سیدمحمد محقق داماد یزدی

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



آیة‌الله‌العظمی حاج سیدمحمد محقق داماد، مرد دانش و تحقیق، یکی از انجم فروزان فقاهت و یکی از فقیهان نامدار شیعه در قرن چهاردهم هجری می‌باشد که شاگردان برجسته و رجال عـلـمی تربیت کرده او، امروز نورافکنان اجتماع می‌باشند و همگی به وجود چنین استاد فرزانه‌ای افتخار و شکرگزاری دارند.


طلوعی دل‌انگیز

[ویرایش]
در یکی از روزهای ۱۳۲۵ هجری قمری
[۱] مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۷.
(شیخ محمدشریف رازی در گنجینه دانشمندان، تاریخ تولد ایشان را ۱۳۲۱ ذکر کرده است.) در روستای احمدآباد از توابع اردکان یزد و در خانواده‌ای روحانی، فرزندی مبارک دیده به جهان گشود. نام او را محمد نهادند، حاج سیدجعفر موسوی پدر سیدمحمد، روحانی مخلص و مبلغ دینی و از علاقه‌مندان واقعی خاندان عصمت و طهارت، (علیهم‌السلام)، بود که بارها با پای پیاده به زیارت عتبات عالیات مشرف شده بود.
او قبل از تولد فرزندش محمد، به شوق زیارت اجدادش رهسپار عراق گشت، اما این آخرین سفر بود و در همین سفر، روح پاکش به ملکوت اعلی پیوست.
[۲] مجله نور علم، نشریه جامعه مدرسین، شماره۱۷، ص۹۷.
محمد که سایه پدر را درک نکرده بود، به دست مادر عالم و پارسا و عفیفه‌اش تربیت شد و شاکله شخصیتی او به بار نشست تا این که آفتاب زندگی مادر نیز پس از مدتی کوتاه غروب کرد.
سیدمحمد مانند جد بزرگوارش رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم) قبل از ولادت، پدر را از دست و در شش سالگی، مادرش از دنیا رفت. پس از آن، محمد، عمدتاً نزد خانواده پدری بزرگ شد.
چه کسی می‌دانست که کودک امروز، مجتهدپرور فردا خواهد شد و کسانی را تربیت خواهد که از ارکان بزرگ‌ترین انقلاب جهانی مستضعفین در ایران خواهند بود؟

آغاز تحقیق

[ویرایش]

طبیعی بود که فرزند مکتب جعفری، غیر از علوم دینی، دل‌مشغولی دیگری نداشته باشد. تحصیلات مقدماتی را در اردکان یزد سپری کرد، ولی عطش یادگیری‌اش او را به یزد کشاند. سیدمحمد نزد اساتید نامدار حوزه علمیه یزد، مشغول تحصیل مقدمات علوم و سطح شد. در میان اساتید برجسته او در یزد می‌توان از چند تن نام برد:
الف) مرحوم سیداحمد مدرس.
او مدرسی ماهر و بنام در حوزه علمیه یزد و خصوصاً در تدریس ادبیات عرب بود.
[۳] ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۷۳۴.

ب) حاج سیدیحیی واعظ یزدی (متوفای ۱۳۶۲هجری قمری)
[۴] ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۳۷۹- ۳۷۸.
[۵] رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۴۶۲.

