شیخ محمدمهدی خالصی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



شیخ محمدمهدی خالصی از برجسته‌ترین علمای مجاهد و ضد استعمار شیعه عراق در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری بوده است.


معرفی اجمالی

[ویرایش]

نام او محمدمهدی نیز ذکر شده است.
[۲] حسین علی محفوظ، «البیوتات العلمیة»، ج۱، ص۹۰، در موسوعةالعتبات المقدسة، تألیف جعفر خلیلی، ج۱۰، جزء۳، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
پدرش حسین (متوفی ۱۳۱۲) و جدش عبدالعزیز (متوفی ۱۲۸۶) از عالمان کاظمین و خالص (شهری در شرق بغداد ) بودند.
[۴] عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی‌پوری، منتهی الارب فی لغة العرب، ذیل «خلص»، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.

وی در ۹ یا ۱۵ ذیحجه ۱۲۷۶ ق در کرخ کاظمین به دنیا آمد و در میان طایفه خود (خالصی) پرورش یافت. برخی مقدمات علوم دینی را نزد پدرش در نجف آموخت، سپس به زادگاهش بازگشت و تحصیلات خود را در فقه و اصول و کلام نزد استادان فاضل کاظمین از جمله شیخ عباس جصانی تکمیل کرد و بار دیگر به نجف اشرف بازگشت و در حوزه درس علما و مدرسان آنجا حاضر شد و از فضلای معروف گردید. سپس به سامرا رفت و از درس میرزای شیرازی استفاده کرد و بعد از رحلت او به زادگاهش کرخ بازگشت و به تدریس پرداخت.

فعالیت‌های علمی

[ویرایش]

علوم دینی را در کاظمین، نجف و سامرا نزد پدرش و عالمانی چون عباس جَصّانی (متوفی ۱۳۰۶)، محمدحسین کاظمی (متوفی ۱۳۰۸)، میرزا حبیب اللّه رشتی (متوفی ۱۳۱۲)، میرزا محمدحسن شیرازی (متوفی ۱۳۱۲) و آخوند ملا محمد کاظم خراسانی (متوفی ۱۳۲۹) فراگرفت.
[۵] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۷، قم ۱۴۰۵.
[۷] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳ـ۱۲۴، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
[۸] عبدالحسین مجید کفائی، مرگی در نور: زندگانی آخوند خراسانی، ج۱، ص۱۳۹، تهران ۱۳۵۹ش.
او در کاظمین به تدریس فقه و اصول و کلام پرداخت و سال‌ها بعد به مرجعیت و شهرت رسید.
[۹] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
خالصی در کاظمین مدرسه‌ای دینی با نام مدرسةالزهراء تأسیس کرد و برای تدریس، از عالمانی مانند شیخ حسین رشتی (متوفی ۱۳۴۸) دعوت کرد.
[۱۰] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
[۱۱] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
در منابع از شاگردان او نامی برده نشده است.
حلقه درس وی را طلاب فاضل تشکیل می‌دادند و او دروس فقه و کلام و تقریرات درس اصول استادش، آخوند خراسانی را تعلیم می‌داد و چند سال بعد به مقام ریاست علمای کاظمین رسید و شیعیان کرخ و کاظمین از او تقلید کردند.

فعالیت سیاسی

[ویرایش]

در کاظمین، شیخ محمدمهدی خالصی، جنبش جهاد را هدایت کرد و بر وجوب دفاع از سرزمین‌های اسلامی فتوا داد. او رساله‌ای به نام السیف البتار فی جهاد الکفار (شمشیر بران در جهاد با کفار) نوشت. همچنین با صدور حکمی بر مسلمانان واجب کرد تا برای از بین رفتن فتنه کافران، تمام دارایی خود را در راه جهاد هزینه کنند و کسی که از بخشیدن سرمایه، خودداری کند، واجب است که به اجبار از او بگیرند.
اشغال بخشی از سرزمین عراق توسط انگلیسی‌ها و نیز صدور فتاوای جهاد علما بر ضد آنان، شور و احساسات فراوانی در میان شهرهای شیعه‌نشین عراق ایجاد کرد و ده‌ها هزار داوطلب به دعوت علما، آماده عزیمت به جبهه‌های نبرد شدند. مجاهدان به سه گروه تقسیم گردیدند و هر گروه را تعدادی از علما فرماندهی می‌کردند. گروه دوم مجاهدان که در هویزه استقرار داشت تحت فرماندهی شیخ محمدمهدی خالصی و فرزندش شیخ محمد خالصی زاده و تعدادی دیگر از علما بود. آنها عملیات نظامی متعددی علیه تاسیسات نفتی انگلیس اجرا کردند.

← فتوای جهاد


خالصی در جنگ جهانی اول (۱۹۱۴ـ۱۹۱۸) همگام با مرجع بزرگ شیعه، میرزا محمدتقی شیرازی (متوفی ۱۳۳۸)، و شماری دیگر از علما، برضد انگلیسی‌ها فتوای جهاد صادر کرد.
[۱۲] عبدالشهید یاسری، البطولة فی ثورة العشرین، ج۱، ص۹، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶.

در اواخر ۱۳۲۹ ق و پس از حمله روس‌ها به شمال ایران که آزادیخواهان سرشناسی را دستگیر و اعدام نمودند و نیز اندکی بعد از حمله استعمارگران ایتالیایی به طرابلس غرب (لیبی)، بسیاری از مراجع و علمای عراق، از جمله شیخ مهدی خالصی فتوای جهاد بر ضد اشغالگران روسی و ایتالیایی صادر کردند.
در ذیحجه ۱۳۳۲ ق متفقین علیه عثمانی اعلام جنگ دادند و متعاقب آن، دولت عثمانی نیز در ۱۸ ذیحجه همان سال بر ضد آنان اعلام جهاد داد. یک هفته بعد که انگلیسی‌ها به عراق یورش برده و بندر فاو را تصرف کردند، علمای شیعه عراق از جمله آیت‌الله خالصی در حمایت از عثمانی، فتوای جهاد بر ضد کفار (استعمارگران انگلیسی) صادر کردند.

