شرح فصوص الحکم (قاسانی)

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



نام این کتاب «شرح فصوص الحکم» یا «شرح العارف الکامل کمال الدین عبد الرزاق القاسانی علی فصوص الحکم للشیخ محیی الدین ابن العربی» است. گر چه مؤلف نام خاصی برای کتابش ننهاده است ولی از عبارت خطبه کتاب که می‌فرماید: جماعتی از اهل عرفان از من درخواست نمودند که برایشان کتاب فصوص الحکم ابن عربی را شرح نمایم، نام مذکور اقتباس گردیده است.


معرفی اجمالی مؤلف

[ویرایش]

مؤلف آن عارف نامدار عالم عامل ابو الغنائم کمال الدین عبد الرزاق قاسانی (متوفای ۷۳۰ ه.ق) است. در اینکه نسبت مؤلف قاسانی یا کاشانی است اختلاف است مشهور آن است که ایشان کاشانی است که منسوب کاشان از شهرهای معروف ایران است اما استاد حسن زاده آملی می‌فرماید: تحقیق آن است که ایشان قاسانی است که منسوب قاسان یا کاسان از روستاهای اطراف کاشغر است. کاشغر هم اکنون جزو کشور چین است ولی در آن روزگار جزو ایران بزرگ بوده است. به همین خاطر ناشر محترم و دانشمند، جناب عالی مآب آقای محسن بیدارفر بر روی جلد «القاسانی» مرقوم فرموده‌اند.

معرفی اجمالی فصوص‌الحکم

[ویرایش]

همانگونه که از نام کتاب پیداست در این کتاب، فصوص الحکم ابن عربی شرح می‌شود، شیخ کامل مکمل محیی الدین ابو عبدالله محمد بن علی معروف به ابن عربی طائی حاتمی اندلسی مشهور به شیخ اکبر، بزرگترین عارف جهان اسلام محسوب می‌شود او دارای تالیفات بسیار زیادی است که دو اثر از آنها از اهمیت و شهرت بسزایی برخوردارند، اولی فتوحات مکیه است که بزرگترین دانشنامه عرفان اسلامی است که از زمان تالیف تاکنون هیچ تالیفی قابل مقایسه با آن نمی‌باشد. دومی فصوص الحکم است که مهمترین اثر تحقیقی ابن عربی است زیرا این کتاب از آخرین نوشته‌های مؤلف بشمار می‌رود. این اثر اگر چه از نظر حجم کوچک است و قابل مقایسه با فتوحات مکیه نیست ولی از نظر تحقیق و محتوا بی نظیر است. فصوص الحکم ابن عربی کتابی است که تا به حال بیشترین شروح و تعالیق و ردیه‌ها را به خود اختصاص داده است.
مؤلف در خطبه فصوص الحکم می‌گوید: من در یک مکاشفه روحانی در دهه آخر محرم سنه ۶۲۷ ه ق در شهر دمشق حضرت رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم را دیدم که کتابی در دست مبارک اوست و به من فرمود: این کتاب «فصوص الحکم» است آنرا بگیر و به مردم برسان تا از آن بهره ببرند.
از این عبارت بخوبی فهمیده می‌شود که حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم این کتاب را فصوص الحکم نامیده است.

انگیزه تالیف شرح

[ویرایش]

عبد الرزاق قاسانی انگیزه تالیف شرح فصوص الحکم را در مقدمه چنین بیان می‌کند «گروهی از اهل حق و حقیقت و ارباب عرفان و معرفت به ویژه دوست بزرگوار عالم عارف موحد محقق شمس الملة و الدین قدوة ارباب یقین محمد بن مصلح مشتهر به شمس تبریزی از بنده درخواست نمودند که کتاب «فصوص الحکم» ابن عربی را برای آنان شرح نمایم به شرط آنکه چیزی از گوهر گرانبهای آنرا مخفی ننمایم و تا جایی که امکان دارد اسرار و رموز آنرا آشکار کنم.

شخصیت قاسانی

[ویرایش]

در درس شرح فصوص عبد الرزاق عده ی زیادی شرکت می‌جستند که سه تن از آنان از چهره‌های درخشان عالم ادب و عرفان بودند یکی شمس تبریزی است که گذشت و دیگری عارف شهیر علامه داود بن محمود قیصری بزرگترین شارح فصوص الحکم است و سه دیگر رکن الدین مسعود شیرازی معروف به بابارکنای شیرازی است که فصوص الحکم را به فارسی شرح و ترجمه نمود و نام آنرا «نصوص الخصوص فی ترجمة الفصوص» نهاده است.
علامه قیصری در آغاز شرح فصوص الحکم می‌فرماید: بنده خدای سبحان را بخاطر سه نعمت بزرگ شکر می‌نمایم، اولی: استاد بزرگی چون عبد الرزاق نصیب من گردید. دومی: کتاب مهمی چون فصوص الحکم بدستم رسید و سومی: شاگردان با شور و شوقی در درسم حاضر می‌شدند.

