شهربانو همسر امام حسین

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



شهربانو، یکی از همسران امام حسین (علیه‌السلام) است که در کربلا حاضر بوده و در زمره اسیران کربلا می‌باشد. وی طبق نقل كتب اخبار و تواريخ خود را پس از امام حسین(علیه‌السلام) در آب غرق نمود.
[۱] قزوینی، محمد، يادداشتهاى قزوينى، ج ۱، ص ۸۵.



معرفی اجمالی

[ویرایش]

شهربانو دختر يزدجرد پادشاه ایران بود. وى پس اسارت به دست لشكريان اسلام در مدینه به همسرى امام حسین (علیه‌السلام) در آمد. در تاریخ یعقوبی چنين آمده كه: يكى از فرزندان امام حسین (علیه‌السلام) علی اصغر است و مادرش حرار دختر يزدجرد مى‌باشد كه حسين (علیه‌السلام) او را غزاله مى‌ناميد.
بنابر نظر بیشتر مورخان، مادر امام سجاد (علیه‌السّلام) دختر یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی است. اما در اسم و نحوۀ ازدواج این بانو با امام حسین (علیه‌السّلام) ‌اختلاف بسیار است. چنان‌که برای وی تا چهارده
[۳] شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۱۰ – ۱۱.
و حتی هفده اسم شمرده شده است. با تمام تلاش‌هایی که بعضی از محققان و نویسندگان در این زمینه انجام داده‌اند، نظر دقیق و قانع‌کننده‌ای در این‌باره ارائه نشده است.
باید توجه داشت که هر چند اصل ماجرا شهرت دارد و در کهن‌ترین متون تاریخی شیعه چون وقعة‌الصفین،
[۴] منقری، نصربن مزاحم، وقعة الصفین، ترجمه پرویز اتابکی، ص۲۶.
تاریخ یعقوبی،
[۵] یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۰۳.
الارشاد شیخ مفید و بصائر‌الدرجات
[۷] صفار قمی، محمدبن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۳۵.
نقل شده است، اما اختلاف میان این روایات و عدم سازگاری پاره‌ای از آن‌ها با روایات فتوحات، آن‌قدر چشمگیر است که محققان معاصر، اصل داستان را مشکوک دانسته‌اند.
دلیل دیگری که اصل داستان را خدشه‌پذیر می‌کند سندی است که نشان می‌دهد تا آغاز سدۀ دوم هجری، این شاهزاده ایرانی در خاندان‌ هاشمی ناشناخته بوده است. این سند‌نامۀ منصور دوانیقی در پاسخ به محمد بن عبدالله (نفس زکیه) که خود را «مهدی امت» خوانده بود، می‌باشد که در ضمن آن می‌گوید:
«پس از رحلت رسول خدا (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) برتر از علی بن الحسین (علیه‌السّلام) در خاندان شما متولد نشده؛ مادر او هم‌ ام‌ولد (کنیز) بود.»
منصور، واژه «ام ولد» را برای تحقیر محمدبن عبدالله به کار برده است. این نامه نیم قرن پس از رحلت امام سجاد (علیه‌السّلام) نوشته شده است که در آن زمان، بسیاری از‌هاشمیان زنده بوده‌اند. اگر داستان شهربانو واقعیت داشت منصور چنان تعبیری به کار نمی‌برد و اگر دروغ نوشته بود محمد با قاطعیت جواب می‌داد که مادر امام سجاد (علیه‌السّلام) شاهزاده بوده است نه کنیز.
[۱۰] شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۲۴.


← یک نکته تاریخی


نکته دیگر اینکه مورخان هنگام شرح جنگ‌های ایران و اعراب مسلمان، داستان عقب‌نشینی یزدگرد از نقطه‌ای به نقطۀ دیگر و در نهایت به مرو را به تفصیل نوشته‌اند.
[۱۱] بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، ص۳۱۱.
او در این عقب‌نشینی‌ها نه تنها زنان، خویشاوندان و خزانۀ بلکه آشپزان و رامشگران و خدمۀ خود را همراه خود برده بود.
[۱۲] بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، ص۲۶۲.

اما اخباری حاکی از این است که در جنگ مسلمانان با ایرانیان کنیزهائی در مدائن اسیر شدند و نیز در فتح خراسان و شرق ایران، دخترانی اسیر شدند که احتمال دارد امام حسین (علیه‌السّلام) یکی از این زنان را به همسری گرفته و امام علی بن الحسین از او متولد شده باشد.
[۱۳] شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۷ – ۲۹.

روایاتی دیگری نیز در مورد شهربانو نقل کرده‌اند که بیشتر شبیه به افسانه است تا واقعیت تاریخی از قبیل اینکه گفته شده، آن بانو در کربلا حضور داشت، و یا اینکه از کربلا فرار کرد و به ایران آمد، یا غایب شدن او در کوه، آمدنش به ایران به دستور امام حسین (علیه‌السّلام) جهت جمع‌آوری نیرو
[۱۴] شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۷-۲۹.
و...که می‌توان ساخته ذهن داستان نویسان و افسانه‌نویسان دانست.