تشکیل حکومت عراق

[ویرایش]

در ۵ ربیع الاول ۱۳۳۷ق، به دعوت فرماندار انگلیسی کاظمین، علمای بزرگ کاظمین و در رأس آنان آیت‌الله خالصی در جلسه‌ای با حضور فرماندار شرکت کردند و در آن علما با حضور و حاکمیت سیاسی انگلستان بر عراق، آشکارا مخالفت کرده طی طوماری خواستار تشکیل یک حکومت عربی ـ اسلامی شدند. علمای کاظمین توانستند افکار عمومی را بر ضد حاکمیت انگلستان بر عراق بسیج نمایند.
آنها تهدید کردند که هرکس به نفع اشغالگران انگلیسی رای دهد، او را تحریم و از جامعه طرد خواهند کرد. اغلب مردم شهر کاظمین نیز به ندای آنان پاسخ مثبت دادند. پس از اینکه در کنفرانس قاهرهرجب ۱۳۳۹ق) تصمیم نهایی بر معرفی فیصل به عنوان تنها نامزد حکومت عراق گرفته شد، شیخ مهدی خالصی و سیدمحمد صدر، از جمله علمایی بودند که او را تایید و مدت کوتاهی با وی همکاری کردند. خالصی در دیدارش با فیصل او را اینگونه مخاطب قرار داد: ما با شما به عنوان پادشاهی بیعت می‌کنیم که به طور عادلانه در کشور حکومت کنید بر این اساس که حکومت، قانونی و پارلمانی باشد و عراق در دوران شما متکی به هیچ قدرت بیگانه‌ای نباشد. همچنین او با صدور فتوایی درباره بیعت، بر موضعگیری خود تاکید کرد، که این فتوا عینا در روزنامه‌های داخلی عراق انتشار یافت.
هنگامی که وهابیان حجاز در ۱۳۳۹ ق به قصد انهدام مراقد ائمه شیعه (علیهم‌السّلام)، تصمیم حمله به جنوب عراق را داشتند، وی به همراه گروهی از علمای کاظمین و مردم داوطلب، به دعوت آیت‌الله نائینی و آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی به کربلا آمد.

رهبری انقلاب ضد استعماری

[ویرایش]

او در ۱۳۳۷ در پی دعوت میرزای شیرازی برای مشاوره درباره نهضت مبارزه با استعمار به کربلا عزیمت کرد. در ۱۳۳۸، به درخواست سید ابوالقاسم کاشانی به بهانه نظارت بر امور زوّار، که از کاظمین به کربلا می‌رفتند، به کاظمین رفت. سپس از آن‌جا به بغداد رفت و رهبری انقلاب ضد استعماری مردم عراق را برعهده گرفت.
[۱۴] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۵، قسم ۱، ص۶۲، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۱۵] فریق مزهر آلفرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۱۴۲ـ۱۴۳، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
[۱۶] محمد صادقی‌تهرانی، نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق و نقش علمای مجاهد اسلام، ج۱، ص۴۱، قم: دارالفکر.

فتوای او مبنی بر وجوب بذل مال در راه جهاد و وجوب مصادره اموال تخطی‌کنندگان از پرداخت آن، مخالفت‌هایی را در پی‌ داشت، زیرا برخی آن را مُهر تأییدی بر عمل ترک‌های عثمانی می‌دانستند که به نام وظیفه دوران جنگ، به مصادره اموال مردم می‌پرداختند.
[۱۷] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۴، ص۱۳۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.

خالصی برای صدور فتوایی مشترک از جانب علمای کاظمین درباره جهاد در برابر استعمارگران تلاش کرد، ولی به نتیجه‌ای نرسید و به شیوه پیشین خود (یعنی مبارزه مسلحانه برضد انگلیس) ادامه داد.
[۱۸] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۴، ص۱۳۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۱۹] گلشن ابرار، خلاصه‌ای از زندگی اسوه‌های علم و عمل از ثقةالاسلام کلینی تا آیةاللّه خامنه‌ای، ج۱، ص۵۰۱، تهیه و تدوین جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، قم: معروف، ۱۳۷۹ش.
وی با همراهی فرزندش محمد (متوفی ۱۳۸۳) و برخی دیگر، رهبری جناح چپ جنگ را در منطقه بصره (به مرکزیت حویزه ) برعهده گرفت.
[۲۰] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
[۲۱] حسن علوی، الشیعة و الدولة القومیة فی العراق: ۱۹۱۴ـ ۱۹۹۰، ج۱، ص۶۷، قم: دارالثقافة للطباعة و النشر.
[۲۲] عبداللّه فهد نفیسی، دور الشیعة فی تطور العراق السیاسی الحدیث، ج۱، ص۸۶، بیروت ۱۴۰۵.

پس از ناکامی مجاهدان عراقی و در پی موافقت بریتانیا با استقلال عراق و تشکیل حکومت ملی، خالصی به بغداد بازگشت و در سخنرانی‌های خود به تحلیل و افشای توطئه‌های سیاسی پرداخت.
[۲۳] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
[۲۴] محمد غروی، مع علماءالنجف الاشرف، ج۲، ص۴۸۶، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
[۲۵] محمد صادقی‌تهرانی، نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق و نقش علمای مجاهد اسلام، ج۱، ص۹۵، قم: دارالفکر.
[۲۶] میربصری، اعلام السیاسة فی العراق الحدیث، ج۱، ص۲۶۶، لندن ۱۹۸۷.

خالصی در ۱۳۳۹ پس از درگذشت شیخ الشریعه اصفهانی، از مراجع تقلید شیعیان شد
[۲۷] فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۱۲ـ ۵۱۳، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
[۲۸] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۴۳، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
و پذیرفتن مناصب حکومتی را حرام دانست.

