
طبری نيز چنين نقل مي‌كند: فقال رسول الله: خالد لا تسب عمارا فإنه من سب عمارا سبه الله ومن أبغض عمارا أبغضه الله ومن لعن عمارا لعنه الله؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) به خالد فرمودند: عمار را دشنام‌ نده زيرا هركس او را دشنام‌ گويد خدا او را دشنام ‌گويد (كنايه از عذاب و خشم) و هركس عمار را لعن كند خدا لعنش مي‌كند.

طبرانی نيز مي‌نويسد: فقال يا خَالِدُ لا تَسُبَّ عَمَّارًا فإنه من سَبَّ عَمَّارًا سَبَّهُ اللَّهُ وَمَنْ يُبْغِضُ عَمَّارًا أَبْغَضَهُ وَمَنْ سَفَّهَ عَمَّارًا سَفَّهَهُ اللَّهُ فقال خَالِدٌ يا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لي يا رَسُولَ اللَّهِ فَوَاللَّهِ ما مَنَعَنِي أَنْ أُحِبَّهُ إِلا تَسْفِيهي إِيَّاهُ قال خَالِدٌ فما من ذُنُوبِي شَيْءٌ أَخْوَفَ عِنْدِي من تَسْفِيهي عَمَّ.
وي همچنين نقل مي‌كند: حدثنا عبداللَّهِ بن أَحْمَدَ بن حَنْبَلٍ ثنا محمد بن عبدالْوَهَّابِ الْحَارِثِيُّ ثنا عَمْرُو بن ثَابِتٍ عن عبدالرحمن بن عَابِسٍ عن عَمِّهِ مَخْرَمَةَ بن رَبِيعَةَ عَنِ الأَشْتَرِ قال حدثني خَالِدُ بن الْوَلِيدِ قال سَبني‌عَمَّارٌ في عَهْدِ النبي صلى اللَّهُ عليه وسلم فَجِئْتُ إلى رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ عليه وسلم فقلت يا رَسُولَ اللَّهِ لَوْلاكَ ما سَبني‌بن سُمَيَّةَ فقال مَهْلا يا خَالِدُ من سَبَّ عَمَّارًا سَبَّهُ اللَّهُ وَمَنْ حَقَّرَ عَمَّارًا حَقَّرَهُ اللَّهُ.

ثعلبی نيز چنين نقل مي‌كند:فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم يا خالد كف عن عمار فإنه من يسبّ عماراً يسبّه الله ومن يبغض عماراً يبغضه الله، فقام‌عمار وتبعه خالد فأخذ بثوبه وسأله أن يرضى عنه فرضي عنه؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) به خالد فرمودند: دست از عمار بردار زيرا هركس عمار را سب كند خدا سبش مي‌كند و كسي كه نسبت به عمار بغض داشته باشد خدا نيز مبغوض اوست در اينجا بود كه عمار بلند شد رفت و خالد نيز پشت سرش رفت و لباسش را گرفت و از او درخواست حلاليت كرد او هم راضي شد.
وي اين جريان رفتار خالد با عمار را در ذيل اين آيه: «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أطِيعُوا اللهَ وَأطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُوْلِي الأمْرِ مِنْكُمْ» نقل كرده و بعد مي‌گويد:‌ وأنزل الله هذه الآية وأمر بطاعة أولي الأمر؛ خدا اين آیه را نازل كرده و امر به اطاعت از اولی الامر كرده است.

←←← لعن کننده او، ملعون خدا


طبری در تفسير درباره لعن عمار چنين نقل مي‌كند:‌ فاستبا عند رسول الله فقال خالد يا رسول الله أتترك هذا ال عبدالأجدع يسبني ‌فقال رسول الله: خالد لا تسب عمارا فإنه من سب عمارا سبه الله ومن أبغض عمارا أبغضه الله ومن لعن عمارا لعنه الله. پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) به خالد فرمودند: عمار را دشنام ‌نده زيرا هركس او را دشنام‌ دهد خدا دشنامش مي‌دهد و كسي كه نسبت به عمار كينه و بغض كند خدا از او مبغوض است و كسي كه او را لعن كند خدا لعنش مي‌كند.
ابن‌کثیر نيز چنين نقل مي‌كند:‌ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم يا خالد لا تسب عمارا فإنه من سب عمارا يسبه الله ومن يبغض عمارا يبغضه الله ومن يلعن عمارا لعنه الله.

←←← تحقیر کننده او، تحقیرشونده خدا


طبراني دراين‌باره چنين از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل مي‌كند: حدثنا عبداللَّهِ بن أَحْمَدَ بن حَنْبَلٍ ثنا محمد بن عبدالْوَهَّابِ الْحَارِثِيُّ ثنا عَمْرُو بن ثَابِتٍ عن عبدالرحمن بن عَابِسٍ عن عَمِّهِ مَخْرَمَةَ بن رَبِيعَةَ عَنِ الأَشْتَرِ قال حدثني خَالِدُ بن الْوَلِيدِ قال سَبني‌عَمَّارٌ في عَهْدِ النبي صلى اللَّهُ عليه وسلم فَجِئْتُ إلى رسول اللَّهِ صلى اللَّهُ عليه وسلم فقلت يا رَسُولَ اللَّهِ لَوْلاكَ ما سَبني ‌بن سُمَيَّةَ فقال مَهْلا يا خَالِدُ من سَبَّ عَمَّارًا سَبَّهُ اللَّهُ وَمَنْ حَقَّرَ عَمَّارًا حَقَّرَهُ اللَّهُ؛ خالد گويد عمار من را در زمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دشنام‌ داد آمدم به محضر حضرت و گفتم اي رسول الله اگر تو نبودي عمار من را دشنام‌ نمي‌داد، پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند اين طور نيست اي خالد هركس دشنام‌ دهد عمار را خدا او را دشنام ‌دهد و هر كس تحقیر نمايد (كوچك بشمارد) عمار را خدا او را تحقير نمايد.

سیوطی نيز چنين نقل روايت مي‌كند: عن خالد بن الْوليد عَنْهُ:‌ ( أَنَّهُ أَتاى النَّبِيَّ فَقَالَ:‌ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْلاَ أَنْتَ مَا سَبني ‌ابن‌سُمَيَّةَ، فَقَالَ:‌ مَهْلاً يَا خَالِدُ مَنْ سَبَّ عَمَّارَاً سَبَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ حَقَرَ عَمَّارَاً حَقَرَهُ اللَّهُ، وَمَنْ سَفِهَ عَمَّارَاً سَفِهَهُ اللَّهُ )؛ خالد گويد عمار من را در زمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دشنام ‌داد آمدم به محضر حضرت و گفتم اي رسول الله اگر تو نبودي عمار من را دشنام ‌نمي‌داد پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند اين طور نيست اي خالد هر كس دشنام ‌دهد عمار را خدا او را دشنام ‌دهد و هر كس تحقير نمايد (كوچك بشمارد) عمار را خدا او را تحقير نمايد و هر كس عمار را به سفاهت نسبت دهد خدا او را تسفيه (نادان) كند.

←←← بغض به او، مبغوض خدا


طبري در تفسير درباره بغض و كينه نسبت به عمار چنين نقل مي‌كند:‌ فاستبا عند رسول الله فقال خالد يا رسول الله أتترك هذا ال عبدالأجدع يسبني‌ فقال رسول الله: خالد لا تسب عمارا فإنه من سب عمارا سبه الله ومن أبغض عمارا أبغضه الله ومن لعن عمارا لعنه الله.
ابن‌كثير نيز چنين نقل مي‌كند:‌ فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم يا خالد لا تسب عمارا فإنه من سب عمارا يسبه الله ومن يبغض عمارا يبغضه الله ومن يلعن عمارا لعنه الله.

←←← سفیه داننده او، سفیه شده خدا


سيوطي روايتي را از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) چنين نقل مي‌كند: عن خالد بن الْوليد عَنْهُ:‌ ( أَنَّهُ أَتاى النَّبِيَّ فَقَالَ:‌ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْلاَ أَنْتَ مَا سَبني ‌ابن‌سُمَيَّةَ، فَقَالَ:‌ مَهْلاً يَا خَالِدُ مَنْ سَبَّ عَمَّارَاً سَبَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ حَقَرَ عَمَّارَاً حَقَرَهُ اللَّهُ، وَمَنْ سَفِهَ عَمَّارَاً سَفِهَهُ اللَّهُ ).
خالد گويد عمار من را در زمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دشنام‌ داد آمدم به محضر حضرت و گفتم اي رسول الله اگر تو نبودي عمار من را دشنام ‌نمي‌داد پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند اين طور نيست اي خالد هر كس دشنام ‌دهد عمار را خدا او را دشنام‌ دهد و هر كس تحقير نمايد (كوچك بشمارد) عمار را خدا او را تحقير نمايد و هر كس عمار را بسفاهت نسبت دهد خدا او را تسفيه (نادان) كند.

←←← حرام بر آتش


ذهبي در روايتي از حضرت علي (عليه‌السلام) درباره حرام ‌بودن گوشت و خون عمار در آتش چنين نقل مي‌كند: وعن علي قال:‌ قال رسول الله صلى الله عليه وسلم:‌ دم عمار ولحمه حرام ‌على النار؛ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمودند: خون و گوشت عمار بر آتش حرام ‌است.
هیثمی‌ نيز روايتي در اين مضمون اين‌چنين آورده است: وعن علي قال سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول دم عمار ولحمه حرام ‌على النار أن تطعمه.
وي بعد از نقل اين روايت مي‌گويد: رواه البزار ورجاله ثقات وفي بعضهم ضعف لا يضر؛ رجالش اين حديث از ثقات هستند و ضعف بعضي از راويان ضرر به صحت روايت نمي‌زند.

←←← سرشار از ایمان


هيثمي ‌در روايت صحيحي از پيامبر درباره ایمان عمار چنين نقل مي‌كند: وعن عائشة أنها قالت ما أحد من اصحاب رسول الله صلى الله عليه وسلم إلا لو شئت لقلت فيه ما خلا عمارا فإني سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول ملئ إيمانا إلى مشاشه؛ عایشه گويد: احدی از صحابه نبود مگر اينكه ما درباره او چيزي مي‌گفتيم مگر عمار كه شنيدم پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) درباره او مي‌فرمود: سرشت و وجود عمار پر از ايمان است.
وي در ادامه حديث مي‌گويد: رواه البزار ورجاله رجال الصحيح.

←←← قاتل و دشمن عمار در آتش


حاکم در روایت صحيحي درباره اين موضوع كه قاتل و دشمن عمار در آتش است چنين نقل روايت مي‌كند: حدثنا ابو عبدالله محمد بن يعقوب الحافظ ثنا يحيى بن محمد بن يحيى ثنا عبدالرحمن بن المبارك ثنا المعتمر بن سليمان عن أبيه عن مجاهد عن عبدالله بن عمرو أن رجلين أتيا عمرو بن العاص يختصمان في دم عمار بن ياسر وسلبه فقال عمرو خليا عنه فإني سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول اللهم أولعت قريش بعمار إن قاتل عمار وسالبه في النار.
ابن‌عمر نقل مي‌كند دو نفر درباره خون و سلب (حسب و نسب) عمار به نزاع برخواسته و به پيش عمرو بن عاص رفتند عمر گفت از عمار دست برداريد زيرا شنيدم كه رسول خدا (صلى‌اللّه‌عليه‌وآله) مي‌فرمود: پروردگارا قریش (در آزار) عمّار حريص است، همانا كشنده عمّار و سلب كننده او در آتش است.
وي بعداز نقل روايت مي‌گويد: وتفرد به عبدالرحمن بن المبارك وهو ثقة مأمون عن معتمر عن أبيه فإن كان محفوظا فإنه صحيح على شرط الشيخين ولم يخرجاه وإنما رواه الناس عن معتمر عن ليث عن مجاهد.

←←← دارای فضائل فراوان


فضائل عمار چنان فراوان است كه ابن‌ابی‌الحدید در شرح نهج البلاغه از ابوعمر درباره اقرار او به مناقب عمار چنين نقل مي‌كند: قال ابوعمر:‌ وفضائل عمار كثيرة جداً يطول ذكرها؛ فضائل عمار حقيقتا فراوان است كه ذكر آن به درازا مي‌كشد.
بنابراين، تخلف چنين صحابه جليل القدر از بیعت ابوبکر كه هميشه به دور حق مي‌چرخد و او ملاك حق بود، آيا اين، شبهه‌اي را در ذهن انسان ايجاد نمي‌كند كه ابوبكر و حزبشان بر باطل بوده و از حق جدا بودند؟ آيا تخلف او، ادعاي اجماعي بودن خلافت ابوبكر را زير سؤال نمي‌برد؟

← سعد بن عبادة


از جمله افرادي كه با ابوبكر بيعت نكرد، سعد بود كه تا آخر عمر نه‌تنها با ابوبكر بلكه با عمر نيز بيعت نكرد.

←← منابع مخالفت


سعد بن عباده از جمله افرادی بود که با ابوبکر بیعت نکرد و با او به مخالفت پرداخت که در منابع شیعه و سنی موجود است که به آن اشاره می‌کنیم؛

←←← طبري


طبری متوفاي ۳۱۰ درباره تخلف سعد از بيعت چنين مي‌نويسد:
فأدخلوه في داره وترك أياما ثم بعث إليه أن أقبل فبايع فقد بايع الناس وبايع قومك فقال أما والله حتى أرميكم بما في كنانتي من نبلي وأخضب سنان رمحي وأضربكم بسيفي ما ملكتهدي وأقاتلكم بأهل بيتي ومن أطاعني من قومي‌فلا أفعل وايم الله لو أن الجن اجتمعت لكم مع الإنس ما بايعتكم حتى أعرض على ربي وأعلم ما حسابي‌فلما أتى ابوبكر بذلك قال له عمر لا تدعه حتى يبايع فقال له بشير بن سعد إنه قد لجوأبى وليس بمبايعكم حتى يقتل وليس بمقتول حتى يقتل معه ولده وأهل بيته وطائفة من عشيرته فاتركوه فليس تركه بضاركم إنما هو رجل واحد فتركوه وقبلوا مشورة بشير بن سعد واستنصحوه لما بدا لهم منه فكان سعد لا يصلي بصلاتهم ولا يجمع معهم ويحجولا يفيض معهم بإفاضتهم فلم يزل كذلك حتى هلك ابوبكر رحمه الله.

سعد را به خانه‌اش بردند و چند روز بعد كسی پيش او فرستادند كه بيا بيعت كن كه همه مردم بيعت كرده‌اند. جواب سعد چنين بود كه: «بخدا بيعت نكنم تا هر چه تير در تيردان دارم بيندازم و سرنيزه‌ام ‌را خونين كنم، و چندان كه بتوانم با شمشیر شما را بزنم و به كمك خاندان و پيروان خويش با شما جنگ كنم، بخدا اگر جنيان و انسيان با شما هم‌دست شوند بيعت نكنم تا به پيشگاه خدا روم و حساب خويش بدانم.» و چون جواب وى را با ابوبكر بگفتند عمر گفت: «ولش نكن تا بيعت‌ كند.»
اما بشیر بن سعد گفت: «وى لج كرده و بيعت نمى‌كند تا كشته شود و كشته نشود مگر آنكه فرزندان و كسان و جمعى از قوم وى كشته شوند، كارش نداشته باشيد كه براى شما ضررى ندارد كه كسى بيشتر نيست.» مشورت بشير را پذيرفتند و متعرض سعد نشدند و او در نماز جماعت حضور نمى‌يافت و در جمع آنها نمى‌آمد. و چون به حج مى‌رفت در مواقف با قوم همراه نمى‌شد. و چنين بود تا ابوبكر رحمه الله بمرد.

