سید مرتضی علم الهدیذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



سـید مرتضی علم الهدی، متولد ۳۵۵ و متوفی ۴۳۶علامه حلی او را معلم شیعه امامیه خوانده اسـت مـردی جـامع بوده است هم ادیب بوده و هم متکلم و هم فقیه آرافقهی او مورد توجه فقها اسـت كـتـاب مـعـروف او در فقه، یكی انتصار است و دیگركتاب جمل العلم و العمل او و برادرش سید رضی، (جامع نهج البلاغه) نزد شیخ مفید سابق الذكر تحصیل كرده اند. [۱]


معرفی اجمالی

[ویرایش]

«ابوالقاسم علی بن حسین بن موسی» ملقب به «سید مرتضی»، «شریف مرتضی»، «علم الهدی»، «ذو الثمانین» «ذو المجدین»، فرزند ابواحمد حسین، فرزند موسی بن محمد بن موسی بن ابراهیم فرزند امام موسی بن جعفر علیه‌السّلام، در ماه رجب سال ۳۵۵ ق، در شهر بغداد، دیده به جهان گشود.
پدرش به «طاهر اوحد ذو المناقب» معروف بود که منصب نقابت و رسیدگی به کار و زندگی سادات دودمان ابوطالب و مسولیت نظارت بر دیوان مظالم و سرپرستی زائران خانه خدا را که از منصب‌های مهم آن روز بود، به عهده داشت.
مادرش نیز بانویی بزرگوار و دانشمند بود که شیخ مفید، کتاب «احکام النساء» را به خاطر او تالیف و تدوین کرده است.
معروف است شیخ مفید شبی در خواب دید حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهم دست حسنین علیه‌السّلام را گرفته، آن‌ها را به نزد او آورد و پس از سلام گفت: «جناب استاد! این دو پسران من هستند، به آن‌ها علم فقه و احکام دین بیاموز».
فردای آن روز، بانویی باوقار، در حالی که دست دو فرزندش را گرفته بود، وارد مسجد شد و خطاب به استاد گفت: جناب شیخ! این دو، پسران من هستند، آنان را خدمت شما آوردم تا علم فقه بیاموزند». شیخ مفید نیز خواب شب گذشته خود را که تعبیر شده بود، برای آنان نقل کرد و با کمال اشتیاق، تعلیم و تربیت آن دو برادر را به عهده گرفت و در پیشبرد آنان به درجات علمی و عملی، همت گماشت و آنچنان درهای علوم و معارف اسلامی را به روی آنان گشود که هر دو از نوابغ روزگار و عالمان نامدار به شمار آمدند.

زندگی نامه

[ویرایش]

ابـوالـقاسم علی بن الحسین بن موسی، مشهور به سید مرتضی علم الهدی،نقیب طالبیان، از نظر منزلت علمی و اعتبار فقهی در مرتبت بسیار والایی قرار دارد كه كمتر كسی در آن عصر به پایه آن نـایـل آمده است او پیشوای فقهی، متکلم و مرجع امامیه در عصر خویش، پس از درگذشت استاد عالیقدرش شیخ مفید (م ۴۱۳) بوده است.
وی در سـال ۳۵۵ در یـكی از خانواده های محترم سادات بغداد به دنیا آمد كه ازجانب پدر و مادر نـسـب بـس شریفی داشت نامش علی بن حسین طاهر فرزند موسی فرزند محمد فرزند موسی و فـرزنـد ابـراهـیـم فـرزند موسی فرزند امام جعفر الصادق علیه السلام، علوی هم موسوی، نسب شـریـفش با پنج واسطه به حضرت امام موسی بن جعفر (ع) می رسد كنیه اش علم الهدی و لقبش ذوالثمانین، ابوالثمانین وذوالمجدین و شریف سید مرتضی می باشد.
او یـكی از بزرگان فقهای امامیه، جامع علوم معقول و منقول در عصر خویش بوده و در ادبیات و فـنـون کلام و تفسیر سرآمد اقران بوده است و آنچنان در علوم اسلامی تبحر داشته است كه او را مروج الذهب در راس قرن چهارم، و یا مجددمذهب در قرن مذكور نامیده اند.
او مدت سی سال امیر حاج و حرمین و نقیب الاشراف و قاضی القضات ومرجع تظلمات و شكایات مردم بوده است علا مه حلی در كتاب خلاصه درباره اوگوید: علم الهدی ركن امامیه و معلم ایشان بوده و مصنفات او تا زمان حاضر كه ۶۹۳هجرت می باشد، محل استفاده آن فرقه حقه می باشند. [۲]
شیخ عزالدین احمد بن مقبل گوید: اگر كسی سوگند یاد كند كه علم الهدی در علوم عربیه داناتر از خود عرب بوده، دروغ نگفته و گناهی نكرده است. [۳]