ساختار کتاب

[ویرایش]

این کتاب مشتمل بر سه مقدمه و بیست و هفت فص است. سه مقدمه تمام اصول فصوص الحکم را در بر دارد. مقدمه اول در تحقیق حقیقت ذات احدیت است.
مقدمه دوم در بیان حقایق اسما و غیر متناهی بودن آنهاست و مقدمه سوم در بیان شان الهی است.
و اما عناوین بیست و هفت فص به شرح زیر است:
۱- فص آدمی ۲- فص شیثی ۳- فص نوحی ۴- فص ادریسی ۵- فص ابراهیمی ۶- فص اسحاقی ۷- فص اسماعیلی ۸- فص یعقوبی ۹- فص یوسفی ۱۰- فص هودی ۱۱- فص صالحی ۱۲- فص شعیبی ۱۳- فص لوطی ۱۴- فص عزیری ۱۵- فص عیسوی ۱۶- فص سلیمانی ۱۷- فص داودی ۱۸- فص یونسی ۱۹- فص ایوبی ۲۰- فص یحیوی ۲۱- فص زکریاوی ۲۲- فص الیاسی ۲۳- فص لقمانی ۲۴- فص هارونی ۲۵- فص موسوی ۲۶- فص خالدی ۲۷- فص محمدی

ویژگی‌های کتاب

[ویرایش]

شرح فصوص الحکم قاسانی از شروح موجز و مزجی فصوص الحکم به شمار می‌رود فلذا به شرح الفاظ و عبارات کمتر پرداخته و بیشتر جانب معنا و محتوا را رعایت داشته است و از ایجاز مخل و اطناب ممل منزه است.

← بهر‌ه‌گیری از تفسیر قرآن


مؤلف چون در تفسیر و تاویل قرآن تبحر داشته است در شرح معارف عالی از حقایق قرآنی و تاویل آیات الهی بسیار بهره گرفته است فلذا شرح او مشحون از استشهاد و استدلال به آیات قرآن است. برای تایید مطلب مذکور یادآور می‌شویم که بزرگان فرموده‌اند که عبد الرزاق کتابی بنام تاویلات القرآن داشته است که به غلط به نام تفسیر ابن عربی معروف شده است، گواه صحت این مدعا عبارت شارح در صفحه ۳۱۰ شرح فصوص الحکم است که می‌فرماید:
تاویل تابوت بدن انسانی است و تاویل موسی روح است و فرعون به نفس اماره و درخت به قوه فکریه تاویل می‌شود و هر کس تطبیق و تاویل می‌خواهد به تاویلات القرآن که قبلا نوشتیم مراجعه نماید.
[۱] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۱۰.


← بهره‌گیری از روایات


ویژگی دیگر این شرح آن است که از اخبار و روایات در شرح مطالب عرفانی استفاده نموده است حتی می‌توان احتمال داد که شارح علامه در نقل احادیث گرایش شیعی دارد زیرا ائمه را با القابی که ویژه علمای شیعی است، ذکر می‌نماید به عنوان نمونه چند مورد را نقل می‌نماییم:
در صفحه ۹۲ می‌فرماید:
پس این مانند کلام امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه است هنگامی که سخن خوارج را شنید که گفتند: حکومت نمی‌باشد مگر برای خدا که فرمود: سخن حقی است که به آن باطل اراده شده است. و نیز در صفحه ۱۰۲ می‌فرماید: امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه می‌فرماید: اعلام وجود به آن شهادت می‌دهد...» تعبیر امیرالمومنین مخصوص شیعیان است.
[۲] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۹۲.

در صفحه ۲۲۰ می‌فرماید: و حدیث زین العابدین: برای ما وقتی است که ما در آن حقیم و ما نیستیم.
[۳] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۲۰.

و در صفحه ۲۳۲ می‌فرماید: به همین خاطر امام محقق جعفر بن محمد صادق فرمود: رحمان اسم خاص است.
[۴] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۲.