←←← ابن‌تيميه


ابن‌تیمیه متوفاي ۷۲۸ نيز درباره مخالفت سعد از بيعت با ابوبكر چنين مي‌گويد:‌ ونحن نعلم يقينا أن أبا بكر لم يقدم على علي والزبير بشيء من الأذى بل ولا على سعد بن عبادة المتخلف عن بيعته أولا وآخرا؛ و ما به یقين مي‌دانيم كه ابابكر اقدامي‌ براي اذيت علی (علیه‌السلام) و زبیر نكرد؛ بلكه سعد بن عباده را كه از بيعت تخلف كرد نيز اذيت نكرد.

در جاي ديگر هم به تخلف سعد از بيعت اشاره مي‌كند و مي‌گويد: الثالث أن يقال قد علم بالتواتر أن المسلمين كلهم اتفقوا على مبايعة عثمان لم يتخلف عن بيعته أحد مع أن بيعة الصديق تخلف عنها سعد بن عبادة ومات ولم يبايعه ولا بايع عمر ومات في خلافة عمر؛ سوم اينكه به تواتر معلوم است كه مسلمانان در بیعت با عثمان اتفاق داشتند و احدي از آن تخلف نكرد هرچند در بيعت ابوبكر سعد بن عباده تخلف كرد و از دنيا رفت و با ابوبکر و عمر بيعت نكرد و در زمان خلافت عمر از دنيا رفت.

و همچنين مي‌گويد:‌ وأما ابوبكر فتخلف عن بيعته سعد لأنهم كانوا قد عينوه للإمارة فبقي في نفسه ما يبقى في نفوس البشر ولكن هو مع هذا رضي الله عنه لم يعارض ولم يدفع حقا ولا أعان على باطل؛ اما درباره ابوبكر اين كه سعد از بيعت با تخلف كرد زيرا انصار او را براي امارت معين كرده بودند ولي اين آرزو مانند آرزوهاي بشري در دل سعد ماند ولكن ابوبكر با اين حال با حقش را دفع نكرد و بر باطل نيز كمك نكرد.

ابن‌تيميه در جايي در‌باره تخلف سعد از بيعت به اين نكته اشاره مي‌كند كه ابابكر از اين كار سعد ناراحت نشد و او را مجبور به بيعت نكرد:‌ فإن الصديق رضي الله عنه لم يقاتل أحدا على طاعته ولا ألزام ‌أحدا بمبايعته ولهذا لما تخلف عن بيعته سعد لم يكرهه على ذلك؛ همانا ابوبكر با احدي درباره اطاعت خودش جنگ نكرد و كسي را مجبور به بيعت نكرد و لذا وقتي كه سعد از بيعتش تخلف كرد از اين كار سعد بدش نيامد.
همچنين در جلد ۷ منهاج السنة، سعد را تنها كسي معرفي مي‌كند كه از بيعت با ابوبكر سرپيچي كرد: و لم يتخلف عن بيعته إلا سعد بن عبادة و إما علي و سائر بني‌هاشم فلا خلاف بين الناس انهم بايعوه لكن تخلف فانه كان يريد الإمرة لنفسه رضي الله عنهم أجمعين؛ از بيعت ابوبكر كسي تخلف نكرد مگر سعد ولی علي (عليه‌السلام) و ساير بنی‌هاشم شكي در بين مردم نيست كه بيعت كردند ولي سعد بخاطر اينكه آرزوي خلافت را در سر داشت تخلف كرد.

وي دوباره عدم بيعت سعد را چنين بيان مي‌كند:‌ وقد تخلف عن بيعته سعد بن عبادة فما آذاه بكلمة فضلا عن فعل وقد قيل إن عليا وغيره امتنعوا عن بيعته ستة أشهر فما أزعجهم ولا ألزمهم بيعته فهل هذا كله إلا من كمال ورعه عن أذى الأمة وكمال عدله وتقواه؛ به تحقيق سعد از بيعت ابوبكر تخلف كرد و بخاطر اين كارش كسي او را نه لسانا و نه عملا اذيت نكرد گفته شده كه علي (عليه‌السلام) و غير او شش ماه از بيعت امتناع كردند و به خاطر اين كارشان كسي آنها را ناراحت نكرده و مجبور به بيعت نكردند آيا اين كار غير از كمال تقواي ابوبكر را نشان مي‌دهد كه اذيت مردم نمي‌كرد.

در جاي ديگر ابن‌تيميه تخلف سعد از بيعت را متذكر شده و علت قتل او را نيز يادآور مي‌شود:‌ وعمر وابوعبيدة وأمثالهما من خيار المهاجرين وكانا من أعظم أعوان الصديق وهؤلاء أفضل من سعد بن عبادة الذي تخلف عن بيعته وعن القيام ‌على أهل الإفك وعزله عن الإمارة يوم فتح مكة وقد روي أن الجن قتله وإن كان مع ذلك من السابقين الأولين من أهل الجنة؛ عمر، ‌ابوعبیده و امثال آن دو از برگزيده‌گان مهاجرین بودند و از بزر گترين ياوران ابوبكر به شمار مي‌رفتند و آنها از سعد كه از بيعت با ابوبكر تخلف كرده و درباره اهل افک قيام ‌نكرد، افضل‌تر بودند و او را در روز فتح مکه از فرماندهي عزل كرد و روايت شده كه سعد توسط جن كشته شد ولي با همه اينها او از سابقين اهل بهشت است.

ابن‌تیمیه همچنين تخلف سعد از بيعت را پذيرفته و آن را مخل به اين اجماع ندانسته و مي‌گويد: ولو قدر أن عمر وطائفة معه بايعوه وامتنع سائر الصحابة عن البيعة لم يصر إماما بذلك وإنما صار إماما بمبايعة جمهور الصحابة الذين هم أهل القدرة والشوكة ولهذا لم يضر تخلف سعد بن عبادة لأن ذلك لا يقدح في مقصود الولاية فإن المقصود حصول القدرة والسلطان اللذين بهما تحصل مصالح الإمامة وذلك قد حصل بموافقة الجمهور على ذلك.
و اگر مقدر بر اين بود كه عمر و گروهي با ابوبکر بيعت كردند و بقيه صحابه از بیعت امتناع كردند اين موجب ثبوت امامت و خلافت ابوبكر نمي‌شود در حالي كه جزء اين نيست كه ابوبكر با بيعت اجماع صحابه‌اي كه از اهل منزلت و شوكت و بزرگي بودند به امامت و حکومت رسيد لذا تخلف سعد بن عباده به اين امامت ضرري نمي‌زند و با هدف ولایت منافات ندارد؛ زيرا هدف، حصول قدرت و شوكت است كه مصالح امامت را برآورده مي‌كند و اين‌هم با موافقت اجماع حاصل شد.

ابن‌تيميه كه اجماع اهل قدرت و شوكت (اهل حل و عقد) را ملاك ثبوت امامت ابوبكر مي‌داند، حال سوالي كه از وي داريم اين است كه آيا سعد بن عباده كه رئيس بزرگترين طایفه در مدینه بود جزء اهل قدرت و شوكت بوده یا نه؟ اگر بوده پس با اقرار خودتان كه از بيعت ابوبكر تخلف كرده، اثبات اجماع اهل و عقد در بيعت ابوبكر رد مي‌شود.
نكته‌اي كه در گفتار ابن‌تيميه درباره بيعت سعد به چشم مي‌خورد و نبايد از آن غفلت كرد اين است كه وي ادعا كرده است كه بيعت اجباري در كار نبوده است و سعد هم كه از بيعت تخلف كرد، ابابكر و اطرافيان متعرض او نشدند و از عدم بيعت سعد نيز ناراحت نشدند و او در آخر توسط جنيان كشته شد با اين توضيح مي‌خواهيم بدانيم آيا حقيقت همين است كه ابن‌تيميه گفته است يا چيز ديگري است كه وي آن را پنهان مي‌كند؟

←← عدم بیعت با عمر


ابن‌تيميه، بيعت عمر را نيز اجماعي دانسته و تنها كسي را كه از بيعت عمر تخلف كرد، سعد دانسته و گويد: وأما علي وبنو هاشم فكلهم بايعه باتفاق الناس لم يمت أحد منهم إلا وهو مبايع له لكن قيل علي تأخرت بيعته ستة أشهر وقيل بل بايعه ثاني يوم وبكل حال فقد بايعوه من غير إكراه ثم جميع الناس بايعوا عمر إلا سعدا لم يتخلف عن بيعة عمر أحد لابنو هاشم ولا غيرهم.
اما علی (علیه‌السلام) و تمام‌ بنی‌هاشم به اتفاق مردم با ابوبكر بيعت كردند و هيچ‌كس از آنها از دنيا نرفت مگر اينكه بيعت ابوبكر را بر گردن داشت لكن گفته شده كه علي (عليه‌السلام) شش ماه بيعت را تاخير انداخت و گفتگو شده كه در روز دوم بيعت كرد ولي در هر صورت بدون اجبار با ابوبكر بيعت كردند سپس اجماع مردم با عمر بيعت كردند غير از سعد بن عباده و كسي از اين بيعت نه بني‌هاشم و نه ديگران تخلف نكردند.

←← هجوم بر او


بعد از اينكه عده‌اي با ابوبكر بيعت كردند و سعد تخلف كرد، به طرف سعد يورش برده او را زير دست و پا له كردند.
بخاری به نقل از عمر گويد: وَنَزَوْنَا على سَعْدِ بن عُبَادَةَ فقال قَائِلٌ منهم قَتَلْتُمْ سَعْدَ بن عُبَادَةَ فقلت قَتَلَ الله سَعْدَ بن عُبَادَةَ. بر سعد بن عباده هجوم برديم، يكى از آنها گفت: سعد را كشتيد. من گفتم: خدا سعد را بكشد بخدا ما هيچ‌كارى بهتر و نيرومندتر از بيعت ابى‌بكر نديديم‌.
طبری دراين‌باره مي‌نويسد: وكادوا يطؤون سعد بن عبادة فقال ناس من أصحاب سعد اتقوا سعدا لا تطؤوه فقال عمر اقتلوه قتله الله ثم قام‌ على رأسه فقال لقد هممت أن أطأك حتى تندر عضدك؛ جمعى كه اطراف سعد بن عباده بودند فرياد زدند: مواظب باشيد كه سعد را لگدمال نكنيد! عمر پاسخ داد: او را بكشيد كه خدا او را بكشد. آنگاه بر بالين سعد ايستاد و گفت: مى‌خواهم چنان تو را پايمال كنم كه اعضايت درهم شكند.

همچنين ابن‌ابی‌الحدید نيز دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: ووطى الناس فراش سعد، فقيل:‌ قتلتم سعدا. فقال عمر:‌ قتل الله سعدا!؛ مردم سعد را زير پا لگد مال كردند به آنها گفته شد سعد را كشتيد عمرگفت:‌ خدا سعد را كشت.
طبري نيز دراين‌باره مي‌نويسد: قلت لابي‌بكر ابسط يدك أبايعك فبسط يده فبايعته وبايعه المهاجرون وبايعه الأنصار ثم نزونا على سعد حتى قال قائلهم قتلتم سعد بن عبادة فقلت قتل الله سعدا وإنا والله ما وجدنا أمرا هو أقوى من مبايعة ابي‌بكر خشينا إن فارقنا القوم ولم تكن بيعة أن يحدثوا بعدنا بيعة فإما أن نتابعهم على ما نرضى أو نخالفهم فيكون فساد؛ عمر گويد: من به ابى‌بكر گفتم: دست خود را دراز كن كه با تو بیعت كنم او هم دست داد و من با او بيعت نمودم و مردم هم بيعت كردند. سپس بر سعد بن عباده هجوم برديم، يكى از آنها گفت: سعد را كشتيد. من گفتم: خدا سعد را بكشد بخدا ما هيچ كارى بهتر و نيرومندتر از بيعت ابو‌بکر نديديم زيرا ترسيدم از آن مردم جدا شويم و كار بيعت را يكسره نكنيم آنها بيعت ديگرى را انجام ‌دهند آنگاه ما ناگزير خواهيم بود بچيزى كه پسند ما نباشد از آنها پيروى كنيم يا با آنها بستيزيم آن وقت فتنه بر پا و فساد ظاهر و غالب مي‌شود.

بنابراين، ادعاي ابن‌تیمیه كه بيعت اجباري در كار نبوده و كسي بخاطر عدم بيعت مورد آزار و اذيت قرار نگرفت، مورد قبول نيست؛ زيرا نه‌تنها مخالفين حکومت آزار مي‌ديدند بلكه هميشه مورد پيگرد حكومت بودند و نمونه آن سعد است كه بخاطر عدم بيعت، بر او هجوم بردند.

←← مرگ مشكوك او


بلاذری درباره كشته شدن سعد چنين مي‌گويد: ومات بحوران فجأة لسنة مضت من خلافة عمر. ويقال انه امتنع من البيعة لابي‌بكر فوجه إليه رجلا ليأخذ عليه البيعة وهو بحوران من أرض الشأم. فأباها، فرماه فقتله؛ سعد در حوران به طور ناگهاني بعد از يك سال از خلافت عمر مرد و گفته مي‌شد كه او از بيعت با ابوبكر امتناع كرد عمر مردي را براي گرفتن بيعت به سوي سعد فرستادند در حالي كه او در حوران كه سرزميني از شام‌ بود ولي او از بيعت امتناع كرد در اين حال آن مرد با تيري او را به قتل رساند.

و در جاي ديگر از كتابش با توضيح بيشتري قتل سعد را چنين تشريح مي‌كند:‌ حدثني روح بن عبدالمؤمن، حدثني علي بن المدائني، عن سفيان بن عيينة، عن عمرو بن دينار، عن ابي‌صالح. أن سعد بن عبادة خرج إلى الشام‌ فقتل بها. المدائني، عن ابن‌جعدبة، عن صالح بن كيسان، وعن ابي‌مخنف، عن الكلبي وغيرهما. أن سعد بن عبادة لم يبالع أبا بكر، وخرج إلى الشأم. فبعث عمرُ رجلاً وقال: ادعه إلى البيعة واختل له، وإن أبى فاستعن بالله عليه. فقدم الرجلُ الشأم، فوجد سعداً في حائط بحوارين، فدعاه إلى البيعة، فقال: لا أبايع قرشياً أبداً. قال: فإني أقاتلك. قال: وإن قاتلتني. قال: أفخارج أنت مما دخلت فيه الأمة؟ قال: أما من البيعة فإني خارج، فرماه بسهم فقتله. ورُوي أن سعداً رُمي‌في حمام. وقيل: كان جالساً يبول، فرمته الجن فقتلته. وقال قائلهم: قتلنا سيدَ الخزرجسعدَ بن عباده... رميناه بسهمين فلم تُخْطِ فؤاده

ابی‌صالح گويد همانا سعد به طرف شام‌ خارج شد و در آنجا كشته شد. و مدائني از ابن‌جعده او از صالح و از ابی‌مخنف و او هم از كلبي و.....نقل مي‌كند كه سعد با ابوبكر بيعت نكرد تا اينكه به شام ‌رفت عمر مردي را فرستاد و گفت او را به بيعت دعوت كن و او را فريب بده و اگر امتناع كرد از خدا بر عليه او كمك مي‌خواهم مرد به شام ‌رسيد ديد كه سعد در باغي در حوران است او را به بيعت فراخواند ولي سعد گفت: با قريش تا ابد بيعت نمي‌كنم فرستاده عمر گفت: پس تورا مي‌كشم سعد گفت اگر من را بكشي باز بيعت نمي‌كنم آن مرد به سعد گفت تو از آنچه كه امت در آن داخل شده خارج شدي؟ سعد گفت از بيعت بله خارج شدم در اينجا آن مرد با تيري سعد را كشت و روايت شده كه در حمام‌ تير به او خورد و طبق قولي گفته شده كه او در حال ايستاده بول مي‌كرد كه در اين حال جن او را كشت و قائلين با اين قول از زبان جنيان اين شعر را درباره سعد سروده‌اند: «ما سرور خزرج، سعد بن عباده را كشتيم و او را با دو تير زديم و قلب وى را به خوبى نشانه گرفتيم‌.