علم‌الهدی از دیدگاه اهل سنت

[ویرایش]

شخصیت علم الهدی از دیدگاه دانشمندان اهل سنت هم پوشیده نمانده است،بلكه در اثر كثرت تالیفات و آثار مورد جلب نظر آنان نیز گردیده است .
ابـن اثـیر در كامل التواریخ، یافعی در مرآه الجنان، سیوطی در طبقات، خطیب بغدادی در تاریخ بـغـداد و ابـن كـثیر شامی و دیگران، همگی از سید مرتضی با بهترین عبارات یاد كرده اند و علم و فضیلت و دانش او را ستوده اند.
یكی از اساتید ادبیات مصر گوید:
مـن از كتاب غرر و درر سید مرتضی مسائلی را استفاده كردم كه در هیچ یك از كتابهای دیگر نحویان به دست نیاوردم. [۴]

حوزه درسی او

[ویرایش]

او حـوزه درسـی بـسـیـار غـنـی داشـتـه است و در علوم متنوعه تدریس داشته است و هر یك از شـاگـردان او شهریه معینی داشته اند، چنانچه شیخ طوسی را ماهی دوازده دینار اشرفی (طلای هـیـجـده نخود) و قاضی ابن البراج را ماهی هشت دینار و هر یك از تلامذه دیگر را به فراخور حال خـود شـهـریه می داده است وقتی قحطی شدید پیش آند، مرد یهودی برای تحصیل روزی، چاره انـدیـشید كه در نزد سید به تحصیل علم نجو بپردازد بعد از استیذان از سید حاضر درس او شد و حـسب الامر سید به او روزانه تعیین گردید كه روز به روز می گرفت و صرف ضروریات زندگی خود می كرد تا پس از اندكی از مشاهده این شیوه و رفتار نیك، آخر به دین اسلام گروید.

داستان آغاز تحصیل او

[ویرایش]

بـرخی از رؤیاها در صداقت و راستی بی شباهت به الهام و نوعی آگاهیهای غیبی نیستند و یكی از آن نـوع رؤیـاهـا، خـوابی بود كه شیخ مفید اعلی اللّه مقامه الشریف دیدند كه حضرت فاطمه زهرا (س) حسنین (ع) را پیش او آورده است و می فرماید:یا شیخ علمهما الفقه (به این دو فرزند فقه بیاموز) شیخ پس از بیداری به حیرت وتفكر فرو می رود، تا آنكه صبح همان شب، فاطمه والده مـاجده سید مرتضی و سید رضی، با خدمتگزاران خود كه دور او بوده اند، دو پسر خود را كه در آن موقع از نظرسن، صغیر و خردسال بوده اند پیش شیخ آورده، شیخ محض رعایت جلالت آن مخدره، سلامش كرد و به پا ایستاد تا پس از احترامات معمولی، فاطمه مادر كودكان،همان عبارت مذكور در رؤیا را (یا شیخ علمهما الفقه) به زبان آورد و گفت:ای شیخ این دو پسران منند، اینها را پیش تو آورده ام كه به آنان فقه تعلیم دهی.
پـس شـیـخ تـحـت تاثیر قرار گرفت و خواب را به آن بانوی جلیل القدر بازگونمود و به تعلیم و تربیت آن دو برادر والاگهر اهتمام تمام به كار برد تا به آن مقام عالی علم و اجتهاد نائل آمدند كه هر دو از ذخیره های ارزشمند اسلام و از نوادر و نوابغ ‌روزگار گردیدند. [۵]

دوره علمی علم‌الهدی

[ویرایش]