در اینجا به امامت بر حق امام جعفر صادق تصریح نموده است. و در چند جای دیگر به امامت امام مهدی عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف اقرار نموده است در صفحه ۴۲ می‌گوید: خاتم اولیاء گاهی در حکم شرع تابع است مانند امام مهدی عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف که در آخر زمان می‌آید زیرا او در احکام شرعی تابع محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم است ولی در معارف و علوم و حقایق تمام پیامبران و اولیاء همه تابع او می‌باشند و این با آنچه گفتیم منافات ندارد زیرا باطن مهدی باطن محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم است و به همین خاطر ابن عربی گفت:
مهدی عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف حسنه‌ای از حسنات سید المرسلین صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم است و حضرت رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم در این حدیث از این مطلب خبر داد که: همانا اسم او اسم من و کنیه او کنیه من است و او دارای مقام محمود است. و اینکه او تابع است ضرری ندارد در اینکه او معدن علوم تمام پیامبران و اولیاء است زیرا او در علم شریعت و احکام پایین تر است ولی در علم تحقیق و معرفت به خدا بالاتر است.
[۵] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۴۲.

و در صفحه ۵۳ می‌فرماید: و خاتم آباء در این نوع مهدی علیه‌السّلام است
[۶] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۵۳.
و در صفحه ۲۹۴ می‌فرماید: هارون علیه‌السّلام امامت مطلقه داشت زیرا پیامبری بود که با شمشیر مبعوث شد مانند امامت مهدی علیه السلام.
[۷] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۹۴.

از مجموع مطالب بالا بخوبی استفاده می‌شود که به احتمال قوی عبد الرزاق قاسانی عارف شیعی بوده است حتی می‌توان گفت شیعه دوازده امامی است چونکه در چندین مورد به امامت حضرت مهدی علیه‌السّلام تصریح نمود.

← بحث درباره جن


در تحقیق پیرامون جن چنین می‌نویسد: جن ارواح قوی متجسد در اجرام لطیف است که جوهر ناری و هوایی بر آنها غلبه دارد همانگونه که جوهر خاکی و آبی بر ما انسانها غلبه دارد و بخاطر لطافت اجسام آنها و قوت ارواح آنها خداوند آنها را قدرت داده است که به اشکال مختلف در بیایند و توان حرکات سریع داده و می‌توانند کارهایی کنند که از قدرت و توان بشر بالاتر است مانند فرشتگان بجز اینکه جن زمینی و پست است ولی فرشتگان آسمانی و عالی هستند و خداوند عالم است.
[۸] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۷-۲۳۸.


← بحث درباره تخت بلقیس


همچنین تحقیقاتی پیرامون کیفیت احضار تخت ملکه سبا، بلقیس توسط آصف بن برخیا در صفحه ۲۳۷،
[۹] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۷.
و تفسیر و تاویل ایمان فرعون در صفحه ۳۱۰ نموده است که بدانجا مراجعه شود.
[۱۰] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۱۰.


← حکایت عاشقانه


در آخر برای حسن ختام حکایت عاشقانه‌ای را که شارح در صفحه ۳۲۹ نقل نموده است بیان می‌کنیم:
«اصمعی گوید: در راه حج می‌گذشتم که دیدم بر روی سنگی این بیت نوشته شده است
الا ایها الحجاج بالله خبروا اذا حل عشق بالفتی کیف یصنع
‌ای حاجیان خانه خدا خبر دهید اگر عشق بر جوانی غلبه کرد چکار کند
در زیر این نوشته شده بود
یداوی هواه ثم یکتم سره و یخضع فی کل الامور و یخشع
عشقش را مداوا کند آنگاه رازش را کتمان کند و در تمام امور خضوع و خشوع نماید. اصمعی گوید: هنگام برگشت سنگ را ملاحظه کردم دیدم زیر این بیت نیز نوشته
و کیف یداوی و الهوی قاطع الحشا و فی کل یوم روحه تتقطع
چگونه مداوا کند در حالیکه عشق جگرش را پاره کرده و در هر لحظه روحش شرحه شرحه می‌شود اصمعی گوید: من در زیر این بیت نوشتم
اذا لم یطق صبرا و کتمان سره فلیس له شی ء سوی الموت انفع
اگر شکیبایی ندارد و رازش را پنهان نمی‌کند جز مرگ چیزی به حال او سود ندارد گوید: پس مراجعه کردم که ناگهان به جوانی برخوردم که لاغر بود و رنگش پریده و چشمانش فرو رفته و اجلش فرا رسیده و مرده بود.
[۱۱] شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۲۹.


پانویس

[ویرایش]
 
۱. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۱۰.
۲. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۹۲.
۳. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۲۰.
۴. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۲.
۵. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۴۲.
۶. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۵۳.
۷. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۹۴.
۸. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۷-۲۳۸.
۹. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۲۳۷.
۱۰. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۱۰.
۱۱. شرح فصوص الحکم، قاسانی، ص۳۲۹.


منبع

[ویرایش]
نرم افزار عرفان، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.






جعبه ابزار