بیعت مشروط با امیر فیصل

[ویرایش]

او در همان سال پس از تشکیل حکومت مستقل در عراق، با امیرفیصل، حاکم عراق (متوفی ۱۳۵۲)، بیعت کرد؛ مشروط بر این‌که استقلال عراق را حفظ کند و آن را از سلطه بیگانگان دور نگهدارد و به تأسیس مجلس نمایندگان پایبند باشد.
[۲۹] استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۱۷، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
[۳۰] فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۱۶، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
[۳۱] فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۳۲، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
[۳۲] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۱۱۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۳۳] عبدالرزاق حسنی، الثورة العراقیة الکبری، ج۱، ص۲۸۰ـ۲۸۱، (لبنان ۱۳۸۴).

خالصی در ۱۳۴۰ ریاست کنفرانس کربلا را برعهده گرفت که در آن، حمله وهابیان به عراق محکوم شد.
[۳۴] عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۵۹، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
[۳۵] عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۶۹ـ۷۰، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
[۳۶] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۴۵ـ۲۴۷، بیروت ۱۹۸۵.


الغای بیعت با امیر فیصل

[ویرایش]

خالصی پس از پای بند نماندن فیصل به شروط بیعت‌نامه و انعقاد معاهده با انگلستان در ۱۳۴۰/۱۹۲۲، که در آن مفهوم قیمومت گنجانده شده بود،
[۳۷] استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۲۹، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
[۳۸] استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۳۱، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
[۳۹] عبدالرحمان بزّاز، العراق من الاحتلال حتی الاستقلال، ج۱، ص۱۴۸ـ۱۵۰، بغداد ۱۹۶۷.
بیعت مردم عراق با فیصل را ملغا اعلام کرد.
[۴۰] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۱۷۶، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۴۱] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۵۵ـ ۲۶۱، بیروت ۱۹۸۵.


تحریم انتخابات عراق

[ویرایش]

هنگامی که دولت درصدد تشکیل مجلس نمایندگان برآمد تا معاهده مزبور را رسمی کند، تعدادی از علمای بزرگ از جمله خالصی، فتاوایی شدیداللحن در تحریم انتخابات صادر کردند
[۴۲] استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، ج۱، ص۲۳۶، پانویس۱۹، بغداد ۱۹۸۸.
[۴۳] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۰۳، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۴۴] سلیم حسنی، رؤساء العراق: ۱۹۲۰ـ۱۹۵۸ه، ج۱، ص۳۹، دراسة فی اتجاهات الحکم، لندن ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۴۵] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۶۰، بیروت ۱۹۸۵.
آنان در این فتواها خواستار لغو نظام استعماری، خروج مستشاران انگلیسی، بازگشت تبعیدشدگان، آزادی بیان و اجازه تأسیس احزاب سیاسی شدند.
[۴۶] آلبرت منتشاشویلی، العراق فی سنوات الانتداب البریطانی، ج۱، ص۲۳۴، ترجمة هاشم صالح تکریکی، بغداد ۱۹۷۸.
[۴۷] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۵۵ـ ۲۶۱، بیروت ۱۹۸۵.

به گفته محمدرضا طبسی،
[۴۸] محمدرضا طبسی، «مصاحبه با آیت اللّه حاج شیخ محمدرضا طبسی»، ج۱، ص۶۵ـ۶۶، حوزه، سال ۶، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۶۸).
خالصی با آن‌که مجلس وقت عراق را فرمایشی می‌دانست، حضور نمایندگانی از شیعیان را در مجلس و دولت لازم می‌شمرد. او در پی تهدید مرزهای شمالی عراق از سوی ترکیه، فتوایی مبنی بر تحریم دفاع از عراق در مقابل ترکیه صادر کرد.
[۴۹] استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۳۲، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
[۵۰] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۳ـ۲۱۴، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۵۱] سلیم حسنی، رؤساء العراق: ۱۹۲۰ـ۱۹۵۸ه، ج۱، ص۳۸، دراسة فی اتجاهات الحکم، لندن ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
[۵۲] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۶۷، بیروت ۱۹۸۵.
در ۱۳۲۰ش، به رغم تلاش ملک فیصل برای متقاعد ساختن خالصی به تغییر دادن فتوای پیشینش، او بار دیگر به تحریم انتخابات فتوا داد
[۵۳] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۶ـ۲۱۷، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
و در کاظمین تظاهراتی برضد فیصل بر پا ساخت.

تبعید علماء

[ویرایش]

آن سه نفر در فتاوایی که صادر کردند هرگونه شرکت در انتخابات را تحریم نمودند. آیت‌الله خالصی نیز فتوایی صادر کرد و اعلام نمود در صدد باطل‌کردن بیعت خود با فیصل است زیرا او به تعهداتش مبنی بر حفظ استقلال خود عمل نکرده است، همچنین بر رها شدن از هر قید و بند و دخالت خارجی تکیه و تاکید نمود و طی فتوای دیگری ورود به دستگاه‌های دولتی و ادارات را تحریم و آن را به مثابه همکاری با کفار دانست. با آنکه فیصل در آغاز، اهمیتی بدان فتواها نمی‌داد اما آن فتواها تاثیر فراوانی بر مردم عراق گذاشت و اکثریت مردم عراق، انتخابات را تحریم کردند.
مقامات انگلیسی و فیصل ناگزیر مخالفت علما را جدی گرفتند و چون هیچ یک از علما آماده توافق نبودند، لذا درصدد تبعید آنان برآمدند.
سرانجام خالصی و فرزندانش حسن و علی، نوه برادرش علی‌نقی خالصی و یکی از یارانش به نام سلمان قطیفی دستگیر و به بصره تبعید شدند.
[۵۴] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۸ـ۲۲۱، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۵۵] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۲۴ـ۲۲۷، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۵۶] عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۱۳۱، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
[۵۷] عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۷۲، بیروت ۱۹۸۵.