ابن‌عبدربه اندلسی درباره قتل سعد چنين مي‌نويسد: وأما سعد بن عبادة فإنه رحل إلى الشام ‌ابوالمنذر هشام ‌بن محمد الكلبي قال بعث عمر رجلا إلى الشام‌ فقال ادعه إلى البيعة واحمل له بكل ما قدرت عليه فإن أبى فاستعن الله عليه فقدم الرجل الشام ‌فلقيه بحوران في حائط فدعاه إلى البيعة قال لا أبايع قرشيا أبدا قال فإني أقاتلك قال وإن قاتلتني قال أفخارج أنت مما دخلت فيه الأمة قال أما من البيعة فأنا خارج فرماه بسهم فقتله... فوجد دفينا في جسده فمات فبكته الجن فقالت وقتلنا سيِّدَ الخزْرج سعدَ بن عُبادَهْ ‌ ورميْناهُ بسهمينْ فلم نخْطِيءْ فؤادَهْ
اما سعد بن عباده به شام‌ رفت، ابوالمنذر کلبی مي‌گويد كه عمر شخصي را به شام ‌فرستاد و گفت او را به بيعت دعوت كن؛ و هر آنچه توانستي بر ضد وي به كار گير؛ اگر قبول نكرد از خدا بر ضد او كمك بگير ! آن شخص به شام‌ رفت،‌ و در حوران، سعد را در باغي ديد و او را به بيعت فراخواند. اما پاسخ داد من هيچ‌گاه با قريشيان بیعت نخواهم كرد؛ گفت من تو را خواهم كشت؛ گفت حتي اگر من را بكشي! (سفير عمر) گفت:‌ آيا تو از چيزي كه تمام ‌امت به آن وارد شده است، خارج مي‌شوي؟! (سعد) گفت من تنها بيعت نمي‌كنم! (سفير عمر) نيز به او تيري انداخته و او را كشت! بعد از مدتي جسد او را روي زمين پيدا كردند! بعد از آنكه مرد، جنيان براي او گريه كردند و گفتند:‌ ما سرور خزرج سعد بن عبادة را كشتيم و به او دو تير انداختيم و قلبش را نشانه رفتيم.

←← مناقب


دركتب اهل‌سنت براي اين صحابی‌ كه از اطاعت و بيعت ابوبکر تمرد كرد مناقبي ذكر شده است كه قابل توجه است:

←←← مشاهير صحابه و متقدمين به اسلام


ابن‌رجب سعد بن عباده اين چنين معرفي مي‌كند:‌ أحد مشاهير الصحابة وكان سعد كبير الخزرج واحد المشهورين بالجود …. وكان ذا قدم في الإسلام‌قوله؛ او يكي از مشاهير صحابه، بزرگ خزرج و از مشهورين به كرم و بخشش و از متقدمين به اسلام ‌بشمار بود.
بدرالدین عینی نيز مي‌نويسد: يكنى أبا الحارث وهو والد قيس بن سعد أحد مشاهير الصحابة، رضي الله تعالى عنهم، کنیه او ابالحارث و پدر قيس است كه از مشاهير صحابه بود.

←←← اصحاب بدر و بيعت كنندگان در عقبه


وي از جمله افرادي است كه در عقبه با پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بيعت كرد لذا مشهور به «عقبيا نقيبا» است.
ابن‌سعد در طبقات مي‌نويسد: وكان عبادة عقبيا نقيبا بدريا أنصاريا؛ عباد از عقبه (بيعت كنندگان عقبه)، نقیب (رئيس قوم )، اهل بدر و از انصار بود.
در تاریخ دمشق نيز چنين آمده است: فقال رسول الله صلي الله عليه وسلم..... عقبيا نقيبا سيدا جوادا؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: سعد از برزرگان عقبه و سيد قوم و كريم بود.

←←← پرچمدار پیامبر


پرچمدار پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) در بين انصار در جنگ بدر و ساير جنگ‌ها: احمد بن حنبل روايتي را درباره پرچمدار بودن سعد در جنگ چنين نقل مي‌كند:‌ حدثنا عبدالله قال حدثني ابي‌قثنا عبدالرزاق قثنا معمر عن الزهري أن سعد بن عبادة كان حامل راية الأنصار مع رسول الله صلى الله عليه وسلم يوم بدر وغيرها؛ زهري گويد: سعد حامل پرچم انصار در كنار پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در روز بدر و غير بدر بود.

←←← اهل جود و بخشش


وي از جمله اصحابي‌ است كه به صفت جود و بخشش مشهور بوده است.
بدرالدین عینی دراين‌باره مي‌نويسد: يكنى أبا الحارث وهو والد قيس بن سعد أحد مشاهير الصحابة، رضي الله تعالى عنهم، وكان سعد كبير الخزرج، وكان جواداً كريماً؛ كنيه او ابالحارث و پدر قيس است كه از مشاهير صحابه بود و بزرگ قبيله خزرج بود و هميشه اهل جود و كرم بود.
ابن‌رجب نيز مي‌گويد: أحد مشاهير الصحابة وكان سعد كبير الخزرج واحد المشهورين بالجود ….وكان ذا قدم في الإسلام‌قوله؛ او يكي از مشاهير صحابه، بزرگ خزرج و از مشهورين به كرم و بخشش و از متقدمين به اسلام ‌بشمار بود.
[۲۹۰] ابن‌رجب بغدادي، زين‌الدين ابي‌الفرج عبدالرحمن، فتح الباري في شرح صحيح البخاري، ج۷، ص۱۲۶، تحقيق:‌ ابومعاذ طارق بن عوض الله بن محمد، ناشر:‌ دار ابن‌الجوزي - السعودية / الدمام، الطبعة:‌ الثانية، ۱۴۲۲هـ.

بنابراين عدم بيعت چنين صحابي ‌بزرگي با ابوبكر نشان مي‌دهد كه ابوبكر را براي خلافت شايسته نمي‌دانست.

← ابوسفيان بن حرب


ابوسفیان بعد از اينكه باخبر شد كه ابوبكر توسط عده‌اي به خلافت رسيده نه‌تنها با ابوبكر بيعت نكرد بلكه تنها علی (علیه‌السلام) را شايسته خلافت مي‌دانست.

←← منابع تخلف از بیعت


در منابعی مصادیق مخالفت وی با ابوبکر و مخالفت با بیعت او با ابوبکر ذکر شده که بآنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


يعقوبي متوفاى ۳۱۰ مي‌نويسد:‌ وكان فيمن تخلف عن بيعة ابي‌بكر ابوسفيان بن حرب وقال أرضيتم يا بني‌عبدمناف أن يلي هذا الأمر عليكم غيركم وقال لعلي بن ابي‌طالب امدد يدك أبايعك وعلي معه قصي وقال بني‌هاشم لا تطمعوا الناس فيكم ‌ ولا سيما تيم بن مرة أو عدي فما الأمر إلا فيكم وإليكم‌ ‌وليس لها إلا ابوحسن علي أبا حسن فاشدد بها كف حازم ‌فإنك بالأمر الذي يرتجى ملي وإن امرأ يرمي‌قصي وراءه عزيز الحمى والناس من غالب قصي.
ابوسفيان بن حرب نيز از جمله كسانى بود كه از بیعت با ابو‌بکر امتناع ورزيدند، و گفت: اى بنی عبدمناف آيا راضى شديد كه ديگرى بر سر شما زمامدارى كند؟ و به على بن ابى‌طالب (عليه‌السلام) گفت: دست خود را پيش آر تا با تو بيعت كنم و قصي نيز به همراه اميرمؤمنان بود؛ آنگاه گفت: اى بنی هاشم، چنان نباشيد كه مردم و بويژه تیم بن مره عدى در (حق) شما طمع كنند، چه امر (زمامدارى) جز در ميان شما و بدست شما نيست و جز ابوالحسن شايستگى آن را ندارد، اى ابوالحسن با دستى كاردان و نيرومند خلافت را قبضه كن چه تو بر آنچه اميد مي‌رود نيرومند و توانايى، و البته مردى كه قصى پشتيبان او است حق او پامال ‌شدنى نيست، و تنها قصى مردمى از نسل غالب‌اند."
[۲۹۱] طبري، ابوجعفر محمد بن جرير، تاريخ الطبري، ج۲، ص۱۲۶، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت.


←←← بلاذري


بلاذری متوفاى ۲۷۹ درباره مخالفت ابوسفيان با ابوبكر چنين مي‌گويد:‌ أن أبا سفيان جاء إلى عليّ (عليه‌السلام)، فقال يا علي: بايعتم رجلاً من أذلّ قبيلة من قريش، أما والله لئن شئتَ لأضر منها عليه من أقطارها ولأملاَنها عليه خيلاً ورجالاً، فقال له علي: إنك طال ما غششت الله ورسوله، والإسلام، فلم ينقصه ذلك شيئاً، إنّ المؤمنين وإن تأت ديارهم وأبدانهم نصَحة بعضهم لبعض وإنا قد بايعنا أبا بكر وكان والله لها أهلا.- المدائني، عن ابي‌زكريا العجلاني، عن ابي‌حازم، عن ابي‌هريرة أن أبا سفيان كان حين قبض النبي صلى الله عليه وسلم غائباً، بعث به مصدقاً. فلما بلغته وفاة النبي صلى الله عليه وسلم، قال: من قام‌ بالأمر بعده؟ قيل: ابوبكر، قال: " ابوالفصيل؟ إني لأرى فتقا لا يرتقه إلا الدم ". وقال الواقدي: اجمع أصحابنا إن أبا سفيان كان حين قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم حاضراً.

همانا ابوسفيان آمد به خدمت علي (عليه‌السلام) وگفت آيا با مردي (ابوبكر) بيعت كرديد كه از نظر قبيله از قریش ذليل‌ترند بخدا قسم اگر تو بخواهي تمام ‌اين منطقه را به آتش كشيده و اين ناحيه را از سواره و پياده پر مي‌كنم. علي (عليه‌السلام) فرمود: بدرستي كه تو هميشه به خدا و رسولش و اسلام‌ خيانت مي‌كردي اما اين كار تو ضرري به او نمي‌زد؛ مومنين حتي اگر به جنگ آنها بيايي پشتيبان هم هستند؛ همانا ما با ابوبكر بيعت كرديم زيرا او اهلش است.
مدائنی گويد ابوسفيان هنگام ‌وفات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) حاضر نبود وقتي كسي فرستاده شد تا به او بگويد زماني كه دريافت پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) وفات كرده گفت بعد از او چه كسي خليفه شده؟ گفته شد ابوبكر گفت ابوالفضيل؟ گفت همانا من شكاف و فتنه‌اي را مي‌بينم كه جزء خون آن را از بين نمي‌برد. واقدی گفته است ابوسفیان هنگام ‌وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) حاضر بود.

←←← ابوالفداء و ابن‌الوردي


ابوالفداء و ابن‌الوردی نام ‌افرادي را مي‌برندكه ازبيعت با ابوبكر تخلف كردند از جمله آنها ابوسفيان است دراين‌باره چنين مي‌نويسند: ... وكذلك تخلف عن بيعة ابي‌بكر ابوسفيان من بني‌أمية؛ ... همچنين ابوسفيان که از بنی‌امیه بود با بيعت ابوبکر مخالفت کرد.
[۲۹۳] ابوفداء عمادالدين إسماعيل، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۰۷،‌ طبق برنامه الجامع الكبير.
[۲۹۴] ابن‌وردي، زين‌الدين عمر، تاريخ ابن‌الوردي، ج۱، ص۱۳۴، ناشر:‌ دار الكتب العلمية - لبنان / بيروت، الطبعة:‌ الأولى، ۱۴۱۷هـ - ۱۹۹۶م.

ابوسفيان را از جمله افرادي مي‌داند كه بر عليه ابوبكر مشورت كردند.

←←← ابوسعد ابي‌



ابوسعد متوفاي ۴۲۱ دراين‌باره مي‌نويسد:قيل لما قبض رسول الله صلي الله عليه وسلم - اجتمع عليٌ والعباس وجماعةٌ من حفدتهم ومواليهم في منزل رجل من الأنصار لإجالة الرأي، فبدر بهم ابوسفيان فجاء حتى طرق الباب؛ فقال:‌ أنشدكم الله أن تكونوا أول من قطع رحم بني‌عبدمناف، ثم جاء الزبير يهدجحتى طرق الباب، فقال:‌ أنشدكم الله والخئولة، والصهورة، فلما حضر أرم القوم عن الكلام، فلما رأى ابوسفيان ذلك قال:‌ مجدٌ قديمٌ أثل بشرف الأبد، يا بني‌عبدمناف؛ ذبوا عن مجدكم، وانصحوا عن سؤددكم، وإياكم أن تخلعوا تاجكرامةٍ ألبسكم الله إياه، وفضلكم بها، إنها عقب نبوةٍ، فمن قصر عنها اتبع.
بنابراين ابوسفيان نه‌تنها با ابوبکر بیعت نكرد بلكه خلافت او را فتنه و شكافي بين مسلمانان مي‌دانست كه فقط بايد با جنگ و خون از بين برد و بر عليه او در اجتماع صحابه شركت كرد.

← فروة بن عمر


فروه یكي از اصحاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و از مجاهدين صدر اسلام‌ و زمان امیرمؤمنان (علیه‌السلام) بود كه از بيعت با ابوبكر سرپيچي كرد.

←← عدم بیعت با ابوبکر


ابن‌ابی‌الحدید دراين‌باره مي‌گويد: قال فروة بن عمروكان ممن تخلف عن بيعة ابي‌بكر، وكان ممن جاهد مع رسول الله، وقاد فرسين في سبيل الله؛ وكان يتصدق من نخله بألف وسق في كل عام؛ وكان سيداً؛ وهو من أصحاب علي؛ وممن شهد معهوم الجمل. قال:‌ فذكر معنا وعويماً، وعاتبهما على قولهما:‌ خلفنا وراءنا قوما قد حلت دماؤهم بفتنتهم: ألا قل لمعن إذا جئته ‌ ‌وذاك الذي شيخه ساعده.
فروه بن عمر از كساني بود كه از بيعت با ابوبكر تخلف كرد و از كساني بود كه در ركاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) جهاد كرده بود ودر راه خدا دو تا اسب به همراه داشت و از هردرخت خرمايش هزاران بار در هرسال صدقه مي‌داد و او بزرگوار بود و از اصحاب علي (عليه‌السلام) ‌بود كه در جنگ جمل با حضرت شركت كرد...

←← از مجاهدان در ركاب پيامبر


فروة از مجاهدان در ركاب پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود:
ابن‌ابي‌الحديد وقتي كه تخلف فروه را نقل مي‌كند اشاره مي‌كند كه او از مجاهدين بوده است. وي مي‌نويسد:‌ وكان ممن جاهد مع رسول الله، وقاد فرسين في سبيل الله؛ وكان يتصدق من نخله بألف وسق في كل عام؛ وكان سيداً؛ وهو من أصحاب علي؛ وممن شهد معهوم الجمل. قال:‌ فذكر معنا وعويماً، وعاتبهما على قولهما:‌ خلفنا وراءنا قوما قد حلت دماؤهم بفتنتهم:‌ ألا قل لمعن إذا جئته... وذاك الذي شيخه ساعده؛
واز كساني بود كه در ركاب پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) جهاد كرده بود و در راه خدا دوتا اسب به همراه داشت و از هر درخت خرمايش هزاران بار در هرسال صدقه مي‌داد و او بزرگوار بود.