← اساتید


استادان سید مرتضی (علی) عبارتند از:
۱- شیخ مفید (متوفی ۴۱۳ ق).
۲- ابومحمد هارون فرزند موسی تلعکبری (متوفی ۳۸۰ ق).
۳- شیخ محمد صدوق (متوفی ۳۸۱ ق).
۴- حسین بن علی بابویه برادر شیخ صدوق.
۵- احمد بن علی بن سعید کوفی.
۶- محمد بن عمران کاتب مرزبانی.
۷- ابویحیی ابن نباته.
۸- ابوالحسن علی بن محمد کاتب.
۹- ابوالقاسم عبدالله بن عثمان بن یحیی.
۱۰- احمد بن سهل دیباجی.

← شاگردان


۱- شیخ طوسی.
۲- ابویعلی سلار دیلمی.
۳- ابوالصلاح حلبی.
۴- قاضی بن براج طرابلسی.
۵- شریف ابویعلی محمد بن حسن بن حمزه جعفری.
۶- ابو الصمصام مروزی.
۷- سید نجیب الدین کراجکی.
۸- شیخ ا بوالحسن سلیمان صهرشی.
۹- جعفر بن محمد دوریستی.
۱۰- ثابت بن عبدالله نباتی.
۱۱- احمد خزاعی.
۱۲- شیخ مفید ثانی.
۱۳- ابوالمعالی احمد بن قدامه.
۱۴- ابوعبدالله محمد فرزند علی صلواتی.
۱۵- ابوزید فرزند کیابکی حسینی و...

← ویژگی‌های مجلس درس


حوزه درس ایشان ویژگی‌هایی داشت که به سختی می‌توان نمونه آن را در درس دیگر عالمان یافت. از ویژگی مجلس درس او این بود که همه گونه افراد با هر عقیده‌ای می‌توانستند در محضرش حضور یافته و از علوم مختلفی که تدریس می‌کرد، استفاده نمایند.
ویژگی دیگر درس او این بود که بزرگان بسیاری در آن شرکت می‌کردند، حتی گاهی استادش، شیخ مفید نیز در درس او حضور می‌یافت.
در زمان ایشان، شهر بغداد در مدتی کوتاه، شاهد گسترش علم و ادب بود. در آن روزگار شیفتگان دانش و معرفت از دورترین نقاط جهان به آنجا می‌آمدند تا از محضر استادانی چون سید مرتضی توشه برگیرند و در ظاهر، فقر و تنگدستی افراد- بویژه در سال‌هایی که قحطی- دانش پژوهان را در تنگنا و سختی قرار داد. از این، وی بر آن شد تا بخشی از خانه خود را به اهل علم اختصاص دهد تا شاگردان و دانش پژوهان، با استفاده از آن و کتابخانه‌اش، به تحقیق، مطالعه، مذاکرات علمی و تالیف بپردازند؛ که آن مرکز بعدها «دارالعلم» نامیده شد.
کار ارزشمند دیگر ایشان، این بود که یکی از روستاهای متعلق به خود را برای تامین کاغذ دانشمندان و فقها، وقف نمود و مخارج زندگی شاگردان را نیز از درآمد املاکش می‌پرداخت.
خداوند متعال به ایشان ذوق و استعدادی سرشار داده بود و او نیز از این نعمت بزرگ الهی، به خوبی بهره برداری کرد و در نتیجه تلاش و کوشش، در مدتی نه چندان طولانی، هنرمندی صاحب قلم، شاعری متعهد، مجتهدی عارف، محققی توانا، اسلام شناسی ورزیده و خدمتگزاری لایق و دلسوز برای اسلام و مسلمانان گردید.
او علاوه بر داشتن مسولیت‌های مهم اجتماعی و تربیت شاگردان، تالیفات مهمی در زمینه فقه و اصول، تفسیر، علوم قرآن، کلام، حدیث و ادبیات به جامعه عرضه کرد که تعدادی از آن‌ها در ایران و کشورهای عربی چاپ و منتشر شده است.

ثمرات علمی

[ویرایش]

مرحوم علامه امینی در الغدیر، نام ۸۶ اثر او را بیان کرده و مرحوم سید محسن امین نیز نام ۸۹ کتاب وی را برشمرده و آن‌ها را ستوده است.