وی از واعظان معروف یزد بود که در اصفهان نزد علمای بزرگی مانند سیدمهدی درچه‌ای، شیخ اسدالله قمشه‌ای، میرزا جهانگیرخان قشقایی (آیت‌الله میرزا جهانگیرخان قشقایی از علماء عصر مشروطه در اصفهان به تحصیل پرداخت. در علوم نقلی و عقلی مخصوصاً حکمت تبحر داشت و باعث رونق فلسفه در این شهر شد. (۱۳۲۸ – ۱۲۴۳ هـجری قمری)) زانوی تلمذ زده است.
ج) سیدحسین باغ گندمی
[۶] ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۲۲۵ – ۲۲۴.
از شاگردان برجسته آیت‌الله حاج سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی (آیت‌الله سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی متولد ۱۲۴۸ هـجری قمری. در یزد که تحصیلات مقدماتی را در یزد گذراند و برای تکمیل درس به اصفهان و سپس نجف عزیمت کرد و نزد علمای بزرگی همچون میرزای شیرازی و... تلمذ نمود. از مجاهدین بیدار عصر مشروطه و صاحب کتاب ارزشمند العروة الوثقی در سال ۱۳۳۷ هـجری قمری دار فانی را وداع گفت.) در عتبات عالیات بود که پس از تکمیل دروس خود از عراق به موطن خود بازگشت و به امر تدریس مشغول گردید.
د) مرحوم آقا سیدمحمد علیرضا حائری.
ه) آیت‌الله حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی (کوچه بیوکی) (۱۲۹۵ـ ۱۳۸۰ هجری قمری)
فرزند حاج ابراهیم کوچه بیوکی یزدی، در مشهد دیده به جهان گشود. پس از تحصیل علوم ادبی و مقداری از فقه و اصول و کلام به همراه یار قوچانی‌اش، سیدحسن قوچانی، معروف به آقا نجفی، (از عالمان نامور و وارسته اواخر عهد قاجار و عصر مشروطه که در نجف به درجه اجتهاد رسید و با کتاب سیاحت شرق و سیاحت غرب معروف گردید (متوفای ۱۳۶۲ هـجری قمری)) برای ادامه تحصیل به یزد و سپس اصفهان حرکت کردند. پس از پنج سال اقامت در اصفهان، عازم عراق شد و در حوزه نجف نزد علمای بزرگواری چون آیت‌الله حاج سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی و آخوند ملا محمدکاظم خراسانی (آخوند خراسانی از حماسه‌سازان تاریخ ایران و مشروطه، مرجع تقلید و مدرس کم نظیر حوزه علمیه نجف و رهبر انقلاب مشروطه و صاحب کتاب معروف کفایه الاصول (۱۳۲۹ – ۱۲۵۵ هـجری قمری)) و آیت‌الله شیخ محمدباقر اصطهباناتی (از علماء پرشور و مشروطه و شاگرد میرزای شیرازی بزرگ که در حمایت از شیخ فضل الله فعالیت می‌کرد و به دست پسران قوام الملک به فجیع‌ترین وضع به شهادت رسید.) تحصیل کرد و پس از رسیدن به درجه اجتهاد به یزد بازگشت. مدت چهل سال زعامت و تدبیر مردم یزد را عهده‌دار بود.
[۷] جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار.

مقداری از قوانین را پیش آیة‌الله حاج شیخ غلامرضا یزدی تلمذ نمود، و با اشارت و صلاحدید وی، شاگرد ساعی و کـوشـا، عـازم حوزه علمیه قم گردید و این مسافرت همراه بدرقه استاد مهربان و طالب کمال دانشجویش توام بوده است.

تفقه در دین و هجرت به قم

[ویرایش]

راهنمایی استادی معنوی و با تجربه‌ای مانند حاج شیخ غلامرضا فقیه خراسانی که عنایتی ویژه نسبت به شاگرد نوجوانش داشت، سبب شد تا سیدمحمد آیه «... فلو لا نفر من کل فرقه منهم طائفة لیتفقهوا فی الدین و لینذروا قومهم اذا رجعوا الیهم لعلهم یحذرون؛ (نباید مؤمنان همگی بیرون رفته و رسول را تنها گذارند، بلکه چرا از هر طایفه‌ای جمعی برای جنگ و گروهی نزد رسول برای آموختن علم مهیا نباشند؟ تا آن علمی که آموخته‌اند به قوم خود بیاموزند که قومشان هم شاید خدا ترس شده و از نافرمانی حذر کنند.» ترجمه آقای الهی قمشه‌ای.) را مهم‌ترین هدف زندگی‌اش بداند و عازم قم شود.
سیدمحمد موسوی در سال ۱۳۴۱ هجری قمری زمانی که شانزده سال بیش‌تر نداشت، درست یک سال پس از تاسیس حوزه علمیّه قم به دست مبارک آیت‌الله حائری یزدی، به قم وارد شد.
آیت‌الله حاج غلامرضا خراسانی به سبب آشنایی با آیت‌الله حائری و این‌که از ایشان اجازه اجتهاد داشت، با درایت دریافت که راه رشد این طلبه نوجوان برای خدمت‌گزاری به شریعت اسلام و مذهب تشیع، فقط از قم می‌گذرد، به همین منظور شاگرد خویش را راهنمایی و تشویق کرد تا برای ادامه ی تحصیل به حوزه تازه تاسیس قم مهاجرت کند.
[۹] ماهنامه سیمای اردکان، شماره ۲۷، ص۳.
[۱۰] مجله درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، شماره۴، ص۲۲۶-۲۲۵.