←← از بزرگان بود


ابن‌ابي‌الحديد دراين‌باره مي‌نويسد: وكان ممن جاهد مع رسول الله، وقاد فرسين في سبيل الله؛ وكان يتصدق من نخله بألف وسق في كل عام؛ وكان سيداً؛ وهو من أصحاب علي؛ وممن شهد معهوم الجمل. قال:‌ فذكر معنا وعويماً، وعاتبهما على قولهما:‌ خلفنا وراءنا قوما قد حلت دماؤهم بفتنتهم:‌ ألا قل لمعن إذا جئته... وذاك الذي شيخه ساعده.
و از كساني بود كه در ركاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) جهاد كرده بود ودر راه خدا دوتا اسب به همراه داشت و از هردرخت خرمايش هزاران بار در هرسال صدقه مي‌داد و او بزر گوار بود.
پس تخلف چنين صحابي ‌از بيعت با ابوبكر نه‌تنها خلافت او را زير سوال مي‌برد؛ بلكه اتفاق اهل حل و عقد در بيعت با ابوبكر كه ابن‌تیمیه ادعا مي‌كرد را نيز با چالش مواجه مي‌كند.

← أبَانُ بنُ سَعيد بن العاص بن‌ أمية


ابان بن سعید از جمله افرادي بود كه در مرحله اول از بیعت با ابوبكر تخلف كرد.

←← مدارك تخلف از بيعت ابوبكر


حال به بررسی اسنادی که تخلف او را از بیعت با ابوبکر نشان می‌دهد می‌پردازیم؛

←←← ابي‌نعيم


ابی‌نعیم اصفهانی متوفاى ۴۳۰ در معرفة الصحابة به سرپيچي ابان و برادران او از دستور ابوبكر اشاره مي‌كند كه اين نشان از عدم بيعت آنها با ابوبكر است:‌
حدثنا ابوحامد بن جبلة ثنا محمد بن إسحاق ثنا سلم بن جنادة ثنا إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي‌وقاص؛ [۲۷۸]    :‌ حدثني خالد - يعني:‌ ابن‌سعيد بن عمرو بن سعيد - حدثني ابي ‌أن أعماما له:‌ خالدا وأبان وعمرا؛ بني‌سعيد - رجعوا عن أعمالهم حين بلغتهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر:‌ ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة:‌ لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام ‌فقتلوا جميعا.

ابن‌سعيد از پدرش نقل مي‌كند كه پدرش به او گفت: خالد، ابان و عمر فرزندان سعد، عموهاي من بودند كه هنگام ‌شنيدن خبر وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از پست‌هاي خود انصراف دادند ابوبکر به آنها گفت:‌ هيچ كس از شما كه كارگزاران رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بوديد بر اين پست شايستگي ندارد لذا برگرديد سر كارتان در اين موقع پسر ابی‌احیه گفت:‌ ما بعد از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) براي كسي كار نمي‌كنيم پس از مدینه بيرون رفتند و هر سه در شام‌ كشته شدند.

←←← ابن‌عبدالبر


ابن‌عبدالبر متوفاى ۴۶۳ همين مطلب را با كمي ‌اضافه چنين نقل مي‌كند: وقال خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد أخبرني ابي ‌أن أعمامه خالدا وأبانا وعمرا بني‌سعيد بن العاص رجعوا عن عمالتهم حين مات رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر مالكم رجعتم عن عمالتكم ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقالوا نحن بنو ابي‌أحيحة لا نعمل لأحد بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم أبدا ثم مضوا إلى الشام ‌فقتلوا جميعا.
ابن‌سعيد از پدرش نقل مي‌كند كه پدرش به او گفت خالد، ابان و عمر فرزندان سعد، عموهاي من بودنده كه هنگام ‌شنيدن خبر وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از پست‌هاي خود انصراف دادند ابوبكر به آنها گفت:‌ هيچ كس از شما كه كارگزاران رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بوديد بر اين پست شايستگي ندارد لذا برگرديد سر كارتان در اين موقع پسران ابي‌احيه گفتند:‌ ما بعد از پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) براي كسي تا ابد كار نمي‌كنيم پس از مدينه بيرون رفتند و هر سه در شام‌كشته شدند.

←←← ابن‌عساكر


ابن‌عساکر متوفاى ۵۷۱ در تاریخ مدینه دمشق نه‌تنها به مخالفت ابان و برادرانش اشاره مي‌كند بلكه اين نكته را نيز يادآور مي‌شود كه آنها داراي پست‌هاي مهم و كليدي در یمن، بحرین و تیماء بودند ولي از اين پست‌ها بخاطر مخالفت با ابوبكر استعفاء دادند:‌
وذكر ابوالعباس الثقفي السراجنا ابوالسائب سالم بن جنادة بن إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي‌وقاص حدثني خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد حدثني ابي‌أن أعمامه خالدا وأبان وعمرا بني‌سعيد رجعوا عن أعمالهم حين بلغهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام‌ فقتلوا جميعا وكان خالد على اليمن وكان أبان على البحرين وكان عمرو على تيماء وخيبر قرى عربية وكان الحكم بن سعيد يعلم الحكمة فخرجوا إلى الشام.

عمرو بن سعید از پدرش نقل مي‌كند كه پدرش به او گفت: خالد، ابان و عمر فرزندان سعد، عموهاي من بودند كه هنگام ‌شنيدن خبر وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از پست‌هاي خود انصراف دادند ابوبكر به آنها گفت: هيچ كس از شما كه كارگزاران رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بوديد بر اين پست شايستگي ندارد لذا برگرديد سر كارتان در اين موقع پسران ابي‌احيه گفتند:‌ ما بعد از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) براي كسي تا ابد كار نمي‌كنيم پس از مدينه بيرون رفتند و هر سه در شام‌ كشته شدند. و خالد در يمن و ابان در بحرين و عمرو بر تيماء و خيبر روستاهاي عربي كارگزار بودند.
با اين بيان ابان و برادرانش كه از اهل شوكت و قدرت بودند (اهل حل و عقد) از بيعت و اطاعت ابابكر تخلف كردند و كار كردن در حكومت او را بر خود جايز ندانسته و با خارج شدن از مدينه، مخالفت خود را آشكار كردند.

←←← ابن‌اثيرجزري


ابن‌اثیر جزری متوفاى ۶۳۰ه و دراين‌باره گويد: وكان أبان أحد من تخلّف عن بيعة ابي‌بكر لينظر ما يصنع بنو هاشم، فلما بايعوه بايع؛ ابان يكي از كساني بود كه از بيعت ابوبکر سرپيچي كرد و به بنی‌هاشم نگاه كرد كه چه مي‌كنند وقتي آنها بیعت كردند او نيز بيعت كرد.
و در جاي ديگر گويد: وتأخر خالد وأخوه أبان عن بيعة ابي‌بكر رضي الله عنه. فقال لبني‌هاشم:‌ إنكم لطوال الشجر طيبوا الثمر، ونحن تَبَعٌ لكم، فلما بايع بنو هاشم أبا بكر بايعه خالد وأبان؛ خالد و برادرش ابان در بيعت ابوبكر تاخير كردند و به بني‌هاشم گفت: شما درختان بلندي هستيد كه ميوه‌هاي پاكي داريد. ما پيرو شما هستيم زماني كه بني‌هاشم با ابوبكر بيعت كردند خالد و ابان نيز بيعت كردند.

←←← سخاوي


سخاوي متوفاى ۹۰۲ در تاریخ مدینه درباره تخلف ابان از بيعت چنين گويد: أبان بن سعيد بن العاصبن أمية بن عبدشمس بن مناف ابوالوليد بن ابي‌أحيحة القرشي الأموي صحابي ‌قدم المدينة مسلما ثم خرج مع أخويه خالد وعمرو حتى قدموا على رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) في خيبر واستعمله النبي ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) في آخر تسع على البحرين فلم يزل عليها حتى توفي النبي ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرجع إلى المدينة فأراد ابوبكر أن يرده إليها فقال لا أعمل لأحد بعد رسول الله ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) وقيل بل عمل لابي‌بكر على بعض اليمن وهو ممن كان تخلف عن بيعة ابي‌بكر لينظر ما يصنع بنو هاشم فلما بايعوه بايع.

ابان آمد در مدینه و مسلمان شد سپس با دو برادر خود خالد و عمرو در جنگ خیبر پيش پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) آمدند و او توسط پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) او را در اواخر سال نهم بر بحرین كارگزار شد و تا زمان وفات رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در اين كار بود تا اينكه آمد به مدينه ابوبكر خواست او را دوباره به بحرين بفرستد ابان به ابوبكر گفت:‌ من بعد از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) براي كسي كار نمي‌كنم و گفته شده كه او كارگزار ابوبكر در بعضي از مناطق یمن بود و او از جمله كساني بود كه از بيعت ابوبكر تخلف كرد و در اين مورد نگاهش به بني‌هاشم بود وقتي آنها بيعت كردند او نيز بيعت كرد.

← خالد بن سعيد بن العاص


از جمله كساني كه از بيعت با ابوبكر تخلف كرد، خالد بن سعيد برادر ابان بود.

←← منابع مخالفت با ابوبكر


در منابع مختلفی مخالفت او با ابوبکر و عدم بیعت با او به عنوان خلیفه ذکر شده است که به عنوان نمونه مصادیقی از آنها را ذکر می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


یعقوبی متوفاى ۲۹۲ درباره تخلف خالد از بيعت با ابوبكر چنين مي‌گويد: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب،وابي‌بن كعب؛ گروهي از مهاجرین و انصار از بيعت با ابوبكر تخلف كردند و بسوي علی (علیه‌السلام) متمايل شدند كه عده‌اي از آنها عبارتند از: عباس، فضل، زبیر، خالد، مقداد، سلمان، ابوذر، عمار، براء و ابی‌بن کعب.

در جاي ديگر مي‌نويسد: وكان خالد بن سعيد غائبا فقدم فأتى عليا فقال هلم أبايعك فوالله ما في الناس أحد أولى بمقام‌ محمد منك واجتمع جماعة إلى علي بن ابي‌طالب يدعونه إلى البيعة له فقال لهم اغدوا على هذا محلقين الرؤوس فلم يغد عليه إلا ثلاثة نفر؛ خالد بن سعيد بن عاص كه غائب بود، نزد على (عليه‌السلام) آمد و گفت: بيا تا با تو بيعت كنم پس بخدا قسم كه در ميان مردم كسى از تو سزاوارتر به جانشينى محمد نيست. گروهى نزد على بن ابى‌طالب (عليه‌السلام) جمع شدند و خواستار بيعت با وى بودند پس به ايشان گفت: بامداد فردا به‌همين منظور سرتراشيده نزد من آييد" ليكن جز سه نفر در بامداد نزد وى نيامدند مگر سه نفر.

←←← طبري


طبری متوفاى ۳۱۰ درباره اظهار نارضايتي خالد از خلافت ابوبکر چنين مي‌نويسد:
قال ابوجعفر وكان سبب عزل ابي‌بكر خالد بن سعيد فيما ذكر ما حدثنا ابن‌حميد قال حدثنا سلمة عن ابن‌إسحاق عن عبدالله بن ابي‌بكر أن خالد بن سعيد لما قدم من اليمن بعد وفاة رسول الله تربص ببيعته شهرين يقول قد أمرني رسول الله ثم لم يعزلني حتى قبضه الله وقد لقي علي بن ابي‌طالب وعثمان بن عفان فقال يا بني‌عبدمناف لقد طبتم نفسا عن أمركم يليه غيركم فأما ابوبكر فلم يحفلها عليه وأما عمر فاضطغنها عليه.
ابوجعفر گويد: سبب عزل خالد بن سعيد چنانكه در روايت عبدالله بن ابی‌بکر آمده، چنان بود كه وى پس از در گذشت پيامبر (صلى‌الله‌عليه‌وآله) از یمن آمد و دو ماه در كار بيعت درنگ كرد و مى‌گفت: «پيامبر مرا اميري داده و تا وقتى وفات يافته مرا معزول نكرده» و هم او على بن ابى طالب (عليه‌السلام) و عثمان بن عفان را ديده بود و گفته بود: «اى پسران عبدمناف چرا رضايت داده‌ايد كه كار شما به دست ديگرى افتد؟» گويد: ابوبكر به كار وى اهميت نداد اما عمر كينه او را به دل گرفت...

←←← ابوهلال عسكري


ابوهلال عسکری متوفاي ۳۹۵ مي‌نويسد:
أول الأمراء على الشام‌ ابوعبيدة: أخبرنا ابوالقاسم، عن العقدي، عن ابي‌جعفر، عن ابي‌الحسن عن رجاله قالوا: لما فرغ ابوبكر رضوان الله عنه من أهل الردة، وأكر الحيرة، استنهض الناس إلى الشام، فتثاقلوا، فقال عمر: " لو كان عرضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك " فقال خالد بن سعيد بن العاص: لنا تضرب مثل المنافقين،؟ فقال ابوبكر: كلا ولكن أراد أن يبعث المتثاقلين، فعقد ابوبكر لخالد بن سعيد على الشام، فقال عمر: أتعقد لرجل أمر الناس بالتغالب؟ وكان خالد حين توفي رسول الله صلى الله عليه وسلم غائباً، فلما قدم وقد بويع ابوبكر، أتى علياً رضي الله عنه فقال: أرضيتم أن يليكم رجل من تيم؟ فعزل ابوبكر خالداً.

←←← ابي‌نعيم


ابی‌نعیم متوفاي ۴۳۰ از عدم رضايت خالد و برادرانش از خلافت ابوبكر چنين ياد مي‌كند:
حدثنا ابوحامد بن جبلة ثنا محمد بن إسحاق ثنا سلم بن جنادة ثنا إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي‌وقاص؛ [۲۸۹]    :‌ حدثني خالد - يعني:‌ ابن‌سعيد بن عمرو بن سعيد - حدثني ابي‌أن أعماما له:‌ خالدا وأبان وعمرا؛ بني‌سعيد - رجعوا عن أعمالهم حين بلغتهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر:‌ ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة:‌ لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام‌فقتلوا جميعا.

←←← ابن‌عبدالبر


ابن‌عبدالبر متوفاى ۴۶۳ه نيز دراين‌باره چنين مي‌گويد:‌
وقال خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد أخبرني ابي‌أن أعمامه خالدا وأبانا وعمرا بني‌سعيد بن العاص رجعوا عن عمالتهم حين مات رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر مالكم رجعتم عن عمالتكم ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقالوا نحن بنو ابي‌أحيحة لا نعمل لأحد بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم أبدا ثم مضوا إلى الشام‌فقتلوا جميعا.

←←← ابن‌عساكر


ابن‌عساکر متوفاى ۵۷۱ در تاریخ مدینه دمشق درباره استعفاء خالد و برادرانش از امارت یمن، بحرین و تیماء در اعتراض به حکومت ابوبكر چنين مي‌نويسد:
وذكر ابوالعباس الثقفي السراجنا ابوالسائب سالم بن جنادة نا إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي‌وقاص حدثني خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد حدثني ابي‌أن أعمامه خالدا وأبان وعمرا بني‌سعيد رجعوا عن أعمالهم حين بلغهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام ‌فقتلوا جميعا وكان خالد على اليمن وكان أبان على البحرين وكان عمرو على تيماء وخيبر قرى عربية وكان الحكم بن سعيد يعلم الحكمة فخرجوا إلى الشام‌.

←←← ابن‌اثير


ابن‌اثیر متوفاى ۶۳۰ه دراين‌باره مي‌گويد:وتأخر خالد وأخوه أبان عن بيعة ابي‌بكر رضي الله عنه. فقال لبني‌هاشم:‌ إنكم لطوال الشجر طيبوا الثمر، ونحن تَبَعٌ لكم، فلما بايع بنو هاشم أبا بكر بايعه خالد وأبان.
خالد و برادرش بيعت با ابوبکر را به تاخير انداختند خالد به بنی‌هاشم گفت: شما درختان بلندي هستيد كه ميوه‌هاي پاكي داريد ما پيروان شما هستيم زماني كه بني‌هاشم با ابوبكر بیعت كردند، خالد و ابان نيز بيعت كردند.