← آثار علمی


عمده آثار وی، در باب فقه و اصول بوده که برخی از آن‌ها عبارتند از:
۱- الانتصار
۲- جمل العلم و العمل
۳- الذریعه فی اصول الشریعه (در اصول فقه)
۴- المحکم و المتشابه
۵- المختصر
۶- ما تفردت به الامامیة من المسائل الفقهیة
۷- المصباح
۸- الناصریات
۹- جواب الملاحدة فی قدم العالم
۱۰- درر الفوائد و...
یکی از کتاب‌های وی، دیوان معروف او با بیست هزار بیت است. او علاوه بر مقام علمی و اجتهاد، دارای ذوق شعر و ادب بود و در زمان ایشان غیر از برادرش سید رضی، شاعری همانندش نبود.
کتاب دیگر او «امالی» است که در موضوع فقه، تفسیر، حدیث، شعر و فنون ادب می‌باشد.

← ویژگی تألیفات


نکته مهمی که در تالیفات وی وجود دارد، این است که در هر زمینه که وارد تحقیق شده، سنگ تمام را گذاشته و آنچه در آن قابل بحث و تحقیق بوده، بیان کرده است.
نکته دیگر اینکه تعداد زیادی از کتاب‌های او، درباره مسایل آن روز جامعه و بعضی از آن‌ها، در پاسخ به سوالات افراد در شهرهای مختلف آن ایام بوده است؛ همانند کتاب مسائل ناصریه، مسائل طرابلسیه، مسائل موصلیه و... که نشان دهنده این است که آن بزرگوار با همه اشتغالات علمی و تربیت شاگردان، با مردم جامعه خود نیز ارتباط تنگاتنگ داشته و عالمی مردمی بوده است که به مسائل و مشکلات فکری و اعتقادی آنان اهمیت می‌داد و به آن‌ها رسیدگی می‌کرده است.

لقب علم الهدی

[ویرایش]

در مورد لقب علم الهدی، بیشتر مورخین نگاشته اند كه ابوسعید محمد بن حسین وزیر القادر باللّه (خـلافـت ۴۲۲-۳۸۱) در سـال ۴۲۰ بـیـمـار شـد شـبـی در خواب دید كه امیر مؤمنان (ع) به او می فرماید: به علم الهدی بگو تا برای تو دعا كند تا ازبیماری بهبود یابی وزیر گفت: یا امیر المؤمنین، علم الهدی كیست؟.
فـرمود: علی بن الحسین موسوی است چون از خواب برخاست، نامه ای به سید مرتضی نوشت كه برای او دعا كند و در آن نامه او را علم الهدی خواند.
سـیـد مرتضی برآشفت و از وزیر خواست كه او را با این لقب بزرگ نخواندوزیر گفت به خدا قسم امیر المؤمنین (ع) امر فرموده كه شما را به این لقب بخوانم بعداز آنكه وزیر از دعای سید مرتضی شفا یافت، جریان خواب خود و امتناع سیدمرتضی را از قبول این لقب برای خلیفه بیان كرد خلیفه پیام فرستاد كه شایسته است لقبی را كه از سوی جد شما داده شده است بپذیری و ابا نكنی سپس حـكـم شـد كـه مـنشیان در نامه های رسمی و عموم مردم او را با این لقب بخوانند و بدین گونه ملقب به علم الهدی گردید. [۶]

مسؤلیت‌های اجتماعی

[ویرایش]