تبعید خالصی اعتراض مردم را در شهرهای مختلف از جمله بغداد، نجف و کاظمین در پی‌داشت.
[۵۸] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۲۷ـ۲۲۸، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
سپس او و همراهانش به جدّه تبعید شدند.
[۵۹] محمدعلی حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۷، ج ۶، اصفهان ۱۳۶۴ش.

وی پس از پایان مراسم حج بنا به دعوت دولت ایران از راه بندر بوشهر و اصفهان وارد قم گردید و در همه جا استقبال فراوان مردم روبرو شد. پیش از وی آیت‌الله نائینی و آیت‌الله اصفهانی به عنوان اعتراض به تبعید خالصی و دیگر علما، عراق را به سمت قم ترک کرده بودند. به گفته خالصی زاده، هنگامی که شیخ مهدی خالصی دریافت که علمای تبعیدی ساکن قم (نائینی و اصفهانی)، دو تن را نزد ملک فیصل فرستاده تا از وی خواهش کنند که در باز گرداندن علما به عراق به آنان کمک و همکاری کند، سخت ناراحت شد و یاران روحانی خود را سرزنش کرده گفت که نباید تسلیم حکومت عراق و انگلیس شد، بلکه باید در ایران ماند و نخست این کشور و سپس عراق و دیگر کشورهای اسلامی را اصلاح کرد. به سبب همین اختلاف نظر خالصی با دیگر علمای تبعیدی بود که نامبرده قم را رها کرد به مشهد روی آورد و به اقامه جماعت و تدریس و تالیف پرداخت. ولی بنا به گزارش دیگری، مقامات دولتی عراق، حساب شیخ مهدی خالصی را از دیگر علمای تبعیدی جدا ساخته و به هیچ وجه مایل نبودند نامبرده به عراق بازگردد.

عزیمت به ایران

[ویرایش]

در ۱۳۲۰ش، به درخواست دولت ایران، خالصی پس از انجام دادن مراسم حج راهی ایران شد.
[۶۰] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۳، ص ۱۱۶۰، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.
[۶۱] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
[۶۲] عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۱۳۴، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
در مراسم استقبال مردم بوشهر، او هدف ترور نافرجام مردی انگلیسی قرار گرفت. سپس به شیراز و اصفهان رفت و برای ملاقات با سید ابوالحسن اصفهانی (متوفی ۱۳۲۵ش/۱۳۶۵) و میرزا محمد حسین نائینی (متوفی ۱۳۱۵ش/۱۳۵۵) که به حمایت از او عراق را ترک کرده بودند، راهی قم شد. خالصی در ۱۳۲۱ش با علمای یادشده درباره چگونگی ادامه مبارزه اختلافنظر پیدا کرد و به مشهد رفت.
[۶۳] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۴۵ـ۲۴۸، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
[۶۴] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
برخی، سبب رفتن وی را به مشهد، درخواست دولت ایران پس از پخش شایعه‌ای در جراید اروپایی مبنی بر نقش خالصی در تحریک به قتل ایمبری (کنسول ایالات متحده امریکا در تهران) دانسته‌اند.
[۶۵] محمد قزوینی، «وفیات معاصرین»، ج۱، ص۴۱، یادگار، سال ۳، ش ۵ (دی ۱۳۲۵).

خالصی در مشهد حزبی با نام «جمعیة استخلاص الحرمین الشریفین و بین النهرین» تأسیس کرد و از مسلمانان کشورهای اسلامی خواست که با پیوستن به آن، اماکن مقدس حجاز و عراق را از وجود کافران پاک کنند.

فتاوای خالصی در ایران

[ویرایش]

او که پیشتر در سفرش به قم فتوا داده بود دولت ایران می‌تواند زکات و خمس را برای نیروهای مسلح مسئولِ حفاظت از مرزها صرف کند، در خراسان فتوا به جواز استفاده از اموال موقوفه امام رضا (علیه‌السلام) برای رفع نیازهای مالی دولت داد. این دو فتوا همراه با فتوای وی مبنی بر جایزنبودن برگزاری جشن عید نوروز در آن سال به دلیل اشغال سرزمین‌های مقدس مسلمانان به دست دشمنان، مخالفت‌های برخی از رجال دینی را در پی داشت. حتی شایع کردند که او بهائی است، زیرا عید نوروز در آن سال مصادف با سالگرد مرگ عباس افندی، یکی از سران بهائیان، بود. از اینرو، چندین تظاهرات در موافقت و مخالفت با خالصی برگزار شد. سرانجام او که به دلیل اهانت‌های مختلف، سخت آزرده خاطر شده بود، تصمیم گرفت به تهران برود، اما پس از ابراز ندامت و اصرار مردم مشهد، همانجا ماند.
[۶۶] علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۴۸ـ۲۵۱، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.


روحیه انقلابی

[ویرایش]

آیت الله خالصی در اندیشه و عمل، انقلابی و سازش ناپذیر و خواستار دگرگونی اساسی در ساختار سیاسی ایران و عراق و دیگر کشورهای اسلامی بود که رهبران مذهبی آن زمان، پس از چندین سال جنگ و درگیری و شکست و ناکامی و تبعید، حاضر به انجام چنان کاری نبودند.

تاریخ وفات

[ویرایش]

خالصی را که مردی زاهد، آراسته به اخلاق نیکو، کم حرف و اغلب اوقات متبسم وصف کرده‌اند؛
[۶۷] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۴، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
به هر روی، در ۱۲ رمضان ۱۳۴۳ ق ۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در مشهد مقدس درگذشت
[۶۸] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
[۶۹] محمد غروی، مع علماءالنجف الاشرف، ج۲، ص۴۸۶، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
و در جوار مرقد امام رضا (علیه‌السّلام) دفن شد.
[۷۰] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۵۰، قم ۱۴۰۵.
به مناسبت درگذشت او، حوزه‌های علمیه ایران و عراق تعطیل شد و مجالس ختم متعددی در این دو کشور برگزار گردید و شعرای زیادی بر او مرثیه سرودند.