←←← ابوربيع كلاعي اندلسي


ابوربیع کلاعی متوفاى ۶۳۴ درباره عدم بيعت خالد در روزهاي اوليه خلافت ابوبكر مي‌گويد:
وكان خالد ابن‌سعيد من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم على اليمن فلما قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم جاء المدينة وقد استخلف الناس أبا بكر فاحتبس عن ابي‌بكر ببيعته أياما وأتى بني‌هاشم وقال أنتم الظهر والبطن والشعار دون الدثار فإذا رضيتم رضينا وإذا سخطتم سخطنا حدثوني أبايعتم هذا الرجل قالوا نعم قال على بر ورضى من جماعتكم قالوا نعم قال فإني أرضى إذا رضيتم وأبايع إذا بايعتم أما أنكم والله بني‌هاشم فينا لطوال الشجر طيبوا الثمر ثم بايع أبا بكر بعد ذلك. وبلغت مقالته أبا بكر فلم يبال واضطغن ذلك عليه عمر.

خالد از عمال رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) در يمن بود زماني كه حضرت از دنيا رفت آمد به مدینه در حالي كه ابوبكر خلیفه مردم شده بود از بيعت ابابكر امتناع كرد و آمد به خدمت بني‌هاشم و گفت:‌ شما ظاهر و باطن هستيد. شما (چون) لباس زيرين (خودى) هستيد، نه (چون) لباس رو (بيگانه) خشنودي شما خوشنودي ما وخشم شما خشم ماست به من بگوييد آيا با اين مرد بيعت مي‌كنيد گفتند بله گفت آيا علی (علیه‌السلام) از اجتماع شما راضي است گفتند بله گفت:‌ من زماني كه شما راضي باشيد راضيم و بيعت مي‌كنم زماني كه شما بيعت كنيد اما به خدا قسم اي بني‌هاشم.....

←←← ابن‌ابي‌الحديد


ابن‌ابی‌الحدید متوفاى ۶۵۵ در شرح نهج البلاغه، ممانعت خالد بن سعيد از بيعت با ابوبكر را چنين توصيف مي‌كند:‌ هذا خالد بن سعيد بن العاص؛ هو الذي امتنع من بيعة ابي‌بكر، وقال:‌ لا أبايع إلا علياً، وقد ذكرنا خبره فيما تقدم؛ خالد كسي است كه از بيعت با ابوبكر امتناع كرد و گفت من با كسي غير علي (عليه‌السلام) بيعت نمي‌كنم.

←←← ابوالفداء


ابوالفداء متوفاى ۷۳۲ در كتابش به گروهي از بني‌هاشم و صحابه كه خالد نيز جزء آنها است اشاره كرده كه آنها با ابوبكر بيعت نكردند:‌
فبايع عمر أبابكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاص والمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر بن عازب وابي‌بن كعب ومالوا مع علي بن ابي‌طالب....
[۳۱۵] ابوفداء، عماد الدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردي


در تاریخ ابن‌الوردی متوفاى ۷۴۹ نيز همين جريان عدم بيعت خالد در مرحله اول با ابوبكر چنين ذكر شده است:‌
وبادروا سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص...

←←← ابن‌خلدون


ابن‌خلدون متوفاى ۸۰۸ درباره مخالفت خالد از بيعت ابوبكر چنين مي‌نويسد: وكان من أول عمل ابي‌بكر بعد عوده من الحجأن بعث خالد بن سعيد بن العاصفي الجنود إلى الشام ‌أول سنة ثلاث عشرة وقيل إنما بعثه إلى الشام ‌لما بعث خالد بن الوليد إلى العراق أول السنة التي قبلها ثم عزله قبل أن يسير لأنه كان لما قدم من اليمن عند الوفاة تخلف عن بيعة ابي‌بكر أياما.
اولين كار ابوبكر بعد از برگشتن از حج اين بود كه خالد را در سال اول سيزدهم با لشگري به شام‌ فرستاد و گفته شده كه همانا او را به شام‌ فرستاد زماني كه او را به عراق فرستاده بود قبل از رسيدنش عزلش كرد زيرا هنگامي‌ كه از یمن هنگام ‌وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) برگشت چند روزي از بيعت ابوبكر تخلف كرد.

←←← عاصمي‌ المكي


عبدالمالک متوفاى ۱۱۱۱ در سمط النجوم العوالی نام ‌افرادي از بزرگان و صحابه را مي‌برد كه از بيعت ابوبکر تخلف كردند و از جمله آنها خالد بن سعيد را نام‌ برده و مي‌گويد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصثم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.

در آن روز سعد بن عباده، گروهي از خزرجيان، علي (عليه‌السلام)،‌ و پسرانش، ‌زبير،‌ عباس عموي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، بني‌هاشم، طلحه، سلمان، عمار، ابوذر، مقداد و غير آنها و خالد از بيعت ابوبكر تخلف كردند سپس همه آنها بیعت كردند و عده‌اي از آنها با عجله وعده‌اي با تاخير با ابوبكر بيعت كردند مگر سعد بن عبده كه تا هنگام ‌مرگش با ابوبكر و عمر بيعت نكرد.

←←← در منابع شيعه


شیخ صدوق درباره مخالفت خالدبن سعید با ابوبكر مي‌نويسد:
...وقام‌ خالد بن سعيد بن العاصبادلاله ببني‌أمية. فقال:‌ يا أبا بكر اتق الله فقد علمت ما تقدم لعلي (عليه‌السلام) من رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) ألا تعلم أن رسول الله (صلى‌الله‌عليه‌وآله) قال لنا ونحن محتوشوه في يوم بني‌قريظة، وقد أقبل على رجال منا ذوي قدر فقال:‌ " يا معشر المهاجرين والأنصار أوصيكم بوصية فاحفظوها وإني مؤد إليكم أمرا فاقبلوه، ألا إن علیا أميركم من بعدي وخليفتي فيكم، أوصاني بذلك ربي وإنكم إن لم تحفظوا وصيتي فيه وتأووه وتنصروه اختلفتم في أحكامكم، واضطرب عليكم أمر دينكم، وولي عليكم الامر شراركم ألا وإن أهل بيتي هم الوارثون أمري، القائلون بأمر أمتي، اللهم فمن حفظ فيهم وصيتي فاحشره في زمرتي، واجعل له من مرافقتي نصيبا يدرك به فوز الآخرة، اللهم ومن أساء خلافتي في أهل بيت فأحرمه الجنة التي عرضها السماوات والأرض ". فقال له عمر بن الخطاب:‌ اسكت يا خالد فلست من أهل المشورة ولا ممن يرض بقوله، فقال خالد:‌ بل اسكت أنت يا ابن‌الخطاب فوالله إنك لتعلم أنك تنطق بغي لسانك، وتعتصم بغير أركانك، والله إن قريشا لتعلم أعلاها حسبا وأقواها أدبا وأجملها ذکرا وأقلها غنی من الله ورسوله و     إنك ألامها حسبا، وأقلها عددا وأخملها ذكرا، وأقلها من الله عز وجل ومن رسوله. وإنك لجبان عند الحرب، بخيل في الجدب، ليئم العنصر ما لك في قريش مفخر، قال:‌ فأسكته خالد فجلس.

نخستين كسى كه شروع كرد و برخاست، خالد بن سعيد بن عاص بود كه نسبتى با بنی‌امیه داشت. پس گفت: اى ابوبكر از خدا بترس، تو خود مى‌دانى كه پیامبر خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) پيشتر درباره علی (علیه‌السلام) چه گفته است، آيا نمى‌دانى كه پيامبر خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) به ما كه در روز بنی‌قریظه دور آن حضرت بوديم و به مردان صاحب منزلت ما فرمود: اى گروه مهاجران و انصار، به شما وصيتى مى‌كنم آن را حفظ كنيد و من چيزى را به شما مى‌رسانم، آن را بپذيريد، آگاه باشيد كه على (عليه‌السلام) امير شما پس از من و جانشين من در ميان شما است، پروردگارم اين موضوع را به من سفارش كرده و اگر شما وصيت مرا درباره او حفظ نكنيد و او را يارى نكنيد، در احکام ‌دينتان دچار اختلاف مى‌شويد و كار دينتان بر شما مضطرب مى‌شود و بدترين‌هاى شما بر شما حاکم مى‌شوند، آگاه باشيد كه اهل‌بیت من وارثان امر من و قيام‌كنندگان به امر امت من هستند، خداوندا، هر كس درباره آنان سفارش مرا حفظ كند، او را در جرگه من محشور فرما و از رفاقت من او را بهره‌اى ده كه با آن سعادت آخرت را دريابد، خداوندا، هر كس پس از من درباره اهل‌بيتم بدى كند، بهشت را كه پهنايى چون آسمان‌ها و زمين است، بر وى حرام‌ كن.

عمر بن خطاب گفت: ساكت باش اى خالد، كه تو اهل مشورت نيستى و سخن تو قابل قبول نيست، خالد گفت: بلكه تو ساكت باش اى پسر خطاب، كه به خدا سوگند كه تو خود مى‌دانى كه با زبانى جز زبان خودت سخن مى‌گويى و به افرادى جز افراد خودت تكيه كرده‌اى، و به خدا سوگند كه قریش مى‌داند كه من از نظر شرافت خانوادگى بزرگ‌ترين آنها و از نظر ادب قوى‌ترين آنها و از نظر نام ‌و نشان نيكوترين آنها و از نظر بى‌نيازى به خدا و رسولش كمترين آنها هستم و تو از نظر شرافت خانوادگى پست‌ترين آنها و از نظر تعداد كمترين آنها و از نظر نام‌ و نشان گمنام‌ترين آنها هستى و با خدا و رسولش رابطه كمترى دارى و تو موقع جنگ ترسو و در قحط‌سالی بخیل هستى و نژاد پستى دارى و در قريش افتخارى ندارى، راوى مى‌گويد: خالد او را ساكت كرد و نشست.

←← جايگاه و مقام


وي قبل از ابوبکر اسلام ‌آورد و از طرف پيامبر ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) استاندار بود.
ابن‌قتیبه دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: خالد بن سعيد بن العاصبن أمية رضى الله عنه ذكر ابواليقظان سخيم بن حفصبن قادم العجيفي وغيره أنه أسلم قبل إسلام ‌ابى‌بكر وذلك لرؤيا رآها واستعمله رسول الله صلى الله عليه وسلم على صدقات بنى زبيد؛ ابویقظان و ديگران درباره خالد گويد: خالد قبل از ابوبكر اسلام‌ آورد و آنهم بخاطر خوابي ‌بود كه ديده بود و پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) او را براي گرفتن صدقات در بين بنی‌زبید گماشت.
بنابراين، خالد كه از بزرگان و عمال پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود با خلافت ابوبكر موافق نبود و مخالفت خود را با استعفاء از پست مهم خود ابراز كرد و اين عدم بیعت او نشانه اين است كه اتفاق اهل حل و عقدي در به خلافت رسيدن ابوبكر در كار نبوده است.

← عمرو بن سعيد


عمرو برادر خالد و ابان بود كه در زمان پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) داراي پست حكومتي بود و از شخصيت‌هاي بزرگ به شمار مي‌رفت. اونيز مثل برادران خود موافق خلافت ابوبكر نبود.

←← مدارك مخالفت با ابوبكر


در منابع مختلفی مخالفت او با ابوبکر و عدم بیعت با او به عنوان خلیفه ذکر شده است که به عنوان نمونه مصادیقی از آنها را ذکر می‌کنیم؛

←←← ابي‌نعيم


ابی‌نعیم متوفاى ۴۳۰ه جريان مخالفت عمرو با ابوبكر را چنين بازگو مي‌كند:
حدثنا ابوحامد بن جبلة ثنا محمد بن إسحاق ثنا سلم بن جنادة ثنا إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي‌وقاص؛ [ قال ]:‌ حدثني خالد - يعني:‌ ابن‌سعيد بن عمرو بن سعيد - حدثني ابي ‌أن أعماما له:‌ خالدا وأبان وعمرا؛ بني‌سعيد - رجعوا عن أعمالهم حين بلغتهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر:‌ ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة:‌ لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام‌ فقتلوا جميعا.

ابن‌سعيد از پدرش نقل مي‌كند كه پدرش به او گفت خالد، ابان و عمر فرزندان سعد، عموهاي من بودند كه هنگام ‌شنيدن خبر وفات پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) از پست‌هاي خود انصراف دادند ابوبكر به آنها گفت:‌ هيچ كس از شما كه كارگزاران رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بوديد بر اين پست شايستگي ندارد لذا برگرديد سر كارتان در اين موقع پسر ابی‌احیه گفت: ما بعد از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) براي كسي كار نمي‌كنيم پس از مدینه بيرون رفتند و هر سه در شام ‌كشته شدند.

←←← ابن‌عبدالبر


عبدالبر متوفاى ۴۶۳ مانند عبارت ابي‌نعيم را در الاستیعاب چنين آورده است:
وقال خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد أخبرني ابي ‌أن أعمامه خالدا وأبانا وعمرا بني‌سعيد بن العاصرجعوا عن عمالتهم حين مات رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر مالكم رجعتم عن عمالتكم ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقالوا نحن بنو ابي‌أحيحة لا نعمل لأحد بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم أبدا ثم مضوا إلى الشام ‌فقتلوا جميعا.

←←← ابن‌عساكر


در كتاب تاریخ مدینه دمشق اعتراض شديد خالد از ابوبكر چنين ذكر شده است:‌
وذكر ابوالعباس الثقفي السراجنا ابوالسائب سالم بن جنادة نا إبراهيم بن يوسف بن معمر بن حمزة بن عمر بن سعد بن ابي ‌وقاص حدثني خالد بن سعيد بن عمرو بن سعيد حدثني ابي‌أن أعمامه خالدا وأبان وعمرا بني‌سعيد رجعوا عن أعمالهم حين بلغهم وفاة رسول الله صلى الله عليه وسلم فقال ابوبكر ما أحد أحق بالعمل من عمال رسول الله صلى الله عليه وسلم ارجعوا إلى أعمالكم فقال بنو ابي‌أحيحة لا نعمل بعد رسول الله صلى الله عليه وسلم لغيره فخرجوا إلى الشام ‌فقتلوا جميعا وكان خالد على اليمن وكان أبان على البحرين وكان عمرو على تيماء وخيبر قرى عربية وكان الحكم بن سعيد يعلم الحكمة فخرجوا إلى الشام.
پس عمرو نيز مانند برادرانش، بيعت با ابوبکر وكار كردن در داخل حکومت او را ناپسند مي‌دانست.


←← جايگاه و مقام


وي از مهاجرين به حبشه بود.
ابن‌سعد زهری مي‌نويسد: أسلم عمرو بن سعيد ولحق بأخيه خالد بن سعيد بأرض الحبشة قال أخبرنا محمد بن عمر قال حدثنا جعفر بن محمد بن خالد عن محمد بن عبدالله بن عمرو بن عثمان قال أسلم عمرو بن سعيد بعد خالد بن سعيد بيسير وكان من مهاجرة الحبشة في الهجرة الثانية معه امرأته فاطمة بنت صفوان بن أمية بن محرث بن شق بن رقبة بن مخدجالكنانية.
عمر بن سعيد مسلمان شد و برادرش در سرزمين حبشه ملحق شد و عمرو بن عثمان گويد: عمرو بن سعيد بعد از خالد مسلمان شد و در هجرت دوم از مهاجرین حبشه بود كه زنش فاطمه بنت صفوان نيز با او همراه بود.

از طرف رسول خدا ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرماندار بود.
عسقلانی دراين‌باره گويد: وكان النبي صلى الله عليه وسلم استعمله على وادي القرى وغيرها وقبض وهو عليها؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) او را به عنوان فرماندار براي وادی القری و جاهاي ديگر برگزيد و در همان منطقه فوت كرد.

