شیخ عباس قمی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



در سال ۱۲۹۴ ق. شهر قم شاهد تولد کودکی سعادتمند بود. پدر او حاج محمدرضا قمی نام آن طفل سپید بخت را عباس گذاشت و او را آن گونه که شایسته بود تعلیم و پرورش داد.
حاج محمدرضا قمی مردی کاسب بود که مردم او را نیک مردی با تقوا و آشنا به مسائل دینی می‌شناختند و برای یادگیری احکام دین به نزد وی می‌رفتند. و این باعث گردیده بود که فرزند عزیزش در فضایی اینچنین تنفس کند. فضایی که در آن عطر قرآن و اخلاص با نفسهای گرم خانواده در هم ریخته بود.


سرآغاز دوران تحصیل

[ویرایش]

وی دوران کودکی و نوجوانی را در زادگاهش شهر قم گذراند
[۱] تاریخ قم، ناصرالشریعه، ص۲۷۴.
[۲] علمای معاصرین، واعظ خیابانی تبریزی، ص۱۸۱.
و دروس مقدماتی را نزد استادانی بزرگ فرا گرفت. استادانی که معرفت الهی در روح آنان تجسم یافته بود. او از خرمن دانش این بزرگان خوشه‌ها چید ولی بیشترین بهره را از محضر عالم آگاه آیة الله حاج میرزا محمد ارباب قمی (متوفی ۱۳۴۱ ق.) برد. عالم فرزانه و پرهیزگاری که در هیچ حال امر به معروف و نهی از منکر را ترک نمی‌کرد و در هر محفل و مجلسی این دو فریضه را متذکر می‌شد استاد بسیار دقیق و پرمایه عصر خود بود.

در حوزه‌ نور

[ویرایش]

او که در دوران نوجوانی مراحل آغازین تحصیلات حوزوی را به پایان برده بود سرانجام نتوانست خود را به اندوخته‌های محدود حوزه آن وقت قم قانع سازد از این رو تصمیم به هجرت گرفت. در سال ۱۳۱۶ ق. کوله‌بار سفر بست و به دنبال فراگیری دانش عازم نجف اشرف گردید.
[۳] علمای معاصرین، ص ۱۸۱.
[۴] تاریخ قم، ص ۲۷۴.
[۵] خاتمه نفس المهموم، شکرانی.
طلبه جوان در بدو ورود به زیارت بارگاه منور پیشوای شهیدان و نخستین مظلوم تاریخ شتافت و در کنار تربت پاکش با چهره‌ای غریبانه و دل گرفته بر غریبی آن مظلوم گریست. او آرزوهای دل را به مقتدایش عرضه داشت و عنایت و توجه بیشتر آن حضرت را از عمق جان درخواست نمود. گویی امام به این جوان قمی که عصاره اخلاص قمیان بود و اینک زائر قبرش و طالب علوم علوی محسوب می‌شد، چنین خطاب کرد: «ای دلباخته‌ چشمه زلال معرفت، آرام بگیر و نویدت باد که در آینده نزدیک یکی از ناقلان اخبار و راویان احادیث ماخواهی بود.»

سیراب از کوثر حدیث

[ویرایش]

از آنجا که شیخ عباس اشتیاق وصف ناپذیری به شناخت راویان و محدثان راستگو و نقل اخبار اهل بیت علیهم ‌السلام داشت استادی را برگزید که از کوثر حدیث سیرابش سازد. از این رو از همان ابتدای ورود به نجف اشرف شیفته عالم آگاه، محدث و محقق بزرگ، حاج میرزا حسین نوری (متوفای ۱۳۲۰ ق.) گشت و در درس او شرکت جست.
[۶] علمای معاصرین ، ص۱۸۱.
شیخ عباس قمی بر آن بود تا آنچه را از استاد فرار می‌گیرد بی‌کم و کاست بنویسد و همانند استاد بازگویش کند. به همین سبب طولی نکشید که به کمک حافظه قوی و تلاش پیگیر به مقام و منزلت والایی در نزد استاد دلسوز و پرتلاش خود دست یافت. تا آنجا که در همان ایام استنساج کتاب با ارزش استادش، مستدرک الوسائل را در اختیار گرفت و به خوبی از عهده این کار بزرگ برآمد. همچنین وی در تألیفات دیگر استاد از کمک شایسته وی دریغ نداشت. محدث قمی درک محضر این استاد بزرگ را صفت خداوند می‌داند و می‌نویسد:
« ... پس خداوند متعال به من منت گذارد به ملازمت شیخنا الاجل الاعظم تقة الاسلام النوری الطبرسی انار الله برهانه. مستدرک الوسائل را برای او استنساج می‌کردم که بفرستد برای طبع به ایران و در خدمت او بودم تا سنه‌ ۱۳۱۸ ق.»
[۷] علمای معاصرین، ص ۸۲ - ۱۸۱.
[۸] ریحانة الادب، مدرس تبریزی.