عنایت خاصی که مرحوم حاج شیخ غلامرضا خراسانی موقع بدرقه شاگردش مبذول داشت، به‌اندازه‌ای جالب است که نظیر آن کم‌تر دیده شده است.
استاد معظم آیت‌الله حاج سیدموسی شبیری زنجانی، دامت افاضاته، نقل فرمودند: «مرحوم داماد وقتی کیفیت آمدن استادش به گاراژ برای بدرقه و کندن لباس و جوراب و پوشاندن آن‌ها بر وی را متذکر می‌شد، اشک در چشمانش حلقه می‌زد.»
[۱۱] مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۸ – ۹۷.

بدون شک حاج غلامرضا فقیه خراسانی تاثیری شگرف در زندگی محقق داماد داشت و نمی‌توان سایه بزرگ این عارف پارسای یزد را در موفقیت عظیم محقق داماد نادیده انگاشت.
مرحوم محقق به برکت استعداد ذاتی و ذوق و شوق فراوان تحصیلی، در طی نه سال اقامت در قم، به مراتب عالیه علمی نائل آمدند ضمن تحصیل به تدریس و تعلیم نیز پرداختند.
آری محمد به قم رسید تا عشق سوزان و زبانه‌های آتش درونش در گلستان علمی قم آرام گیرد. با همان سن پایین به برکت استعداد ذاتی و شوق و ذوق درونی به مراتب عالی تحصیل رسید و با وجود جوانی، در قم از محضر اساتید و آیات عظام کسب فیض کرد. تعدادی از این بزرگان عبارت‌اند از:
الف) آیت‌الله سیدعلی یثربی کاشانی (متوفای ۱۳۷۹ هجری قمری) (در خِطّه کاشان دیده به جهان گشود و پس از تحصیل علوم دینی و رسیدن به درجه اجتهاد در قم و عمری تدریس در سطوح عالیه حوزه علمیه قم به موطن خود بازگشت و زعامت امور مردم کاشان را عهده‌دار گردید و به تربیت طلاب کاشانی پرداخت. ایشان تبحر خاصی در تدریس خارج اصول داشت. (متوفای ۱۳۷۹ هـجری قمری))
ب) آیت‌الله سید محمدتقی خوانساری (متوفای ۱۳۳۱ هجری قمری) (از شاگردان برجسته آخوند خراسانی و سیدکاظم طباطبایی یزدی بود که در جریان اشغال عراق به دست انگلیسی‌ها در حین نبرد مجروح و اسیر گشت. ایشان پس از آزادی به خوانسار بازگشت و پس از مرجعیت در قم به تدریس خارج فقه و اصول مشغول شد. آیت‌الله خوانساری از اولین علمایی بود که در برابر کشف حجاب رضاخان ایستادگی کرد. هنوز با گذشت زمانی بسیار، نماز باران ایشان در خاطره‌ها باقیست (متوفای ۱۳۳۱ هـجری قمری))
[۱۲] رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۱، ص۳۲۶.
[۱۳] جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۲، ص۶۲۳.