← الحباب بن المنذر


حباب از جمله افرادي است كه در هنگام ‌بیعت گرفتن عمر براي ابوبكر بلند شد و اعتراض خود را اعلان كرده و مانع بيعت مردم با ابوبكر مي‌شد.

←← منابع مخالفت با ابوبكر


در منابع مختلفی مخالفت او با ابوبکر و عدم بیعت با او به عنوان خلیفه ذکر شده است که به عنوان نمونه مصادیقی از آنها را ذکر می‌کنیم؛

←←← بخاري


بخاری متوفاى ۲۵۶ دراين‌باره مي‌نويسد:
فقال قَائِلٌ من الْأَنْصَارِ (الحباب) أنا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ مِنَّا أَمِيرٌ وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ يا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ فَكَثُرَ اللَّغَطُ وَارْتَفَعَتْ الْأَصْوَاتُ حتى فَرِقْتُ من الِاخْتِلَافِ فقلت ابْسُطْ يَدَكَ يا أَبَا بَكْرٍ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ ثُمَّ بَايَعَتْهُ الْأَنْصَارُ وَنَزَوْنَا على سَعْدِ بن عُبَادَةَ فقال قَائِلٌ منهم قَتَلْتُمْ سَعْدَ بن عُبَادَةَ فقلت قَتَلَ الله سَعْدَ بن عُبَادَةَ قال عُمَرُ وَإِنَّا والله ما وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا من أَمْرٍ أَقْوَى من مُبَايَعَةِ ابي‌بَكْرٍ خَشِينَا إن فَارَقْنَا الْقَوْمَ ولم تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُبَايِعُوا رَجُلًا منهم بَعْدَنَا فَإِمَّا بَايَعْنَاهُمْ على ما لَا نَرْضَى وَإِمَّا نُخَالِفُهُمْ فَيَكُونُ فَسَادٌ فَمَنْ بَايَعَ رَجُلًا على غَيْرِ مَشُورَةٍ من الْمُسْلِمِينَ فلا يُتَابَعُ هو ولا الذي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلَا.

يكى از آنها (انصار) برخاست و گفت: منم آن پناهگاه و منم آن خوشه پرمايه «انا جذيلها المحكك و عذيقها المرجب» (جذيل چوبى كه براى مواشى نصب مى‌شود و آنها تن خود را از جرب يا حشرات بدان چوب ماليده مي‌خارند. مقصود «من درمان دردها و من تكيه ‌گاه افتادگان و پناه پناهندگان و چاره‌ساز قوم. و من خوشه سنگين و پرمايه خرما هستم كه براى نگهدارى آن تكيه‌گاه مى‌سازند» هر دو كنايه از اين است كه من مرد مجرب خردمند و سرفراز هستم كه مردم چاره كار خود را از من مي‌خواهند و آن جمله مثل معروف ميان عرب است كه بتفصيل تعبير و تفسير مى‌شود بعد از آن جمله (كه بليغ بود) گفت: از ما امیر و از شما امير برگزيده شود. فرياد و غوغا برخاست چون هياهو و گفتگو آرام‌ شد من به ابو‌بکر گفتم: دست خود را دراز كن كه با تو بيعت كنم او هم دست داد و من با او بيعت نمودم و مردم هم بيعت كردند. سپس بر سعد بن عباده هجوم برديم، يكى از آنها گفت: سعد را كشتيد. من گفتم: خدا سعد را بكشد بخدا ما هيچ كارى بهتر و نيرومندتر از بيعت ابى‌بكر نديديم زيرا ترسيدم از آن مردم جدا شويم و كار بيعت را يكسره نكنيم آنها بيعت ديگرى را انجام‌ دهند آنگاه ما ناگزير خواهيم بود بچيزى كه پسند ما نباشد از آنها پيروى كنيم يا با آنها بستيزيم آن وقت فتنه بر پا و فساد ظاهر و غالب مي‌شود.

←←← طبري


طبری متوفاى۳۱۰ نيز جريان حباب را كه انصار را به عدم بيعت با ابوبكر تشويق مي‌كرد، چنين بازگو مي‌كند:
فقام‌ الحُبابُ بن المُنذِر فقال يامعشر الأنصار املكوا على أيديكم ولا تسمعوا مقالة هذا وأصحابه فيذهبوا بنصيبكم من هذا الأمر فإن أبوا عليكم ما سألتموه فاجلوهم عن هذه البلاد وتولوا عليهم هذه الأمور فأنتم والله أحق بهذا الأمر منهم فإنه بأسيافكم دان لهذا الدين من دان ممن لم يكن يدين أنا جذيلها المحكك وعذيقها المرجب أما والله لئن شئتم لنعيدنها جذعة فقال عمر إذا يقتلك الله قال بل إياك يقتل.

حباب بن منذر گفت: اى قوم انصار خوددارى كنيد و دست نگهداريد. اين كار را داشته باشيد. سخن او (عمر) و ياران او را نشويد (نپذيريد). اينها مي‌خواهند حق شما را از اين كار غصب كنند. اگر امتناع كنند آنها را از اين بلاد طرد كنيد آنگاه خود اين كار (خلافت) را در دست بگيريد و بر اين امور مسلط شويد بخدا (سوگند) شما در اين كار از آنها احق و اولى هستيد زيرا اين كار (اسلام) با شمشيرهاى شما پيش‌رفت و مردم بسبب تيغ‌هاى شما گرويدند و گردن نهادند، من مرد مجرب و دانا هستم‌ (اين عبارت با تفسير و توضيح كه «جذيلها المحكك و عذيقها المرجب» بود كه تكرار نمى‌شود) من ابوشبل (پدر شير بچه- كنيه او) در كنام ‌شيران هستم (شير بچه ‌دار كه در حمايت بچه خشمگين و دلير است). بخدا اگر بخواهيد كه ما اين كار (اسلام) را مانند نخست برگردانيم (كنايه از تباهى اسلام ‌و برگشتن بروز اول از حيث ضعف و نص عبارت گوش بريده و شكسته است) عمر گفت: اگر چنين كنى كه خدا ترا خواهد كشت. گفت خدا ترا بكشد.

←← جايگاه و مقام


حباب، مشاور نظامی‌ پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود:
حـبـاب از شجاعان دلاور و خطیب مشهوري بود كه به سبب برخوردارى از دقت رأى، به (صاحب نظر) ملقب شد. حباب در جنگ‌هاى پـيـامـبـر (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، حـضـور داشـت و در بـرخـى از آنـهـا، مـشـاور نـظـامي ‌حضرت بود.
عبدالحی دراين‌باره مي‌نويسد: هو الحباب بن المنذر بن الجموح صاحب المشورة يوم بدر أخذ المصطفى صلى الله عليه وسلم برأيه ونزل جبريل (عليه‌السلام) فقال الرأي ما قال حباب وكان له في الجاهلية اراء مشهورة حتى لقب بذي الرأي؛ حباب مشاور پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در جنگ بدر بود كه حضرت نظرش را برگزيد و جبرئیل هم نازل شد و گفت راي همان راي حباب است و او در جاهلیت داراي آراء مشهوره بود تا آنجا كه به صاحب نظر ملقب شد.
صفدي نيز گويد: الحباب بن المنذر بن الجموح الأنصاري ذو الرأي؛ حباب صاب نظر بود.

از خطباي انصار بود:
ابن‌حبان در كتاب مشاهير علماء الأمصار درباره او مي‌نويسد: الحباب بن المنذر بن الجموح الأنصاري كنيته ابوعمرو كان ممن شهد بدرا وهو بن ثلاث وثلاثين سنة وكان خطيب الأنصار توفى بالمدينة؛ حباب در بدر شركت داشت درحالي كه سي و سه سال داشت و او خطيب انصار در مدینه بود.

← عتبة بن ابي‌لهب


عتبه نيز در كنار بنی‌هاشم و ساير صحابه از بيعت ابوبكر تخلف كرد.

←← مدارک مخالفت با ابوبکر


ابوالفداء دراين‌باره مي‌گويد: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب...؛ ... سپس عمر با ابوبکر بيعت کرد و مردم هم به طرف ابوبکر آمدند و با او بیعت کردند. گروهي از مردم و نيز از بني‌هاشم و زبیر و عتبه و خالد بن سعید بن عاص....
[۳۳۱] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.

در كتاب تاریخ الوردی نيز قضيه مخالفت عتبه بن ابي‌لهب اين‌چنين نقل شده است:‌ وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب....

←← مناقب


پيامبر براي وي دعا كرده و از اسلامش خشنود شد:‌
ابن‌عبدالبر گويد: فأسلما فسر النبى صلى الله عليه وسلم بإسلامهما ودعا لهما وشهدا معه حنينا والطائف؛ عتبه و برادرش وقتي كه مسلمان شدند پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از اسلام‌آوردن آنها خوشحال شد و براي آنها دعا كرد و آن دو در جنگ حنین و طائف شركت داشتند.

← حسان بن ثابت


حسان شاعر معروف صدر اسلام، نارضايتي خود را از خلافت ابوبكر در قالب شعر مي‌سرايد.

←← مدارک مخالفت با ابوبکر


كه در تفسیر فخر رازی و تفسیر غرائب القرآن چنين ذكر شده است: وأما الشعر فقول حسان:‌
فما كنت أعرف أن الأمر منصرف ‌ ‌عن هاشم ثم منها عن ابي‌حسن
أليس أول من صلى لقبلتكم ‌ وأعرف الناس بالقرآن والسنن
نمى‌پنداشتم زمام‌ امر از بنى هاشم و سپس از بين آنان از ابوالحسن علی (علیه‌السلام) برگردد. از شخصيّتى كه نخستين نفر در ایمان مى‌باشد و گوى سبقت را ربوده است و آشناترين مردم به قرآن و دستورات پيامبر بود.

←← جايگاه و مقام


از او فضایلی نقل شده که به آنها اشاره‌ای می‌کنیم؛

←←← همراهي جبرئيل با او


همراهي جبرئیل با حسان در هجو مشرکان: حسان بن ثابت، همان كسى است كه در زمان جاهليت شاعر انصار بود و در زمان اسلام ‌«شاعر رسول الله» لقب گرفت.
بخاری در صحیح خود مى‌نويسد: حدثنا حَفْص بن عُمَرَ حدثنا شُعْبَةُ عن عَدِيِّ بن ثَابِتٍ عن الْبَرَاءِ رضي الله عنه قال قال النبي صلى الله عليه وسلم لِحَسَّانَ اهْجُهُمْ أو هَاجِهِمْ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ؛ براء بن عازب گفته است كه رسول خدا به حسّان گفت: هجو كن (جواب كسانى را كه شعرهاى زشت درباره رسول خدا مى‌سرودند با شعر بده) جبرئيل با تو است.

و ابوداود در مسند خود نقل مى‌كند: حسان، مؤيد به روح القدس بود: در رواياتي از منابع اهل‌سنت نقل شده است كه حسان به روح القدس تاييد شده است:‌ حدثنا محمد بن سُلَيْمَانَ الْمِصِّيصِيُّ لُوَيْنٌ ثنا بن ابي‌الزِّنَادِ عن أبيه عن عُرْوَةَ وَهِشَام‌عن عُرْوَةَ عن عَائِشَةَ رضي الله عنها قالت كان رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ لِحَسَّانَ مِنْبَرًا في الْمَسْجِدِ فَيَقُومُ عليه هْجُو من قال في رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فقال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رُوحَ الْقُدُسِ مع حَسَّانَ ما نَافَحَ عن رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
عروه از عائشه نقل كرده است كه رسول خدا براى حسّان منبرى در مسجد نهاده بود؛ پس او روى منبر مى‌نشست و كسانى را كه پيامبر خدا را هجو كرده بودند، هجو مى‌كرد. پس رسول خدا ‌(صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: روح القدس (جبرئيل) با حسّان است، زمانى كه از رسول خدا پشتيبانى مى‌كرد.

ترمذی در روایت صحيحي دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: حدثنا إسماعيل بن مُوسَى الْفَزَارِيُّ وَعَلِيُّ بن حُجْرٍ الْمَعْنَى وَاحِدٌ قالا حدثنا بن ابي‌الزِّنَادِ عن هِشَام‌بن عُرْوَةَ عن أبيه عن عَائِشَةَ قالت كان رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَضَعُ لِحَسَّانَ مِنْبَرًا في الْمَسْجِدِ يَقُومُ عليه قَائِمًا يُفَاخِرُ عن رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أو قال يُنَافِحُ عن رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ اللَّه یؤَيِّدُ حَسَّانَ بِرُوحِ الْقُدُسِ ما يُفَاخِرُ أو يُنَافِحُ عن رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم.
عايشه گويد: حضرت پیغمبر ‌(صلی‌الله‌علیه‌وآله) منبرى در مسجد براى حسان مي‌گذارد و او بر منبر مى‌ايستاد و فضايل پيغمبر بازگو مي‌كرد؛ و باز رسول خدا هم مي‌فرمود كه: «خداوند حسّان را تا موقعي كه از ما دفاع مي‌كند با روح القدس تأييد مي‌كند».

ترمذي بعد از نقل حديث، سند ديگري را براي اين حديث ذكر كرده و درباره تصحيح آن مي‌گويد: حدثنا إسماعيل بن مُوسَى وَعَلِيُّ بن حُجْرٍ قالا حدثنا بن ابي‌الزِّنَادِ عن أبيه عن عُرْوَةَ عن عَائِشَةَ عن النبي صلى الله عليه وسلم مثله وفي الْبَاب عن ابي‌هُرَيْرَةَ وَالْبَرَاءِ قال ابوعِيسَى هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وهو حَدِيثُ بن ابي‌الزِّنَادِ؛ او عيسي گويد: اين حديث حسن و صحیح و غریب است.
حاکم نیشابوری نيز اين روايت را نقل كرده و گويد: حدثنا ابوالعباس ثنا بحر بن نصر ثنا عبدالله بن وهب أخبرني عبدالرحمن بن ابي‌الزناد عن هشام ‌بن عروة عن أبيه عن عائشة عن النبي صلي الله عليه وسلم نحوه هذا حديث صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛ مانند اين روايت از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) از طريق عايشه نقل شده است كه صحیح الاسناد بوده ولي مسلم و بخاري نقل نكرده‌اند.

ابن‌ابی‌شیبه نيز روايتي را دراين‌باره چنين نقل مي‌كند:حدثنا حفصبن غياث عن مجالد عن الشعبي قال ذكر عند عائشة حسان فقيل لها انه قد أعان عليك وفعل وفعل فقالت مهلا فإني سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول إن الله یؤيد حسان في شعره بروح القدس.
شعبی گويد در پيش عايشه از حسان سخن به ميان آمد كه من گفتم او بر عليه شما چه كارهايي انجام‌داده است عايشه گفت اينطور نيست بلكه شنيدم از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) كه فرمودند: حسان در شعرش به روح القدس تاييد شده است.

ابن‌عساکر در تاریخ مدینة دمشق نيز چنين نقل شده است: اخبرنا ابوالمظفر بن القشيري أنا ابوسعد بن الجنزرودي أنا ابوعمرو بن حمدان أنا ابويعلينا ابوإبراهيم إسماعيل بن إبراهيم الترجماني نا عبدالرحمن بن ابي‌الزناد عن عروة عن عائشة قالت كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يضع لحسان بن ثابت منبرا في المسجد ينشد عليه قائما ينافح عن رسول الله صلى الله عليه وسلم ثم يقول رسول الله صلى الله عليه وسلم أن الله یؤيد حسان بروح القدس ما نافح عن رسول الله.
عایشه گويد: پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) براي حسان منبري در مسجد قرار مي‌داد و سپس مي‌فرمود: خداوند مادامي‌ كه حسان از رسول خدا دفاع كند خدا او را به روح القدس تاييد مي‌كند.