وی چهار سال در محضر محدث نوری بود و در این چهار سال تلاش و کوشش او به حدی رسید که جز و شاگردان طراز اول استاد به شمار رفت.

بازگشت

[ویرایش]

آن زنده‌دار حدیث در سال ۱۳۲۲ ق. به قم بازگشت و مشغول تألیف و تدریس و وعظ و ارشاد مردم شد و تا سال ۱۳۲۹ ق. در این شهر مذهبی اقامت داشت. در این ایام عازم بیت الله الحرام شد و پس از مراجعت از زیارت خانه خدا همچنان در قم سکونت داشت. در سال ۱۳۳۲ ق. بنا به عللی و مخصوصاً به موجب تنگدستی به مشهد مقدس مهاجرت کرد و در آنجا سکونت گزید.
[۹] تاریخ قم، ص۲۷۴.
[۱۰] مقدمه فواید الرضویه، ص ۲.
[۱۱] نقباء البشر، شیخ آقا بزرگ تهرانی ج۳، ص۹۹۹.


آثار

[ویرایش]

محدث قمی از تبار عالمان بلند اندیش و پرکار و با اخلاص بود و آثار او در علوم مختلف، تاریخ، رجال، تراجم، علوم قرآن، اخلاق، عقاید و علم حدیث نشان از روح تلاشگر و عظمت علمی این عالم ژرف‌نگر دارد. در اینجا تنها با بیان نام آثارش از دامنه گسترده معلومات ایشان در علوم مختلف یاد می‌کنیم:
۱. کلمات لطیفه: (در علم اخلاق).
۲. الدر النظیم فی لغات القرآن العظیم.
۳. کحل البصر فی سیره سید البشر.
۴. کتاب نقد الوسائل شیخ حر عاملی.
۵. تقسیم بدایة الهدایة شیخ حر عاملی.
۶. شرح الوجیزه شیخ بهائی.
۷. فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر.
۸. علم الیقین (خلاصه حق الیقین علامه مجلسی).
۹. مقالید الفلاح فی عمل الیوم و اللیله.
۱۰. مقلاد النجاح (خلاصه کتاب یاد شده).
۱۱. خلاصه جلد یازده بحارالانوار علامه مجلسی.
۱۲. شرح کلمات قصار حضرت علی ـ علیه السلام ـ که در آخر نهج البلاغه آمده است.
۱۳. هدیة الانام الی وقایع الایام (خلاصه کتاب فیض العلوم).
۱۴. فیض العلام فی وقایع الشهور و الایام (درباره وقایع ماهها و روزها).
۱۵. سفینة البحار و مدینة الحکم و الاثار (تدوین موضوعی بحارالانوار علامه مجلسی و تلخیص آن که در مدت بیست سال انجام یافته است.)
۱۶. تحفة الاحباب فی تراجم الاصحاب (درباره اصحاب حضرت محمد ـ صلی الله علیه و آله ـ و ائمه اطهار علیهم السلام به زبان فارسی).
۱۷. فوائد الترجبیه: (وقایع روزها و آداب مستحبی و اعمال ماههای عربی).
۱۸. الدره الیتیه فی تتمات الدره الثمینه: (شرح فارسی نصاب الصبیان و تتمیم شرح نصاب فاضل یزدی).
۱۹. هدیة الزائرین و بهجة الناصرین: (درباره زیارت قبور ائمه اطهار علیهم السلام و ثواب آن و تعیین قبور علما و مؤمنان مشهور و مدفون در کنار مشاهد مشرف امامان).
۲۰. اللئالی المنثوره: (در مورد دعا وسایر مستحبات).
۲۱. الفصول العلیه فی المناقب المرتضویه: (شامل مناقب و مکارم اخلاقی حضرت علی ـ علیه السلام ـ).
۲۲. سبیل الرشاد.