ج) آیت‌الله میرزا محمد همدانی.
د) آیت‌الله حاج سیدمحمد حجت کوه‌کمری (در کوه‌کمر از توابع تبریز چشم به جهان گشود و نسبش به امام سجاد (علیه‌السّلام) می‌رسد. تحصیلات مقدماتی را در آذربایجان شروع کرد و سپس به نجف هجرت کرد و در محضر آیات عظام شریعت اصفهانی، نائینی و ضیاء‌الدین عراقی کسب فیض کرد. اهل مطالعه و تحقیق و بحث و بررسی دقیق علمی بود به حدی که در مدت زمانی کوتاه به درجه اجتهاد نائل آمد. سپس به قم عزیمت کرد و به سبب‌ اندوخته‌های علمی و استعداد سرشارش مورد توجه آیت‌الله حائری قرار گرفت و به جای حاج شیخ در مسجد بالاسر حرم مطهر حضرت معصومه (علیه‌السّلام) به انجام نماز جماعت و کلیه امور مذهبی پرداخت. از خدمات ارزنده ایشان می‌توان به تاسیس مدرسه حجتیه و کتاب‌خانه آن اشاره کرد. شجاعت ایشان در مخالفت با کشف حجاب رضاخان زبانزد مردم می‌باشد. ۱۳۷۲ – ۱۳۱۰ هـجری قمری)
[۱۴] عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه.

س) آیت‌الله سیدابوالحسن رفیعی قزوینی (در سال ۱۲۶۸ شمسی در شهر قزوین به دنیا آمد. ایشان از بزرگ‌ترین فلاسفه و حکماء و مجتهدین صد ساله اخیر می‌باشد؛ ایشان قائل به مکتب تفکیک بود. پس از تحصیلات مقدمات و سطح در قزوین و تهران به شهر قم مهاجرت کرده و به تدریس فقه و فلسفه مشغول شد. آیت‌الله رفیعی قزوینی در سن ۸۵ سالگی در سال ۱۳۵۳ شمسی به دیار باقی شتافت و در حرم مطهر کریمه اهل بیت (علیه‌السّلام) در جوار مزار استادش حاج شیخ عبدالکریم حائری آرمید.)
هـ) آیت‌الله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی (متوفای ۱۳۵۵ هجری قمری) (در سال ۱۳۲۶ هـجری قمری دز یزد دیده به جهان گشود. ابتدا در مدرسه خان یزد مشغول به تحصیل مقدمات شد. سپس به عتبات عالیات رفته و در شهر سامرا در حوزه پر رونق میرزای شیرازی بزرگ به ادامه تحصیل سطح پرداخت. از شاگردان برجسته شیخ فضل‌الله نوری بود. پس از رسیدن به درجه اجتهاد به کربلا مراجعت کرد و چون حوزه کربلا بی‌رونق شده بود به احیاء آن پرداخت. به سبب همین اقامت در حائر حسینی ملقب به حائری گشت. پس از احیاء حوزه علمیه کربلا برای تاسیس حوزه‌ای فعال در قم به این شهر هجرت کرد و به همین جهت نیز به او آیت‌الله مؤسس نیز گفته می‌شد. احداث بیمارستان فاطمی، ساخت خانه فقرا و بسیاری از امور دیگر به دست مبارک ایشان در شهر قم انجام پذیرفت و سرانجام در سال ۱۳۵۵ هـجری قمری در سن ۸۱ سالگی دیده از جهان فرو بست.)
آیت الله محقق استعداد درخشان خویش را در این محاضر مبارک و منورشان داد. ایشان بیش‌ترین فیض را از محضر مبارک زعیم عالی قدر و مؤسس حوزه علمیه قم کسب کرد.
البته در اثر استعداد بی‌نظیر تحقیقی و لیاقت شاگرد، آیت‌الله مؤسس نیز توجه خاص و عنایتی ویژه نسبت به آیت‌الله محقق داشتند و به سبب همین نزدیکی قلوب و موقعیت ممتاز علمی و تقوایی، او به افتخار دامادی آیت‌الله مؤسس، (رضوان‌الله‌علیه) درآمد و از آن روز به بعد، محقق جوان یزدی در مراکز علمی حوزه علمیه قم به لقب «محقق داماد» مشهور گردید.
[۱۵] رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۲، ص۱۴۲.