فرزندان

[ویرایش]

برخى شمار فرزندانش را چهار تن ذكر مى‌كنند. ۱- علی اصغر ۲- عبدالله ۳- زینب كه در كودكى فوت شد. ۴- ام کلثوم كه آنهم در كودكى فوت شد.
[۱۵] بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب، ج ۱، ص ۳۴۹.


حضور در کربلا

[ویرایش]

اما اينكه شهربانو در كربلا حضور داشته يا نه؟ برخى از منابع بر اين باورند كه: وى پس از تولّد امام زين العابدين (علیه‌السلام) در حالت نفاس از دنیا رفت.
[۱۶] بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب، ج ۱، ص ۳۵۱.
برخى ديگر معتقدند كه او در كربلا حضور داشته، ولى هنگامى كه اهل بیت (علیهم‌السلام) را اسیر كردند شهربانو براى آن كه اسير نشود، خود را به داخل فرات انداخت.
[۱۸] دربندی، فاضل، اسرار الشهاده، ج ۳، ص ۱۳۳.

صاحب روضة‌الشهداء مى‌گويد: شهربانو در كربلا حضور داشته، به امام حسين (علیه‌السلام) عرض كرد كه من در اينجا غريب هستم، خواهران و دختران تو چون از تبار پيامبرند، حرمت اينها را نگه مى‌دارند. ولى من دختر يزدجرد شهريار ايران هستم، مى‌ترسم دشمنان حرمت حرم تو را نگه ندارند، امام فرمود: ناراحت نباش تو هم محترم هستى و كسى دست به سوى تو دراز نخواهد كرد. روايتى ديگر اين است كه امام فرمود: در آن هنگام كه من از پشت اسب به زمين افتادم مركب من نزد تو مى‌آيد، شما سوار بر مركب شو و عنان را به او بسپار كه تو را از ميان اين لشكر بيرون برده و بجايى كه خداوند خواهد مى‌رساند. امّا اصلح اقوال اين است كه شهربانو همراه اهل بيت(علیهم‌السلام) به شام رفت.

محل دفن

[ویرایش]

مرحوم قزوینی گويد: اينكه برخى بر اين باورند كه قبر شهربانو در اطراف تهران است، افسانه‌اى بيش نيست چون او طبق نقل كتب اخبار و تواريخ خود را پس از امام حسين(علیه‌السلام) در آب غرق نمود.
[۲۰] قزوینی، محمد، يادداشتهاى قزوينى، ج ۱، ص ۸۵.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. قزوینی، محمد، يادداشتهاى قزوينى، ج ۱، ص ۸۵.
۲. یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۲۴۷.(ترجمه محمدابراهیم آیتی.)    
۳. شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۱۰ – ۱۱.
۴. منقری، نصربن مزاحم، وقعة الصفین، ترجمه پرویز اتابکی، ص۲۶.
۵. یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۳۰۳.
۶. شیخ مفید، محمد بن نعمان، الارشاد، قم، موسسه آل البیت، ۱۴۱۳ ه‌.ق، ج۲، ص۱۳۷.    
۷. صفار قمی، محمدبن حسن، بصائر الدرجات، ص۳۳۵.
۸. مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، صدرا، ۱۳۷۰، ص۱۳۱.    
۹. طبری، محمدبن جریر، تاریخ طبری، ج۶، ص۱۹۸.    
۱۰. شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۲۴.
۱۱. بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، ص۳۱۱.
۱۲. بلاذری، احمدبن یحیی، فتوح البلدان، ص۲۶۲.
۱۳. شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۷ – ۲۹.
۱۴. شهیدی، سیدجعفر، زندگانی علی بن الحسین، تهران، دفتر نشر فرهنگ، ۱۳۶۵، ص۷-۲۹.
۱۵. بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب، ج ۱، ص ۳۴۹.
۱۶. بیهقی، علی بن زید، لباب الانساب، ج ۱، ص ۳۵۱.
۱۷. مجلسی، محمدباقر، بحار‌الانوار، ج ۴۵، ص ۶۲.    
۱۸. دربندی، فاضل، اسرار الشهاده، ج ۳، ص ۱۳۳.
۱۹. واعظ کاشفی، ملاحسین، روضة الشهداء، ص ۴۳۴.    
۲۰. قزوینی، محمد، يادداشتهاى قزوينى، ج ۱، ص ۸۵.


منبع

[ویرایش]

اسیران و جانبازان کربلا، مظفری سعید، محمد، ص۱۷۰-۱۷۱.    
سایت پژوهه، برگرفته از مقاله «شهربانو»، تاریخ بازیابی ۹۵/۱۰/۱۵.    






جعبه‌ابزار