۲۳. حکمة بالغه و مأة کلمة جامعة: (سخنان کوتاه حضرت علی ـ علیه السلام ـ در عقاید و اصول دین).
۲۴. ذخیرة الابرار فی منتخب انیس التجار: (خلاصه انیس التجار ملا مهدی نراقی، در مورد معاملات).
۲۵. غایة القصوی فی ترجمه العروة الوثقی: (ترجمه فارسی العروة الوثقی آیة الله سید محمد کاظم یزدی).
۲۶. مفاتیح الجنان و الباقیات الصالحات (کتاب مشهوری که در اکثر مشاهد مشرف و خانه‌های شیعیان مورد استفاده بوده و به عربی نوشته شده و به فارسی نیز ترجمه گردیده است. این کتاب شریف در جایگاه خود کم نظیر است. زیرا بسیاری از دعا ها و نوافل و مستحباب و زیارات ائمه اطهار علیهم السلام را در یک جا گردآوری کرده و در دسترس همگان قرار داده است.)
۲۷. التحفة الطوسیة و النفغة القدسیة: (درباره زیارت حضرت رضا ـ علیه السلام ـ و بعضی فواید مربوط به آستان مقدسش).
۲۸. رساله دستورالعمل حضرت سیدالشهداء ـ علیه السلام ـ
۲۹. نفس المهموم (در مقتل حضرت سیدالشهداء ـ علیه السلام ـ).
۳۰. نفثه المصدور: (در تکمیل نفس المهموم اخیراً به ضمیمه نفس المهموم منتشر شده است).
۳۱. الانوار البهیه فی تاریخ الحجج الالهیه.
۳۲. رساله‌ای در گناهان کبیره و صغیره.
۳۳. منازل الآخره: (بررسی مراحل دشوار سفر آخرت بر اساس روایات).
۳۴. ترجمه مصباح المتهجد مرحوم شیخ طوسی.
۳۵. نزهة‌ النواظر: (ترجمه معدن الجواهر دانشور بزرگوار محمد بن علی کراچکی).
۳۶. مقامات علیه: (خلاصه معراج السعادة مرحوم ملا احمد نراقی).
۳۷. ترجمه جمال الاسبوع سید بن طاووس.
۳۸. الباقیات الصالحات (در حاشیه مفاتیح الجنان چاپ شده است).
۳۹. منتهی الآمال فی تاریخ النبی و الآل.
۴۰. تتمة المنتهی فی وقایع ایام الخلفاء.
۴۱. ترجمه مسلک دوم لهوف سید بن طاووس (به خط خود مؤلف در حاشیه یکی از چاپهای لهوف چاپ شده است.)
۴۲. تتمیم تحیة الزائر محدث نوری (این کتاب با رحلت علامه نوری ناتمام مانده بود و شیخ عباس بعد از فوت استادش آن را به اتمام رساند.)
۴۳. چهل حدیث.
۴۴. الکنی و الالقاب: (درباره زندگانی علما و شعرا و غیر ایشان).
۴۵. هدیة الاجباب فی المعروفین بالکنی و الالقاب: (خلاصه کتاب الکنی و الالقاب).
۴۶. فواید الرضویه فی احوال علماء المذهب الجعفریه.
۴۷. بیت الاحزان فی مصائب سیده النسوان
و آثار ارزشمند دیگر.

خصوصیات اخلاقی و روحی

[ویرایش]

محدث قمی درس خواند و عمل کرد و پیش رفت و به جایگاهی که سالها در پی آن بود رسید؛ جایگاهی در ملکوت نه در خاک. مقامی در آستان قرب الهی نه منصبی در دربار دنیازدگان. محدث قمی در زمان خود یکی از مربیان بزرگ و معلمان اخلاق اسلامی در میان مردم و حوزه‌های علمیه شناخته می‌شد و از شهرت ویژه‌ای برخوردار بود و خصوصیات اخلاقی فراوانی داشت که در این فصل به پاره‌ای از آنها اشاره می‌کنیم:

← انس با کتاب


یکی از ویژگیهای محدث قمی علاقه فراوان به نوشتن و مطالعه‌کتاب بود به بطوری که می‌توان گفت او در کتاب و قلم خلاصه شده بود. محدث یا در کتابخانه بود یا با کتاب. کمتر دیده می‌شد که او مشغول مطالعه و بررسی کتابی نباشد. عشق محدث به کتاب آن هم کتب حدیثی نورانیّت خاصی به او بخشیده بود. فرزند بزرگ ایشان در این باره می‌گوید: «در اول کودکی با مرحوم پدرم هر وقت از شهر بیرون می‌رفتم او از اول صبح تا به شام مرتب به نوشتن و مطالعه مشغول بود.»
[۱۲] خاتمه ترجمه نفس المهموم.
زمانی که برای زیارت به کشورهای دور مسافرت می‌کرد اوقات فراغت خود را با کتاب سپری می‌کرد. «او با عده‌ای از تجّار به سوریه مسافرت کرد. آنان می‌گفتند هر وقت ما به سیاحت می‌رفتیم ایشان می‌نشست و مشغول مطالعه و تألیف می‌شد و هر چه اصرار می‌کردیم که با ما بیرون بیاید امتناع می‌ورزید و شبها هم که ما به خواب می‌رفتیم او مشغول مطالعه و تألیف می‌شد.»
[۱۳] پندهایی از رفتار علمای اسلام، ص ۱۷.

عشق و علاقه محدث قمی به کتاب به اندازه‌ای بود که وقتی کمترین پولی به دست می‌آورد آن را در خرید کتاب صرف می‌کرد و گاه پیاده از قم به تهران به استقبال آن می‌رفت. او خود می‌گوید: «زمانی که در قم تحصیل می‌کردم، خیلی تنگدست بودم تا جایی که یک قِران و دو قِران جمع می‌کردم تا اینکه مثلاً سه تومان می‌شد. آن را برداشته، از قم تا تهران پیاده می‌رفتم و با آن کتاب خریده، به قم برمی‌گشتم و به تحصیل ادامه می‌دادم.»
[۱۴] شیخ عباس قمی مرد تقوی و فضیلت، ص ۱۸.


← تواضع و اخلاص


از دیگر ویژگیهای ایشان تواضع بسیار و همه جانبه‌ای بود که از خود نشان می‌داد. در خانه، مدرسه و خیابان هر کسی را که می‌دید - چه کوچک و چه بزرگ - احترام می‌کرد. در نزد علما و از بین آنان بویژه در حضور کسانی که با حدیث و اخبار اهل بیت علیهم السلام سر و کار داشتند، اوج فروتنی و تواضع را به نمایش می‌گذارد. هیچ گاه در مجالسی که وارد می‌شد در صدر نمی‌شست و هرگز خود را بر دیگران مقدم نمی‌داشت. وی از خودستایی و خودپسندی بشدت احتراز می‌کرد و به هیچ وجه غرور نداشت. محدث قمی حدیث اخلاص بود و آیه زهد. مسیری که می‌رفت اگر کوچکترین شبهه‌ای در دلش رخنه می‌کرد که قدمش برای خدا نیست یا وسوسه‌ای قلبش را می‌لرزاند بدون هیچ تأمل، از آنجا باز می‌گشت. نقل است «در یکی از سالها مرد نیکوکاری از محدث قمی خواهش می‌کند که قبول کند بانی مجلس محدث شود و تعهد می‌کند که مبلغ پنجاه دینار عراقی به ایشان تقدیم کند. در آن موقع هزینه محدث در هر ماه سه دینار بوده است. محدث قمی می‌گوید: «من برای امام حسین ـ علیه السلام ـ منبر می‌روم نه برای دیگری و بدین گونه آن وجه را نپذیرفت». امر به معروف و نهی از منکر دیگر ویژگی حدیث اخلاص بود. او خود هرگز گرد گناه نمی‌گشت و در ذهنش هم فکر گناه را جای نمی‌داد. از منکرات ناراحت می‌شد و دیگران را از ارتکاب آن باز می‌داشت. کسی جرأت غیبت در محضر او نداشت و از دروغ گفتن ناراحت می‌شد.
[۱۵] محدث قمی حدیث اخلاص، ص ۴۱ - ۴۶ .
[۱۶] خلیل عبدالله زاده به نقل از حاج شیخ عباس قمی مرد تقوی و فضیلت.

در یک کلام محدث قمی آنچه می‌گفت با آنچه عمل می‌کرد و آنچه مردم از رفتار و کردارش درک می‌کردند یکی بود. از این رو سخنش در دل شنوندگان اثر شگرف داشت.
آنانی که در درس اخلاق و نصایح او شرکت می‌جستند و گوش و جان به این سروش اخلاص فرا می‌دادند نقل می‌کنند که سخنان نافذ او چنان بود که آدمی را از گناهان و پندارهای بد دور می‌ساخت و متوجه خدا و عبادت می‌کرد.