حاج شیخ عبدالکریم با داشتن چنین شاگردی به آینده حوزه علمیه قم دلگرم و امیدوار بود، حوزه علمیه‌ای که از مدت تاسیس آن زمانی نگذشته بود و دیکتاتوری رضاخان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین دشمن آن به شمار می‌آمد. برای درک بهتر شرایط آن زمان به نکته‌ای کوتاه اشاره می‌کنیم:
«درست در سال ورود آیت‌الله حائری به قم و بنا نهادن پایه‌های حوزه علمیه، رضاخان با کودتای سیدضیاء‌الدین طباطبایی وارد تهران شد و اوضاع سیاسی اجتماعی کشور ما به یک‌باره تغییر کرد و با گذشت‌ اندک زمانی، رضاخان با توسل به چند مانور سیاسی، ماهرانه به سلطنت رسید. همزمانی دو واقعه مهم یعنی تاُسیس حوزه علمیّه قم به منظور مستحکم کردن پایه‌های دینی در کشور توسط یکی از مراجع بزرگ و به قدرت رسیدن رضاخان سردار سپه و اعمال دیکتاتوری و برچیدن بساط مشروعیت از سوی دیگر، موجبات مقابله شدید نهاد حوزه (مرکز رهبری دینی) و نهاد دولت (مرکز قدرت و تصمیم‌گیری) را فراهم ساخت.»
[۱۶] جمعی از نویسندگان، مؤسس حوزه، ص۷۸.

بنابراین مشی سیاسی آیت‌الله مؤسس، همانا مبارزه آرام با حکومت بود؛ زیرا، با درایت در فکر حفظ حوزه تازه تاسیس قم و گسترش برنامه‌های علمی و عملی آن بود. حال وجود چنین شاگرد فعال و خوش فهمی، شیخ را به آینده درخشان حوزه علمیه قم بسیار خوش‌بین کرد.
به گمان برخی ناآگاهان، آیت‌الله محقق داماد، مخالف سیاست بوده است، اما با نگاهی دقیق به نوع رفتار سیاسی پدر همسرش و نیز شاگردان خود ایشان، می‌توان به روشنی به وسعت دید آیت‌الله محقق داماد پی برد که همچون استادش با حرکتی آرام و در جوی عاری از تنش، به تربیت نخبگانی پرداخت که در آینده‌ای نزدیک با انقلابی عجیب در ایران، جهانیان را به شدت شگفت‌زده کردند. این تحمل مصائب و استخوان در گلو داشتن‌ها و دم برنیاوردن، طولی نکشید که به ثمر نشست و پرچم اسلام از همان حوزه تازه تاسیس بر بلندای کشور افراشته شد.

حوزه درس فعال

[ویرایش]

پس از ارتحال آیت‌الله مؤسس، داماد ایشان رسماً تدریس حوزه علمیه قم را شروع کرد. و در مدتی کوتاه محضر درسش محل تجمع فضلای بنام حوزه گردید.
این دانشمند بزرگ تشیع، از علمای انگشت شماری است که حوزه درسی پرثمری داشته است.
تدریس ایشان به گونه‌ای بوده که فقط طلاب مستعد و درس‌خوان قم می‌توانستند از آن بهره‌مند شوند. بیان دشوار و فنی وی سبب می‌شد که قوی‌ترین مباحثه‌های علمی در کلاس برقرار باشد. آیت‌الله جوادی آملی درباره استادش چنین می‌فرماید:
«در آغاز ورود به حوزه علمیه قم به دروس خارج فقه اساتید و علما سر زدیم و از میان درس‌های فقه، تنها درس خارج فقه مرحوم استاد آیت‌الله حاج سیدمحمد محقق داماد، (رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) را از همه آن دروس، قوی‌تر و عمیق‌تر و مطلوب نظرتر دیدیم؛ زیرا، ایشان فراغت خوبی داشتند و برای دروس، تتبع کافی و مطالعه لازم را به عمل می‌آورند. لذا محضر ایشان را حدود ۱۲ الی ۱۳ سال درک کردیم و استفاده نمودیم»
[۱۷] خاطرات آیت‌الله جوادی آملی، درباره اساتیدشان، به نقل از مجله الکترونیکی مؤسسه تحقیقاتی اسراء.