آثار و تألیفات

[ویرایش]

آثار مهم مهدی خالصی عبارتاند از: عَناوین الاصول یا العَناوین (بغداد ۱۳۴۲)؛ حاشیه بر کفایة الاصول آخوند خراسانی (بغداد ۱۳۲۸)، که اولین حاشیه چاپ شده بر کفایه به شمار می‌رود؛ مختصر الرسائل العملیّة و الاصول الدینیة، که بخش اول آن در ۱۳۴۳ در مشهد چاپ شده است القواعدالفقهیة (چاپ اول: خراسان ۱۳۴۳)؛
الدَّراری اللامِعات فی شرح القَطَرات و الشَذَرات (بغداد ۱۳۳۱)، که حاشیه‌ای است بر کتاب الطهارة والوقف و الرضاع اثر آخوند خراسانی؛
رساله عملیه او با نامِ الشَّریعةُ السَمحاء فی احکام سیّدِالاَنْبیاء (بغداد ۱۳۳۹)؛
رساله فقهیِ (اثبات) تَداخلُ الاَغسال (بغداد ۱۳۴۲)؛
الوَجیزَة فی المواریث (بغداد ۱۳۴۱)؛
المتنجِّس الجافّ لایُنجِّس.
رساله الحِسام البَتّار فی جهاد الکُفّار که در جریده صَدَی‌الاسلام بغداد چاپ شد.
[۸۱] کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، ج۳، ص۲۵۰، بغداد ۱۹۶۹.
[۸۲] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۴ـ۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
[۸۳] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۹ـ۱۵۰، قم ۱۴۰۵.
[۸۴] عبداللّه فیاض، الثورة العراقیة الکبری سنة ۱۹۲۰، ج۱، ص۱۵۱، بغداد ۱۹۷۵.

اثر کلامیِ بیان تصحیف المِنحة الالهیة عن النَفثة الشیطانیة، ردّیه‌ای بر ترجمه عربی ملخصِ شهاب الدین محمود آلوسی (متوفی ۱۲۷۰) از کتاب تحفه اثناعشریه، تألیف عبدالعزیز دهلوی (متوفی ۱۲۳۹) در رد عقاید شیعه امامیه .
حاشیه‌ای بر الالفیة شهید ثانی (بغداد ۱۳۴۱).
و اشعاری در ادبیات عرب.
[۸۶] کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، ج۳، ص۲۵۰، بغداد ۱۹۶۹.
[۸۷] محمدعلی حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۶ـ۲۱۴۷، ج ۶، اصفهان ۱۳۶۴ش.
همچنین برخی آثار و آرای فقهی او نقد شده‌اند.
[۹۲] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۲۳-۲۲۴.
[۹۳] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۲۷.
[۹۴] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۳۳-۲۳۴.
[۹۵] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۳۷.
[۹۶] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۴۲.
[۹۷] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۴۹.
[۹۸] رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۵۳.
[۹۹] حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، ص۱۷۲.
[۱۰۰] حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، ص۱۸۱- ۱۸۳.
[۱۰۱] جمعی از نویسندگان، دایره المعارف تشیع، ج۷، ص۳۶-۳۷.
[۱۰۲] مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۲، ص۱۱۶-۱۱۷.
[۱۰۳] علی واعظ خیابانی تبریزی، علما معاصرین، ص۱۳۴-۱۳۶.
[۱۰۴] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۳۹۰.
[۱۰۵] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۳۹۵.
[۱۰۶] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۴۱۰.
[۱۰۷] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۴۳۰.
[۱۰۸] تاریخ معاصر ایرن، س۱، ش۱، بهار ۱۳۷۶، ص۱۴، «آفتاب پنهان».
[۱۰۹] کیهان فرهنگی، س۵، مرداد ۱۳۷۲، ش۱۰۰، ص۱۱۶-۱۱۸.
[۱۱۰] گنجینه دانشمندان، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱.
[۱۱۱] عبدالحسین مجید کفائی، مرگی در نور، ص۳۴۸.
[۱۱۲] محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلما و الادباء، ج۳، ص۱۴۷-۱۵۰.
[۱۱۳] حبیب آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۵-۲۱۴۷.
[۱۱۴] كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۸۲- ۸۴.
[۱۱۵] كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۱۲۴-۱۲۵.
[۱۱۶] كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۱۲۹-۱۳۰.
[۱۱۷] كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۸۹- ۹۳.
[۱۱۸] كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۱۴۸.
[۱۱۹] كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۱۶۰.
[۱۲۰] كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۲۱۲.
[۱۲۱] كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۲۳۸.
[۱۲۲] علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج۱ - ۲، ص۱۷۳.
[۱۲۳] جویس ان. ویلی، نهضت روحانیون شیعیان در انقلاب اسلامی عراق، ص۱۶۶.


براداران خاصی

[ویرایش]

راضی و محمدصادق از جمله برادران خالصی بودند.

← راضی خالصی


راضی در ۱۲۷۴ در کاظمین به دنیا آمد، همراه با پدر و برادرانش به نجف رفت و پس از فراگیری ادبیات عرب، فقه و اصول به کاظمین بازگشت، اما بعد از درگذشت عباس جَصّانی، استادش در کاظمین، مجددآ به نجف بازگشت و نزد محمدحسین کاظمی و میرزا حبیب اللّه رشتی فقه و اصول خواند. سپس در درس میرزای شیرازی در سامرا حاضر شد و پس از فوت او به کاظمین بازگشت و به نشر احکام و تدریس و اقامه نماز جماعت پرداخت.
[۱۲۵] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، قسم ۲، ص ۷۱۷ـ۷۱۸، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.