← زهد


زندگی محدث قمی بسیار ساده بود به طوری که از حد زندگی یک طلبه عادی هم پایین تر بود. لباسش عبارت بود از یک قبای کرباسی بسیار نظیف و معطر و تمیز. چند سال زمستان و تابستان را با آن قبای کرباسی می‌گذرانید. هیچ گاه در فکر لباس و تجمل نبود. فرش خانه‌اش گلیم بود. از سهم امام استفاده نمی‌کرد و می‌گفت: من اهلیت ندارم از آن استفاده کنم! روزی در نجف اشرف دو زن محترم که در بمبئی سکونت داشتند و از بستگان آقا کوچک (از محترمین نجف) بودند حضور ایشان می‌رسند و تقاضا می‌کنند هر ماه مبلغ ۷۵ روپیه به ایشان تقدیم کنند که از لحاظ زندگی در رفاه باشد. در آن ایام مخارج ماهانه‌ خانواده وی از ماهی ۵۰ روپیه تجاوز نمی‌کرد. حاج شیخ عباس از پذیرفتن آن خودداری می‌کند. میرزا محسن محدث زاده فرزند کوچک آن مرحوم اصرار می‌کند تا قبول نماید ولی قبول نمی‌کند تا اینکه زنان محترم ناامید می‌شوند و می‌روند.
پس از رفتن آنها فرزند به پدر می‌گوید: من هم دیگر از کسبه بازار برای مخارج روزانه قرض نمی‌کنم! حاج شیخ عباس می‌گوید: ساکت باش! من همین مقدار هم الان خرج می‌کنم، نمی‌دانم فردای قیامت چگونه جواب خدا و امام زمان (عج) را بدهم. در جواب این مقدار معطل هستم، چگونه بارم را سنگین‌تر کنم؟!
نظر آنان که نکردند بدین مشتی خاک الحق انصاف توان داد که صاحب نظرند
[۱۷] حاج شیخ عباس قمی مرد تقوا و فضیلت، ص ۴۲ - ۴۵. سیمای فرزانگان، رضا مختاری، ج ۳.


وفات

[ویرایش]

محدث قمی پس از عمری تلاش و خدمت به اسلام و مسلمین و تحمل سختیها و مرارات زمان بویژه در اواخر عمر که مصادف با توطئه‌های دشمنان اسلام و دین زدایی رضاخانی بود، در شب سه‌شنبه بیست و دوم ذیحجه سال ۱۳۵۹ ق. بدرود حیات گفت و پس از تشییع در صحن مطهر علی ـ علیه السلام ـ (نجف) در جوار استادش مرحوم حاجی نوری به خاک سپرده شد.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. تاریخ قم، ناصرالشریعه، ص۲۷۴.
۲. علمای معاصرین، واعظ خیابانی تبریزی، ص۱۸۱.
۳. علمای معاصرین، ص ۱۸۱.
۴. تاریخ قم، ص ۲۷۴.
۵. خاتمه نفس المهموم، شکرانی.
۶. علمای معاصرین ، ص۱۸۱.
۷. علمای معاصرین، ص ۸۲ - ۱۸۱.
۸. ریحانة الادب، مدرس تبریزی.
۹. تاریخ قم، ص۲۷۴.
۱۰. مقدمه فواید الرضویه، ص ۲.
۱۱. نقباء البشر، شیخ آقا بزرگ تهرانی ج۳، ص۹۹۹.
۱۲. خاتمه ترجمه نفس المهموم.
۱۳. پندهایی از رفتار علمای اسلام، ص ۱۷.
۱۴. شیخ عباس قمی مرد تقوی و فضیلت، ص ۱۸.
۱۵. محدث قمی حدیث اخلاص، ص ۴۱ - ۴۶ .
۱۶. خلیل عبدالله زاده به نقل از حاج شیخ عباس قمی مرد تقوی و فضیلت.
۱۷. حاج شیخ عباس قمی مرد تقوا و فضیلت، ص ۴۲ - ۴۵. سیمای فرزانگان، رضا مختاری، ج ۳.


منبع

[ویرایش]
سایت اندیشه قم    








جعبه‌ابزار