ابن‌حجر نيز مي‌نويسد: فقال رسول الله صلى الله عليه وسلم إن روح القدس مع حسان مادام ‌ينافح عن رسول الله صلى الله عليه وسلم؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمود: روح القدس با حسان است مادامي كه از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) دفاع كند.
نسائی نيز در كتاب فضائل الصحابة للنسائی چنين نقل مي‌كند: أخبرنا أحمد بن سليمان قال أنا يحيى بن آدم عن إسرائيل عن ابي‌إسحاق عن البراء بن عازب قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم لحسان أهج المشركين فإن روح القدس معك.

←←← شاعر پيامبر


شاعر پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) درايام ‌نبوت بود: يكي از فضائلي كه علماي اهل سنت براي حسان نقل كرده‌اند، اين است که او شاعر رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود.
ابن‌حجر عسقلاني دراين‌باره مي‌نويسد: قال ابوعبيدة فضل حسان بن ثابت على الشعراء بثلاث كان شاعر الأنصار في الجاهلية وشاعر النبي صلى الله عليه وسلم في أيام‌النبوة وشاعر اليمن كلها في الإسلام‌ وكان مع ذلك جبانا.
ابوعبیده گفت: فضيلت حسان بر شعراء به سه چيز بود، شاعر انصار در زمان جاهلیت و شاعر پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در ايام ‌نبوت و شاعر تمام ‌يمني‌ها در اسلام‌ بود ولي با همه اينها فرد ترسويي بود.
ابن‌اثیر نيز چنين نقل مي‌كند: وقال ابن‌دريد، عن ابي‌حاتم، عن ابي‌عبيدة، قال:‌ فَضَل حسان الشعراء بثلاث:‌ كان شاعر الأنصار في الجاهلية، وشاعر النبي في النبوة، وشاعر اليمن كلها في الإسلام‌.

← براء بن عازب


تخلف براء بن عازب از بيعت ابوبكر

←← منابع تخلف


یعقوبی درباره تخلف براء بن عازب از بیعت با ابوبکر را چنين نقل مي‌كند: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌ بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌ بن كعب.

ابوالفداء در المختصر خود وقتي كه جريان بيعت عمر با ابوبكر را ذكر مي‌كند به تخلف كنندگان از بيعت كه از جمله آنها براء بن عارب است اشاره مي‌كند:
فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاص والمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر(اء) بن عازب...
[۳۵۱] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل بن علي، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


در كتاب تاریخ ابن‌الوردی درباره تخلف براء از بيعت اين‌چنين آمده است: وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي‌بن كعب...

←← مناقب


بزرگان اهل‌سنت در كتب خود براي اين صحابی ‌فضائلي نقل كرده‌اند كه به مواردي اشاره مي‌كنيم.

فقیه بزرگ بود.
ذهبی درباره او گويد: البراء بن عازب (ع) ابن‌الحارث الفقيه الكبير ابوعمارة الأنصاري الحارثي المدن؛ براء فقيه بزرگي بود.

صحابي‌ جليل كه روايات فراواني را از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل كرده است:
ابن‌کثیر در شرح حال او مي‌نويسد: البراء بن عازب بن الحارث بن عدى بن مجدعة بن حارثة بن الحارت بن الخزرج بن عمرو ابن‌مالك بن أوس الأنصارى الحارثى الأوسى صحابى جليل وأبوه أيضا صحابى وروى عن رسول الله صلى الله عليه وسلم أحاديث كثيرة وحدث عن ابى‌بكر وعمر وعلى وغيرهم وعنه جماعة من التابعين وبعض الصحابة.
براء بن عازب صحابي‌ جليلي است كه روايت فراواني را از رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل كرده است همچنين از ابوبكر، عمر، علی (علیه‌السلام) و ديگران روايت نقل كرده است و بعضي از صحابه و تابعين زيادي نيز از او نقل روايت داشتند.

از اعيان صحابه بود.
ذهبي مي‌نويسد: من أعيان الصحابة؛ او از سرشناسان صحابه بود.

← ابي‌بن كعب


از جمله افرادي كه در سقیفه حاضر نشد تا با ابوبكر بيعت كند، ابی ‌بن کعب بود.

←← مدارك مخالفت با ابوبكر


این مخالفت وی و عدم بیعت او با ابوبکر در منابع مختلفی ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


یعقوبی متوفاى ۲۹۲ دراين‌باره مي‌گويد: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌ بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي ‌بن كعب.

←←← ابوالفداء


جريان عدم بيعت ابي ‌بن كعب از ابوبکر در مختصر فی اخبار البشر اين چنين آمده است: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب وخالد بن سعيد ابن‌العاص والمقداد بن عمرو وسلمان الفارسي وابي‌ذر وعمار بن ياسر والبر بن عازب وابي‌بن كعب ومالوا مع علي بن ابي‌طالب...
[۳۵۷] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردي


ابن‌الوردی نيز ابي‌ را در كنار افرادي ذكر مي‌كند كه از بیعت با ابوبكر تخلف كرد: وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير، وعتبة بن ابي‌لهب، وخالد بن سعيد بن العاص، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب، وابي ‌بن كعب...

←←← درمنابع شيعه


شیخ صدوق درباره تخلف ابي ‌بن كعب مي‌نويسد:
حدثنا علي بن أحمد بن عبدالله بن أحمد بن ابي‌ عبدالله البرقي قال:‌ حدثني أبي، عن جده أحمد بن ابي‌ عبدالله البرقي قال:‌ حدثني النهيكي قال، حدثنا ابومحمد خلف بن سالم قال:‌ حدثنا محمد بن جعفر قال:‌ حدثنا شعبة، عن عثمان بن المغيرة، عن زيد بن وهب قال:‌ كان الذين أنكروا على ابي‌بكر جلوسه في الخلافة وتقدمه على علي بن ابي‌طالب (عليه‌السلام) اثنى عشر رجلا من المهاجرين والأنصار وكان من المهاجرين خالد بن سعيد ابن‌العاص والمقداد بن الأسود وابي ‌بن كعب وعمار بن ياسر وابوذر الغفاري وسلمان الفارسي..

←← مناقب


از او مناقب و فضایل زیادی ذکر شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← سيد القراء


ابن‌حجر در كتاب تقریب التهذیب در شرح حال اين صحابي‌گويد: ابي ‌بن كعب بن قيس بن عبيد بن زيد بن معاوية بن عمرو بن مالك بن النجار الأنصاري الخزرجي ابوالمنذر سيد القراءويكنى أبا الطفيل أيضا من فضلاء الصحابة؛ ابي‌بن كعب سيدالقراء و از فضلاي صحابه بود.
ذهبی نيز گويد: سيد القراء ابومنذر الأنصاري النجاري المدني المقرئ البدري.
ابن‌عساکر مي‌گويد: سيد القراء شهد مع رسول الله صلى الله عليه وسلم بدرا والعقبة وغيرها من المشاهد وروى عنه أحاديث صالحة.

←←← كاتب وحي


ابن‌جوزی در كتاب المنتظم درباره شرح حال او مي‌نويسد: شهد العقبة مع السبعين من الأنصار وشهد بدرا والمشاهد كلها مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وكان يكتب له الوحي وهو أحد الذين حفظوا القرآن على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم وأمر الله عز وجل نبيه أن يقرأ عليه القرآن وقال عمر في حقه هذا سيد المسلمين.
او با هفتاد تن از انصار در عقبه شركت كرد و درجنگ بدر و همه جنگ‌هاي پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) حضور داشت و وحي را مي‌نوشت و يكي از كساني بود كه در زمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) قرآن را حفظ كرد و خداوند به پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) امر كرد كه قرآن را براي ابی ‌بن کعب قرائت كند و عمر هم در حقش مي‌گفت او سيد آقاي مسلمانان است.

←←← سرور مسلمانان


عمر درباره ابي ‌بن كعب چنين عقيده داشت كه او آقاي مسلمين بود.
ابن‌حجر دراين‌باره مي‌نويسد: وكان عمر يسميه سيد المسلمين.
[۳۶۴] عسقلاني شافعي، أحمد بن علي، الإصابة في تمييز الصحابة، ج۱، ص۲۷، تحقيق: علي محمد البجاوي، ناشر: دار الجيل - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۲هـ - ۱۹۹۲م.

ابن‌جوزي نيز مي‌گويد: وقال عمر في حقه هذا سيد المسلمين.

←←← پیامبر مامور قرائت قرآن بر او


پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مأمور قرائت قرآن بر ابي ‌بن كعب بود:
ابن‌حجر دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: ابي‌بن كعب بن قيس بن عبيد بن زيد بن معاوية بن عمرو بن مالك بن النجار الأنصاري ابوالمنذر وابوالطفيل سيد القراء كان من أصحاب العقبة الثانية وشهد بدرا والمشاهد كلها قال له النبي صلى الله عليه وسلم ليهنك العلم أبا المنذر وقال له إن الله أمرني أن أقرأ عليك وكان عمر يسميه سيد المسلمين.
ابي ‌بن كعب سيد القراء و از اصحاب عقبه دوم بود ودر بدر و تمام ‌جنگ‌هاي رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) حضور داشت و رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) به او فرمودند علمى كه فراگرفته‌اى گواراى تو باد اي ابامنذر بعد فرمودند: خدا من را امر كرده كه بر تو اي براء قرآن را قرائت كنم و عمر نيز او را سيد المسلمين ناميده‌ است.
[۳۶۶] عسقلاني شافعي، أحمد بن علي، الإصابة في تمييز الصحابة، ج۱، ص۲۷، تحقيق: علي محمد البجاوي، ناشر: دار الجيل - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۲هـ - ۱۹۹۲م.


ابن‌جوزي نيز در كتاب المنتظم مي‌نويسد: شهد العقبة مع السبعين من الأنصار وشهد بدرا والمشاهد كلها مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وكان يكتب له الوحي وهو أحد الذين حفظوا القرآن على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم وأمر الله عز وجل نبيه أن يقرأ عليه القرآن وقال عمر في حقه هذا سيد المسلمين.
او با هفتاد تن از انصار در عقبه شركت كرد و در جنگ بدر و همه جنگ‌هاي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) حضور داشت و وحی را مي‌نوشت و يكي از كساني بود كه در زمان رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) قرآن را حفظ كرد و خداوند به پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) امر كرد كه قرآن را براي ابي‌بن كعب قرائت كند و عمر هم در حقش مي‌گفت سيد او آقاي مسلمانان است.

←←← مناقب فراوان


ابي ‌بن كعب داراي مناقب فراواني است:
ذهبی مي‌نويسد: وجمع بين العلم والعمل ومناقبه جمة؛ ابي‌بن كعب، بين علم و عمل جمع كرد و مناقبش فراوان است.
ذهبي در معرفة القراء الکبار مي‌گويد: شهد بدرا والمشاهد كلها ومناقبه كثيرة.

←←← جمع کننده قرآن


ابي‌ قرآن را جمع كرد و بر پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) عرضه كرد:
ذهبي دراين‌باره مي‌نويسد: شهد العقبة وبدرا وجمع القرآن في حياة النبي صلى الله عليه وسلم وعرض على النبي (عليه‌السلام) وحفظ عنه علما مباركا وكان رأسا في العلم والعمل رضي الله عنه؛ ابي ‌بن كعب در عقبه و جنگ بدر حضور داشت و قرآن را در حيات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) جمع كرده و بر حضرت عرضه كرد و علوم مباركي را از حضرت حفظ كرد و او سرآمد علم و عمل بود.

←←← جامع علم و عمل


ذهبي دراين‌باره مي‌نويسد: شهد العقبة وبدرا وجمع القرآن في حياة النبي صلى الله عليه وسلم وعرض على النبي (عليه‌السلام) وحفظ عنه علما مباركاوكان رأسا في العلم والعمل رضي الله عنه.
ابي‌بن كعب در عقبه و جنگ بدر حضور داشت و قرآن را در حيات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) جمع كرده و بر حضرت عرضه كرد و علوم مباركي را از حضرت حفظ كرد و او سرآمد علم و عمل بود.
همچنين مي‌نويسد: وجمع بين العلم والعمل ومناقبه جمة؛ ابي ‌بن كعب، بين علم و عمل جمع كرد و مناقبش فراوان است.

← عباس عموي پيامبر


عباس از مخالفيني بود كه با ابوبکر بيعت نكرد و از جمله كساني بود كه در خانه حضرت زهراء (علیهاالسلام) بخاطر حمايت از علی (علیه‌السلام) و مخالفت با ابوبكر، تحصن كرد.

←← مدارك مخالفت با ابوبكر


از مخالفتها و عدم بیعت عباس با ابوبکر مدارک زیادی وجود دارد که مختصرا به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← يعقوبي


در تاریخ یعقوبی آمده است:‌ تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس...

←←← ابن‌عبدالبر


عبدالبر دراين‌باره مي‌گويد:
الذين تخلفوا عن بيعة ابي‌بكر علي والعباس والزبير وسعد بن عبادة فأما علي والعباس والزبير فقعدوا في بيت فاطمة حتى بعث إليهم ابوبكر عمر بن الخطاب ليخرجوا من بيت فاطمة وقال له إن أبوا فقاتلهم فأقبل بقبس من نار على أن يضرم عليهم الدار فلقيته فاطمة فقالت يا ابن‌الخطاب أجئت لتحرق دارنا قال نعم أو تدخلوا فيما دخلت فيه الأمة فخرجعلي حتى دخل على ابي‌بكر فبايعه.

كسانى كه از بیعت با ابوبكر خوددارى كردند، عبارتند از: على (عليه‌السلام)، عبّاس، زبیر و سعد بن عباده. امّا على و عبّاس و زبير، آنان در خانه فاطمه (عليهاالسلام) نشسته بودند تا اينكه ابوبكر، عمر بن خطّاب را به دنبال آنان فرستاد تا از خانه فاطمه (عليهاالسلام) بيرون آورند. و به او گفت: اگر خوددارى كردند با ايشان جنگ كن! وى هيزم و آتش طلبيد تا خانه را آتش زند. فاطمه (عليهاالسلام) جلو او را گرفت و گفت: اى پسر خطاب! آمده‌اى كه خانه ما را آتش بزنى؟ گفت: آرى. يا آنكه داخل بيعت ابوبكر شويد در اين وقت على از خانه بيرون آمد نزد ابوبكر رفت و با او بيعت كرد.

←←← ابوسعد


ابوسعد، عباس را از اجتماع كنندگان بر عليه ابوبكر ‌شمرده و گويد: قيل لما قبض رسول الله صلي الله عليه وسلم - اجتمع عليٌ والعباس وجماعةٌ من حفدتهم ومواليهم في منزل رجل من الأنصار لإجالة الرأي...
بنابراين، عباس كه عموي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود نه‌تنها در سقیفه حضور نداشت بلكه به نشانه مخالفت از خلافت ابوبكر در خانه علي (عليه‌السلام) تحصن كرد.

←←← عاصمي‌ مكي


عبدالملک شافعی، عباس عموي پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) را از مخالفين حكومت ابوبكر ذكر كرده وگويد:
تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.

←← مناقب


از عباس عموی پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله) مناقب و فضایل زیادی ذکر شده است که مختصرا به اشاره می‌کنیم؛

←←← عباس مني و انا منه


روايات فراوان وجود دارد از لسان پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) درباره عباس كه نشان از مقام ‌بلند او نزد رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) است.
حاکم نیشابوری در روايت صحيح مي‌نويسد: أخبرنا ابو عبدالله محمد بن عبدالله الصفار ثنا أحمد بن مهران الأصبهاني ثنا عبيد الله بن موسى أنا إسرائيل عن عبدالأعلى عن سعيد بن جبير عن بن عباس رضي الله عنهما قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم العباس مني وأنا منه؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مي‌فرمايد: عباس از من و من از عباس هستم.
حاكم در ادامه مي‌گويد: صحيح الإسناد ولم يخرجاه؛ حديث اسنادش صحيح است ولي مسلم و بخاري به آن اشاره نكرده است.