راضی خالصی، عالمی مشهور در عراق بود و تبحر او را در علوم عقلی و نقلی، فصاحت لسان و بلاغت کلام و نیز حافظه قوی‌اش را ستوده‌اند.
[۱۲۶] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
عبدالحسین بغدادی (متوفی ۱۳۲۵ش/ ۱۳۶۵)، عیسی اَعرجی، مهدی جَرقومی (متوفی ۱۳۳۹)، عبدالحسین و علی (فرزندان محمدتقی تستری کاظمی) از شاگردان وی بودند. راضی در ۱۳۴۷ در کاظمین از دنیا رفت و همان‌جا به خاک سپرده شد. فرزند وی، مرتضی، پس از وی عهده‌دار اقامه جماعت گردید.
[۱۲۸] محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۷ـ۱۲۸، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).

برخی از آثار راضی خالصی عبارتاند از: شرح معالم الاصول حسن بن زین الدین عاملی، حاشیه بر قوانین الاصول ابوالقاسم قمی، حاشیه بر الرسائل شیخ انصاری؛ رساله‌های متعدد فقهی؛ و منظومه‌ای در فقه.

← محمدصادق خالصی


محمدصادق خالصی نیز از علما و ائمه جماعت کاظمین بود. نورالدین بن حامد واعظی (متوفی ۱۳۹۱) از شاگردان وی بود. او در ۱۳۴۱ در کاظمین از دنیا رفت و همان‌جا مدفون شد.
[۱۳۰] محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص ۸۶۸، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۲) محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.
(۳) فریق مزهر آلفرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
(۴) سیدمحسن امین، اعیان الشیعه.
(۵) عبدالرحمان بزّاز، العراق من الاحتلال حتی الاستقلال، بغداد ۱۹۶۷.
(۶) محمدعلی حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ج ۶، اصفهان ۱۳۶۴ش.
(۷) محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم ۱۴۰۵.
(۸) سلیم حسنی، رؤساء العراق: ۱۹۲۰ـ۱۹۵۸ه، دراسة فی اتجاهات الحکم، لندن ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
(۹) عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
(۱۰) عبدالرزاق حسنی، الثورة العراقیة الکبری، (لبنان ۱۳۸۴).
(۱۱) حسین علی محفوظ، «البیوتات العلمیة»، در موسوعةالعتبات المقدسة، تألیف جعفر خلیلی، ج۱۰، جزء۳، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
(۱۲) احمد حسینی اشکوری، تراجم الرجال، قم ۱۴۱۴.
(۱۳) عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، بیروت ۱۹۸۵.
(۱۴) محمد صادقی‌تهرانی، نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق و نقش علمای مجاهد اسلام، قم: دارالفکر.
(۱۵) عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی‌پوری، منتهیالارب فی لغة العرب، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.
(۱۶) محمدرضا طبسی، «مصاحبه با آیت اللّه حاج شیخ محمدرضا طبسی»، حوزه، سال ۶، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۶۸).
(۱۷) حسن علوی، الشیعة و الدولة القومیة فی العراق: ۱۹۱۴ـ ۱۹۹۰، قم: دارالثقافة للطباعة و النشر.
(۱۸) کورکیس عواد، معجمالمؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، بغداد ۱۹۶۹.
(۱۹) محمد غروی، مع علماءالنجف الاشرف، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
(۲۰) عبدالهادی فضلی، دروس فی اصول فقه الامامیة، (بیروت) ۱۴۲۰.
(۲۱) عبداللّه فیاض، الثورة العراقیة الکبری سنة ۱۹۲۰، بغداد ۱۹۷۵.
(۲۲) محمد قزوینی، «وفیات معاصرین»، یادگار، سال ۳، ش ۵ (دی ۱۳۲۵).
(۲۳) عبدالحسین مجید کفائی، مرگی در نور: زندگانی آخوند خراسانی، تهران ۱۳۵۹ش.
(۲۴) گلشن ابرار، خلاصه‌ای از زندگی اسوه‌های علم و عمل از ثقةالاسلام کلینی تا آیةاللّه خامنه‌ای، تهیه و تدوین جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، قم: معروف، ۱۳۷۹ش.
(۲۵) استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
(۲۶) آلبرت منتشاشویلی، العراق فی سنوات الانتداب البریطانی، ترجمة هاشم صالح تکریکی، بغداد ۱۹۷۸.
(۲۷) محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
(۲۸) میربصری، اعلام السیاسة فی العراق الحدیث، لندن ۱۹۸۷.
(۲۹) میرحامد حسین، خلاصة عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار، بقلم علی حسینی میلانی، قم ۱۴۰۴ـ۱۴۰۸.
(۳۰) عبداللّه فهد نفیسی، دور الشیعة فی تطور العراق السیاسی الحدیث، بیروت ۱۴۰۵.
(۳۱) علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
(۳۲) عبدالشهید یاسری، البطولة فی ثورة العشرین، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. میرحامد حسین، خلاصة عبقات الانوار فی امامة الائمة الاطهار، ج۱، ص۱۶۳، بقلم علی حسینی میلانی، قم ۱۴۰۴۱۴۰۸.    
۲. حسین علی محفوظ، «البیوتات العلمیة»، ج۱، ص۹۰، در موسوعةالعتبات المقدسة، تألیف جعفر خلیلی، ج۱۰، جزء۳، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۷/۱۹۸۷.
۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۵۷.    
۴. عبدالرحیم بن عبدالکریم صفی‌پوری، منتهی الارب فی لغة العرب، ذیل «خلص»، چاپ سنگی تهران ۱۲۹۷ـ۱۲۹۸، چاپ افست ۱۳۷۷.
۵. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۷، قم ۱۴۰۵.
۶. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۵۷.    
۷. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳ـ۱۲۴، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۸. عبدالحسین مجید کفائی، مرگی در نور: زندگانی آخوند خراسانی، ج۱، ص۱۳۹، تهران ۱۳۵۹ش.
۹. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
۱۰. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
۱۱. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۱۲. عبدالشهید یاسری، البطولة فی ثورة العشرین، ج۱، ص۹، نجف ۱۳۸۶/۱۹۶۶.
۱۳. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۵۷.    
۱۴. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۵، قسم ۱، ص۶۲، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۱۵. فریق مزهر آلفرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۱۴۲ـ۱۴۳، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۱۶. محمد صادقی‌تهرانی، نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق و نقش علمای مجاهد اسلام، ج۱، ص۴۱، قم: دارالفکر.