ایشان علاوه بر فعالیت‌های علمی و فرهنگی و مسئولیت‌های اجتماعی و رهبری جامعه اسلامی، پس از وفات برادرش سید رضی در سال ۴۰۶ ق، مسئولیت نقابت و امارت حج و نظارت بر دیوان مظالم، را به عهده گرفت.
از زمان خلفای بنی امیه تا زمان معتضد عباسی، فرزندان علی بن ابیطالب علیه‌السّلام همیشه تحت تعقیب و مراقبت خلفا و مأموران بودند. چون با حکام ستمگر مبارزه می‌کردند. از این رو آنان اغلب در شهرهای مختلف متواری بودند و معمولا در جنگ و گریزها به شهادت می‌رسیدند. وجود امامزادگان متعدد در نقاط مختلف و دور افتاده حاکی از همین مبارزات است. هنگامی که حکومت و خلافت در سال ۲۷۹ ق. به معتضد عباسی واگذار شد موضوع احترام به علویان و تعیین سرپرست مطرح شد و در هر شهری یکی از بزرگان سادات یا علمای علوی نقابت یعنی سرپرستی سادات آن شهر یا منطقه را به عهده گرفت.
نظارت بر نسب و دفاع از حقوق و حفظ شرافت علویان و قضاوت و سرپرستی اموال و دارایی یتیمان و نیز امارت حج و نظارت بر دیوان، مسئولیت‌های مهمی بودند که در سال ۴۰۶ ق، پس از وفات سید رضی، به سید مرتضی واگذار شد و تا آخر عمر، آن‌ها را به عهده داشت و به خوبی از انجام امور مربوط به آن‌ها برآمد.

كتابخانه او

[ویرایش]

در كتابخانه سید مرتضی، هشتاد هزار جلد كتاب بوده است كه اغلب آنها ازكتابهای مورد مطالعه یا تالیف او بوده است.
یكی از معاصرین او گوید:.
كتابهای سید را شماره كردم، به هشتاد هزار جلد رسید كه اغلب آنها ازمحفوظات یا مصنفات او بوده است.
ثـعالبی مورخ نامی نیز در تایید این گفتار اضافه می نماید: در بغداد پس ازوفات سید مرتضی با ایـنـكه قسمت عمده كتابهای او را به امرا و وزرا اهداد كرده بودند، باز باقیمانده آنها را به سی هزار دینار قیمت كردند. [۷]

وفات

[ویرایش]

این عالم فرزانه، سرانجام پس از عمری پربار و انجام کارهایی بزرگ و ارزنده، در حدود هشتاد سالگی، در روز یکشنبه ۲۵ ربیع الاول ۴۳۶ ق، در شهر بغداد، به جوار حق شتافت و به دست «ابوالحسین نجاشی» و با کمک «محمد بن حسین جعفری» و «سلار بن عبدالعزیز» و دیگر شاگردانش، غسل داده شد و سپس فرزندش سید محمد بر او نماز خواند و در خانه‌اش، واقع در محله کرخ، به خاک سپرده شد.
پس از مدتی پیکر مطهر او به کربلا منتقل شد و در جوار سید الشهدا علیه‌السّلام، در کنار قبر برادرش سید رضی، در مقبره ابراهیم حجاب (نیای بزرگشان) دفن گردید.
نجاشی در رجال خود می نویسد: او درسال مزبور وفات یافت فرزندش بر او نماز گزارد و در خانه اش دفن شد من وابویعلی جعفری (داماد شیخ مفید) و سلار بن عبدالعزیز او را غسل دادیم.جنازه او به کربلای معلی منتقل شده و در جوار مطهر حضرت سیدالشهدا (ع) مهمان آن بزرگوار گردید. [۸] [۹]

فهرست منابع

[ویرایش]

۱- پایگاه اطلاع رسانی حوزه نت، «فهرست الفبایی علما»، نوشته: محمود شریفی، چهارشنبه ۲۷ مهرماه ۱۳۹۰ ش.
۲- پایگاه اطلاع رسانی دانشنامه آزاد ویکی پدیا، چهارشنبه ۲۷ مهرماه ۱۳۹۰ ش.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. آشنایی با علوم اسلامی ج۳، ص۸۰.    
۲. ریحانة الادب ج۴، ص۱۸۳ تا ۱۹۰.
۳. مجله مكتب اسلام، سال اول، شماره ۴ .
۴. ریحانة الادب ج۴، ص۱۸۴.
۵. ریحانة الادب ج۴، ص۱۸۵.
۶. روضات، ص ۵۷۵.
۷. مجله مكتب اسلام، سال اول، شماره ۴، مقاله نامبرده .
۸. ریحانة الادب ج۴۴، ص۱۹۰.
۹. رجال النجاشی، ص۲۷۰.    


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم    
نرم افزار کتابخانه مهدویت، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.






جعبه‌ابزار