ترمذی نيز اين روایت را چنين نقل مي‌كند: حدثنا الْقَاسِمُ بن دِينَارٍ الْكُوفِيُّ حدثنا عُبَيْدُ اللَّهِ عن إِسْرَائِيلَ عن عبدالأعلى عن سَعِيدِ بن جُبَيْرٍ عن بن عَبَّاسٍ قال قال رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَبَّاسُ مِنِّي وأنا منه؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مي‌فرمايد: عباس از من و من از عباس هستم.
ترمدي در تصحيح روايت گويد: هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لَا نَعْرِفُهُ إلا من حديث إِسْرَائِيلَ.
صالحی شامی‌ در كتاب سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد بعد از نقل روايت از ترمذي و حاكم و دیگران، از ابن‌منده درباره سند اين روايت چنين نقل مي‌كند: قال ابن‌منده:‌ إسناده متصل مشهور وهو ثابت على شراط الجماعة؛ سند اين روايت متصل و مشهور است و آن طبق شرائط جماعت ثابت است.
[۳۸۲] متقي هندي، علاءالدين علي، كنز العمال في سنن الأقوال والأفعال، ج۱۱، ص۳۲۲، حقيق: محمود عمر الدمياطي، ناشر: دار الكتب العلمية - بيروت، الطبعة: الأولى، ۱۴۱۹هـ - ۱۹۹۸م.


مبارک فوری نيز روايت را نقل كرده و گويد: قوله هذا حديث حسن صحيح غريب أخرجه الحاكم.
[۳۸۳] مبارك فوري، ابوعلا محمد عبدالرحمن، تحفة الأحوذي بشرح جامع الترمذي، ج۱۰، ص۱۷۸، ناشر: دار الكتب العلمية – بيروت.

ملاعلی قاری در شرح اين روايت گويد: (العباس مني) أي من أقاربي أو من أهل بيتي أو متصل بي؛ اين كه رسول خدا فرمودند: عباس از من است يعني او از اقرباء و از اهل‌بیت من است و به من متصل است.
مناوي نيز در ذيل اين روايت گويد: (العباس منى وأنا منه ) ولهذا كان الصحب يعظمونه غاية التعظيم؛ بخاطر اين روايت پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) صحابه عباس را با نهايت تمام ‌تعظیم مي‌كردند.

←←← آزار او آزار پیامبر


در روايات فراواني از پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نقل شده است كه حضرت اذيت عباس را اذيت خود دانسته است.
ترمذی دراين‌باره نقل مي‌كند: حدثنا قُتَيْبَةُ حدثنا ابوعَوَانَةَ عن يَزِيدَ بن ابي‌زِيَادٍ عن عبداللَّهِ بن الحرث حدثني عبدالْمُطَّلِبِ بن رَبِيعَةَ بن الْحَارِثِ بن عبدالْمُطَّلِبِ أَنَّ الْعَبَّاسَ بن عبدالْمُطَّلِبِ دخل على رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُغْضَبًا وأنا عِنْدَهُ فقال ما أَغْضَبَكَ قال يا رَسُولَ اللَّهِ ما لنا وَلِقُرَيْشٍ إذا تَلَاقَوْا بَيْنَهُمْ تَلَاقَوْا بِوُجُوهٍ مُبْشَرَةٍ وإذا لَقُونَا لَقُونَا بِغَيْرِ ذلك قال فَغَضِبَ رسول اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حتى أحمر وَجْهُهُ ثُمَّ قال وَالَّذِي نَفْسِي بيده لَا يَدْخُلُ قَلْبَ رَجُلٍ الْإِيمَانُ حتى يُحِبَّكُمْ لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ ثُمَّ قال يا أَيُّهَا الناس من آذَى عَمي ‌فَقَدْ آذَانِي فَإِنَّمَا عَمُّ الرَّجُلِ صِنْوُ أبيه.
وي در ادامه حديث را حسن و صحیح دانسته است: قال هذا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ.

طبری نيز در كتاب ذخائر العقبی چنين نقل مي‌كند: وعن ابن‌عباس قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم العباس مني وأنا منه لا تؤذوا العباس فتؤذوني من سب العباس فقد سبني‌خرجه البغوي في معجمه.
ابن‌عساکر نيز چنين نقل مي‌كند: أخبرنا ابوالقاسم بن السمرقندي أنا ابوالحسين بن النقور أنا عيسى بن علي نا عبدالله بن محمد حدثني يحيى بن جعفر الواسطي نا عبدالوهاب الخفاف نا إسرائيل عن عبدالأعلى عن سعيد بن جبير عن ابن‌عباس قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم العباس مني وأنا منه لا تؤذوا العباس فتؤذوني من سب العباس فقد سبني.
پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: عباس از من است و من از او، او را اذيت نكنيد كه من را اذيت مي‌كنيد و هركس او را دشنام ‌دهد من را دشنام‌ داده است.

←←← دشنام‌ او دشنام ‌پيامبر


ابن‌سعد در كتاب الطبقات الکبری دراين‌باره مي‌نويسد: قال أخبرنا عبدالوهاب بن عطاء عن إسرائيل عن عبدالأعلى عن سعيد بن جبير عن بن عباس قال صعد النبي صلى الله عليه وسلم المنبر فحمد الله وأثنى عليه ثم قال يا أيها الناس أي أهل الأرض اكرم على الله قالوا أنت قال فان العباس مني وأنا منه لا تؤذوا العباس فتؤذوني وقال من سب العباس فقد سبني.
ابن‌عباس گويد: پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) منبر رفت و حمد و ثناي خدا را گفت سپس فرمود: اي مردم در زمين چه كسي داراي کرامت است گفتند: شما حضرت فرمود: عباس از من و من از او هستم اذيتش نكنيد كه من را اذيت مي‌كنيد و هركس او را سب كند من را سب كرده است.

ابن‌عساكر نيز چنين نقل مي‌كند: أخبرنا ابوالقاسم بن السمرقندي أنا ابوالحسين بن النقور أنا عيسى بن علي نا عبدالله بن محمد حدثني يحيى بن جعفر الواسطي نا عبدالوهاب الخفاف نا إسرائيل عن عبدالأعلى عن سعيد بن جبير عن ابن‌عباس قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم العباس مني وأنا منه لا تؤذوا العباس فتؤذوني من سب العباس فقد سبني.
پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: عباس از من است و من از او او را اذيت نكنيد كه من اذيت مي‌كنيد و هركس او را دشنام‌ دهد من را دشنام‌ داده است.

طبري نيزدر كتاب ذخائر العقبي چنين نقل مي‌كند: وعن ابن‌عباس قال قال رسول الله صلى الله عليه وسلم العباس مني وأنا منه لا تؤذوا العباس فتؤذوني من سب العباس فقد سبني‌خرجه البغوي في معجمه.

← فرزندان عباس


همچنان كه عباس از بیعت با ابوبکر تخلف كرد، فرزندان وي نيز با ابوبكر بيعت نكردند.
عبدالملک شافعی دراين‌باره مي‌گويد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان وعمار وابوذر والمقداد وغيرهم وخالد بن سعيد بن العاصم إنهم بايعوا كلهم فمنهم من أسرع بيعته ومنهم من تأخر حينا إلا ما روى عن سعد بن عبادة فإنه لم يبايع أبا بكر ولا عمر إلى أن مات.

← زبير


زبیر يكي از صحابي‌ بود كه با ابابكر به مخالفت برخواست.

←← مدارك مخالفت با ابوبكر


از مخالفتها و عدم بیعت زبیر با ابوبکر مدارکی وجود دارد که مختصرا به آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← صحيح بخاري


كه در صحیح بخاری مخالفت زبير از زبان عمر چنين نقل شده است:‌ عن عمر:‌ حين توفى اللّه نبيّه صلى اللّه عليه وسلم أنّ الأنصار خالفونا، واجتمعوا بأسرهم فى سقيفة بنى ساعدة وخالف عنّا على والزبير ومن معهما.

←←← يعقوبي


یعقوبی در خصوص بيعت زبير با ابوبكر مي‌نويسد: تخلّف عن بيعة ابي‌بكر قوم من المهاجرين والأنصار، ومالوا مع علي بن ابي‌طالب، منهم:‌ العباس بن عبدالمطلب، والفضل بن العباس، والزبير بن العوام‌بن العاص، وخالد بن سعيد، والمقداد بن عمرو، وسلمان الفارسي، وابوذر الغفاري، وعمار بن ياسر، والبراء بن عازب،وابي ‌بن كعب.

←←← ابن‌ عبدالبر


ابن‌ عبدالبر، درباره اجتماع زبير و ديگران در خانه حضرت فاطمه (علیهاالسلام) در مخالفت از حکومت چنين مي‌نويسد: الذين تخلفوا عن بيعة ابي‌بكر علي والعباس والزبير وسعد بن عبادة فأما علي والعباس والزبير فقعدوا في بيت فاطمة حتى بعث إليهم ابوبكر عمر بن الخطاب ليخرجوا من بيت فاطمة.

←←← ابوسعد ابي‌


در كتاب نثر الدر فی المحاضرات درباره مخالفت زبير با ابوبكر چنين نقل شده است: قيل لما قبض رسول الله صلي الله عليه وسلم - اجتمع عليٌ والعباس وجماعةٌ من حفدتهم ومواليهم في منزل رجل من الأنصار لإجالة الرأي... وقال الزبير:‌ قد سمعتم مقالته، فابذلوا الشركة، وأحسنوا النية؛ فلن يستغنى من استحق هذا الأمر عن مقاتل يقاتل معه، وموئلٍ يلجأ إليه، والمقاتل معكم خيرٌ من المقاتل لكم. فقال العباس:‌ قد سمعنا مقالتكم، فلا لقلةٍ نستعين بكم، ولا لظنةٍ نترك آراءكم، ولكن لالتماس الحق؛ فأمهلونا نراجع الفكرة. فإن يكن لنا من الإثم مخرج يصربنا وبهم الحق صرير الجدجد،....
...زبيرگفت:‌ به تحقيق گفتار او را شنيديد پس مشاركت كنيد و نيت خودتان را نيكو كنيد و كسي كه مستحق اين امر خلافت است بي‌نياز از جنگ‌جويان نيست تا به همراه او جنگ كنند و پناهگاهي كه تكيه‌گاه داشته باشد و جنگ با شما بهتر است از اينكه بر نفع شما جنگ شود عباس گفت:‌ گفتار شما را شنيديم و كمك ما از شما بخاطر كمي‌ يار نيست و بخاطر بدگماني نظرات شما را ترك نمي‌كنيم لكن ما از شما حقيقت را مي‌خواهيم پس به ما مهلت بدهيد تا فكر كنيم اگر راه خروجي از اين گناه باشد هر آن از آن بيرون مي‌رفتيم.

←←← ابوالفداء


ابوالفداء مورخ بزرگ اهل‌سنت عدم حضور زبير در سقیفه و تخلف او از بيعت با ابوبكر را چنين بيان مي‌كند: فبايع عمر أبا بكر رضي الله عنهما، وانثال الناس عليه بايعونه، في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إِحدى عشرة، خلا جماعة من بني‌هاشم والزبير وعتبة بن ابي‌لهب.
[۳۹۸] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۹، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← ابن‌الوردی


همچنين در تاریخ الوردی چنين آمده است:‌ وبادروا ' سقيفة بني‌ساعدة ' فبايع عمر أبا بكر وأنثال الناس يبايعونه في العشر الأوسط من ربيع الأول سنة إحدى عشرة خلا جماعة من بني‌هاشم، والزبير...
[۳۹۹] ابوفداء، عمادالدين إسماعيل، المختصر في أخبار البشر، ج۱، ص۱۰۷، طبق برنامه الجامع الكبير.


←←← عاصمي‌ مكي


در كتاب سمط النجوم العوالی زبير از متخلفين از بيعت ابوبكر ياد شده است:‌ تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم....

←← مناقب


برای وی در کتب اهل‌سنت مناقب و فضایل زیادی نقل شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← حواری پیامبر


زبير حواري پیامبر (صلی‌الله‌علیه‌وآله) بود:در منابع اهل‌سنت درباره حواري و يار پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بودن او روايات زيادي آمده است.
مسلم نیشابوری دراين‌باره چنين نقل مي‌كند: حدثنا عَمْرٌو النَّاقِدُ حدثنا سُفْيَانُ بن عُيَيْنَةَ عن مُحَمَّدِ بن الْمُنْكَدِرِ عن جَابِرِ بن عبداللَّهِ قال.....فقال النبي صلى الله عليه وسلم لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيٌّ وَحَوَارِيَّ الزُّبَيْرُ؛ پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) فرمودند: براي هر پيامبري حواري (ياوران) هست و حواري من زبير است.
ابی‌شیبه نيز چنين نقل مي‌كند: حدثنا حسين بن علي عن زائدة عن عاصم عن زر عن علي قال سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول لكل نبي حواري وحواري الزبير؛ زر از علی (علیه‌السلام) نقل مي‌كند كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مي‌فرمود: براي هر پيامبري حواري ( ياوران) هست و حواري من زبير است.

←←← از نجباء


ذهبی از سفیان ثوری در اين‌باره چنين نقل مي‌كند: وعن الثوري قال هؤلاء الثلاثة نجدة الصحابة حمزة وعلي والزبير؛ ثوري گويد سه نفر حمزه، علي (عليه‌السلام) و زبیر از نجيبان هستند.

← طلحة بن عبيد الله


طلحه كه از جمله اصحاب مشهور پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود، از بیعت با ابوبکر تخلف كرد.

←← سند مخالفت با ابوبکر


عبدالمالک شافعی دراين‌باره مي‌گويد: تخلف عن بيعة ابي‌بكر يومئذ سعد بن عبادة وطائفة من الخزرج وعلي بن ابي‌طالب وابناه والزبير والعباس عم رسول الله وبنوه من بني‌هاشم وطلحة وسلمان...

←← مناقب


برای وی در کتب اهل‌سنت مناقب و فضایل زیادی نقل شده است که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم؛

←←← از عشره مبشره بود


در نزد اهل‌سنت يكي از كساني كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بشارت بهشت به او داده است، طلحة بن عبيد الله است.
مبارک فوری مي‌نويسد: ابي‌محمد طلحة بن عبيد الله...أحد العشرة المبشرة بالجنة.

←←← از خطباي اصحاب پيامبر


طلحه از خطباي اصحاب پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود:
طبری در تاريخ خود درباره طلحه چنين ياد مي‌كند:‌ طلحة بن عبيدالله وكان من خطباء أصحاب رسول الله؛ طلحه از خطباي اصحاب رسول الله (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بود.

←←← از خطبای قریش


طلحه از خطباي قریش بود:
ابونعیم نيز در تاریخ اصبهان چنين مي‌نويسد: فقام‌طلحة بن عبيد الله وكان من خطباء قريش؛ طلحه از خطباي قريش بود.

← عبادة بن صامت


او از کسانی بود که با ابوبکر مخالفت کرد و با او بیعت نکرد.

←← منابع مخالفت با ابوبکر


ابن‌ابی‌الحدید درباره مخالفت عبادة بن صامت مي‌نويسد: روى أحمد بن ابي‌طاهر في كتاب ' المنثور والمنظوم ' بإسناد له عن البراء ابن‌عازبٍ... قال البراء:‌ فمكثت أكابد ما في نفسي، ورأيت في الليل المقداد بن الأسود، وعبادة بن الصامت، وسلمان الفارسي، وأبا ذر وأبا الهيثم بن التيهان، وحذيفة بن اليمان. وإذا هم يريدون أن يعود الأمر شورى بين المهاجرين.
براء بن عازب مى‌گويد:... در آن حوالى درنگ كردم تا دردى كه در جانم بود تحمل نمايم. چون شب شد مقداد و ابوذر و سلمان و عمار بن یاسر و عبادة بن صامت و حذیفة بن یمان‌ و زبیر بن عوام‌، هیثم