۱۷. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۴، ص۱۳۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۱۸. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۴، ص۱۳۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۱۹. گلشن ابرار، خلاصه‌ای از زندگی اسوه‌های علم و عمل از ثقةالاسلام کلینی تا آیةاللّه خامنه‌ای، ج۱، ص۵۰۱، تهیه و تدوین جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، قم: معروف، ۱۳۷۹ش.
۲۰. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
۲۱. حسن علوی، الشیعة و الدولة القومیة فی العراق: ۱۹۱۴ـ ۱۹۹۰، ج۱، ص۶۷، قم: دارالثقافة للطباعة و النشر.
۲۲. عبداللّه فهد نفیسی، دور الشیعة فی تطور العراق السیاسی الحدیث، ج۱، ص۸۶، بیروت ۱۴۰۵.
۲۳. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۸، قم ۱۴۰۵.
۲۴. محمد غروی، مع علماءالنجف الاشرف، ج۲، ص۴۸۶، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
۲۵. محمد صادقی‌تهرانی، نگاهی به تاریخ انقلاب اسلامی ۱۹۲۰ عراق و نقش علمای مجاهد اسلام، ج۱، ص۹۵، قم: دارالفکر.
۲۶. میربصری، اعلام السیاسة فی العراق الحدیث، ج۱، ص۲۶۶، لندن ۱۹۸۷.
۲۷. فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۱۲ـ ۵۱۳، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۲۸. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۴۳، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۲۹. استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۱۷، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
۳۰. فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۱۶، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۳۱. فریق مزهر آل فرعون، الحقائق الناصعة فی الثورة العراقیة سنة ۱۹۲۰ و نتائجها، ج۱، ص۵۳۲، بغداد ۱۴۱۵/۱۹۹۵.
۳۲. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۱۱۰، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۳۳. عبدالرزاق حسنی، الثورة العراقیة الکبری، ج۱، ص۲۸۰ـ۲۸۱، (لبنان ۱۳۸۴).
۳۴. عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۵۹، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
۳۵. عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۶۹ـ۷۰، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
۳۶. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۴۵ـ۲۴۷، بیروت ۱۹۸۵.
۳۷. استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۲۹، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
۳۸. استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۳۱، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
۳۹. عبدالرحمان بزّاز، العراق من الاحتلال حتی الاستقلال، ج۱، ص۱۴۸ـ۱۵۰، بغداد ۱۹۶۷.
۴۰. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۱۷۶، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۴۱. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۵۵ـ ۲۶۱، بیروت ۱۹۸۵.
۴۲. استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، ج۱، ص۲۳۶، پانویس۱۹، بغداد ۱۹۸۸.
۴۳. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۰۳، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۴۴. سلیم حسنی، رؤساء العراق: ۱۹۲۰ـ۱۹۵۸ه، ج۱، ص۳۹، دراسة فی اتجاهات الحکم، لندن ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۴۵. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۶۰، بیروت ۱۹۸۵.
۴۶. آلبرت منتشاشویلی، العراق فی سنوات الانتداب البریطانی، ج۱، ص۲۳۴، ترجمة هاشم صالح تکریکی، بغداد ۱۹۷۸.
۴۷. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۵۵ـ ۲۶۱، بیروت ۱۹۸۵.
۴۸. محمدرضا طبسی، «مصاحبه با آیت اللّه حاج شیخ محمدرضا طبسی»، ج۱، ص۶۵ـ۶۶، حوزه، سال ۶، ش ۴ (مهر و آبان ۱۳۶۸).
۴۹. استیون همزلی لانگریگ، العراق الحدیث: من سنة ۱۹۰۰ الی سنة ۱۹۵۰، ج۱، ص۲۳۲، تاریخ سیاسی، اجتماعی، و اقتصادی، ترجمه و تعلیق سلیم طه تکریتی، بغداد ۱۹۸۸.
۵۰. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۳ـ۲۱۴، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۵۱. سلیم حسنی، رؤساء العراق: ۱۹۲۰ـ۱۹۵۸ه، ج۱، ص۳۸، دراسة فی اتجاهات الحکم، لندن ۱۴۱۳/۱۹۹۲.
۵۲. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۶۷، بیروت ۱۹۸۵.
۵۳. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۶ـ۲۱۷، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۵۴. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۱۸ـ۲۲۱، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۵۵. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۲۴ـ۲۲۷، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۵۶. عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۱۳۱، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
۵۷. عبدالحلیم رهیمی، تاریخ الحرکة الاسلامیة فی العراق: الجذور الفکریة و الواقع التاریخی (۱۹۰۰ـ ۱۹۲۴)، ج۱، ص۲۷۲، بیروت ۱۹۸۵.
۵۸. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخالعراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۲۷ـ۲۲۸، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۵۹. محمدعلی حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۷، ج ۶، اصفهان ۱۳۶۴ش.
۶۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۳، ص ۱۱۶۰، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.
۶۱. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۶۲. عبدالرزاق حسنی، تاریخ الوزارات العراقیة، ج۱، ص۱۳۴، صیدا۱۳۸۰ـ۱۳۸۸.
۶۳. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۴۵ـ۲۴۸، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۶۴. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۳، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۶۵. محمد قزوینی، «وفیات معاصرین»، ج۱، ص۴۱، یادگار، سال ۳، ش ۵ (دی ۱۳۲۵).
۶۶. علی وردی، لمحات اجتماعیّة من تاریخ العراق الحدیث، ج۶، قسم ۱، ص۲۴۸ـ۲۵۱، بغداد ۱۹۶۹ـ۱۹۷۹، چاپ افست (قم) ۱۳۷۱ش.
۶۷. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۴، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۶۸. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۶۹. محمد غروی، مع علماءالنجف الاشرف، ج۲، ص۴۸۶، بیروت ۱۴۲۰/۱۹۹۹.
۷۰. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۵۰، قم ۱۴۰۵.
۷۱. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۵۷.    
۷۲. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۵، ص۳۵۰، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۷۳. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۰، ص۱۹۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۷۴. عبدالهادی فضلی، دروس فی اصول فقه الامامیة، ج۱، ص۲۴، (بیروت) ۱۴۲۰.    
۷۵. عبدالهادی فضلی، دروس فی اصول فقه الامامیة، ج۱، ص۴۰، (بیروت) ۱۴۲۰.    
۷۶. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱، ص۸۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۷۷. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۴، ص۱۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۷۸. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۴، ص۱۸۶، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۷۹. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۷، ص۱۸۸، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۸۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۵، ص۵۲، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۸۱. کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، ج۳، ص۲۵۰، بغداد ۱۹۶۹.
۸۲. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۴ـ۱۲۵، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۸۳. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، ج۳، ص۱۴۹ـ۱۵۰، قم ۱۴۰۵.
۸۴. عبداللّه فیاض، الثورة العراقیة الکبری سنة ۱۹۲۰، ج۱، ص۱۵۱، بغداد ۱۹۷۵.
۸۵. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۳، ص۱۷۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۸۶. کورکیس عواد، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، ج۳، ص۲۵۰، بغداد ۱۹۶۹.
۸۷. محمدعلی حبیب‌آبادی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۶ـ۲۱۴۷، ج ۶، اصفهان ۱۳۶۴ش.
۸۸. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۱۵۷.    
۸۹. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱، ص۸۷، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۹۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۵، ص۱۹۴، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۹۱. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۱۵، ص۲۳۸، چاپ علی‌نقی منزوی و احمد منزوی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.    
۹۲. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۲۳-۲۲۴.
۹۳. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۲۷.
۹۴. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۳۳-۲۳۴.
۹۵. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۳۷.
۹۶. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۴۲.
۹۷. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۴۹.
۹۸. رهیمی، عبدالحلیم، تاریخ جنبش اسلامی در عراق (۱۹۰۰-۱۹۲۴م)، ص۲۵۳.
۹۹. حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، ص۱۷۲.
۱۰۰. حائری، عبدالهادی، تشیع و مشروطیت در ایران، ص۱۸۱- ۱۸۳.
۱۰۱. جمعی از نویسندگان، دایره المعارف تشیع، ج۷، ص۳۶-۳۷.
۱۰۲. مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانه الادب، ج۲، ص۱۱۶-۱۱۷.
۱۰۳. علی واعظ خیابانی تبریزی، علما معاصرین، ص۱۳۴-۱۳۶.
۱۰۴. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۳۹۰.
۱۰۵. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۳۹۵.
۱۰۶. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۴۱۰.
۱۰۷. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه، ص۴۳۰.
۱۰۸. تاریخ معاصر ایرن، س۱، ش۱، بهار ۱۳۷۶، ص۱۴، «آفتاب پنهان».
۱۰۹. کیهان فرهنگی، س۵، مرداد ۱۳۷۲، ش۱۰۰، ص۱۱۶-۱۱۸.
۱۱۰. گنجینه دانشمندان، ج۱، ص۲۲۹-۲۳۱.
۱۱۱. عبدالحسین مجید کفائی، مرگی در نور، ص۳۴۸.
۱۱۲. محمد حرزالدین، معارف الرجال فی تراجم العلما و الادباء، ج۳، ص۱۴۷-۱۵۰.
۱۱۳. حبیب آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، ج۶، ص۲۱۴۵-۲۱۴۷.
۱۱۴. كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۸۲- ۸۴.
۱۱۵. كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۱۲۴-۱۲۵.
۱۱۶. كاظم پوركاظم، نقش عشایر عرب خوزستان در جهاد علیه استعمار، ص۱۲۹-۱۳۰.
۱۱۷. كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۸۹- ۹۳.
۱۱۸. كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۱۴۸.
۱۱۹. كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۱۶۰.
۱۲۰. كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۲۱۲.
۱۲۱. كاظم پوركاظم، نقش علمای شیعه در رویارویی با استعمار، ص۲۳۸.
۱۲۲. علی دوانی، نهضت روحانیون ایران، ج۱ - ۲، ص۱۷۳.
۱۲۳. جویس ان. ویلی، نهضت روحانیون شیعیان در انقلاب اسلامی عراق، ص۱۶۶.
۱۲۴. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۶، ص۴۴۴.    
۱۲۵. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، قسم ۲، ص ۷۱۷ـ۷۱۸، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.
۱۲۶. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۶ـ۱۲۷، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۱۲۷. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۶، ص۴۴۵.    
۱۲۸. محمدمهدی موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی تراجم اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، ج۲، ص۱۲۷ـ۱۲۸، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد (۱۳۴۸).
۱۲۹. امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، ج۶، ص۴۴۵.    
۱۳۰. محمدمحسن آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۲، ص ۸۶۸، مشهد، قسم ۱ـ۴، ۱۴۰۴.
۱۳۱. احمد حسینی اشکوری، تراجم الرجال، ج۲، ص۸۵۵، قم ۱۴۱۴.    


منبع

[ویرایش]

دانشنامه های انقلاب اسلامی و تاریخ اسلام، فرهنگنامه علمای مجاهد، برگرفته از مقاله «شیخ محمدمهدی خالصی».    
دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «خالصی»، شماره۶۷۸۸.    
سایت اندیشه قم، برگرفته از مقاله «محمدمهدی خالصی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۱/۱۶.    



جعبه ابزار