آیت‌الله منتظری نیز درباره استادش آقای محقق چنین می‌گوید:
«مرحوم امام خمینی، (قدس‌سره) با آیت‌الله سیداحمد زنجانی پدر آقای آیت‌الله حاج آقا موسی شبیری زنجانی و مرحوم آقای محقق داماد، یک مباحثه سه نفری داشتند. این مباحثه عصرها در مدرسه فیضیه بود و یکی دو ساعت طول می‌کشید. مباحثه بیش‌تر بین امام و آقای داماد بود که گاهی صدایشان در همه مدرسه می‌پیچید.»
[۱۸] خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص۲۰۰.

همه شاگردان این استاد بزرگ حوزه، از فنی بودن تدریس وی و تسلط شگرفش بر علوم حوزوی سخن می‌گویند، امری که درباره کم‌تر استادی شنیده می‌شود. از همین‌رو شرکت در درس آیت‌الله محقق داماد از افتخارات بسیاری از بزرگان و نخبگان حوزه علمیه قم است.
اهمیت درس در نزد ایشان به قدری بود که روزهایی که حوزه تعطیل می‌شد، بیت شریف ایشان تبدیل به محلی امن برای رفع اشکالات علمی و اعتقادی طلاب می‌شد، حتی در مجالس سرور یا عزای اهل بیت، (علیهم‌السلام) هم مباحث پر برکت فقهی و اصولی ترک نمی‌شد و روح کمال‌جوی ایشان هرگز از زلال آب شیرین علم سیراب نمی‌گشت. اهتمام ایشان فقط به درس و مسائل علمی بود و اصلاً توجهی به مسائل دست و پاگیر مرجعیت نداشتند، به همین سبب هم بود که درس ایشان کانون تضارب آراء و تلاقی افکار بود. در اثر همین تمحض در علم بود که مجتهدان و علمای بزرگی به دست ایشان تربیت شدند.

شاگردان داماد

[ویرایش]

در محضر سیدمحمد محقق داماد، جمع کثیری از دانش‌وران و علما کسب فیض کردند. نام برخی از آنان را به عنوان زینت بخش این مقاله می‌آوریم:
۱ ـ مرحوم آیت‌الله حاج شیخ مرتضی حائری یزدی.
۲ ـ استاد شهید آیت‌الله مرتضی مطهری، (اعلی‌الله مقامه‌الشریف).
۳ ـ شهید دکتر آیت‌الله سیدمحمد حسینی بهشتی.
۴ ـ شهید آیت‌الله حاج آقا مصطفی خمینی.
۵ ـ امام موسی صدر (رهبر شیعیان لبنان).
۶ ـ شهید دکتر محمد مفتح.
۷ ـ شهید حاج شیخ علی قدوسی.
۸ ـ مرحوم آیت‌الله شیخ علی مشکینی.
۹ شهید شیخ عبدالرحیم ربانی شیرازی.
۱۰ ـ حاج شیخ احمد پایانی.
۱۱ ـ آیة‌الله حاج شیخ حسینعلی منتظری.
۱۲ ـ آیة‌الله سید عبدالکریم موسوی اردبیلی.
۱۳ ـ آیة‌الله حاج سیدمهدی روحانی.
۱۴ ـ آیة‌الله حاج میرزا علی احمدی زنجانی.
۱۵ ـ آیة‌الله سیدکرامت‌الله شیرازی.
۱۶ ـ آیة‌الله حاج سیدابوالفضل میرمحمدی.
۱۷ ـ آیة‌الله شیخ احمد آذری قمی.
۱۸ ـ آیة‌الله حاج سیدفخرالدین طاهری شیرازی.
۱۹ ـ آیة‌الله حاج سیدنورالدین شیرازی.
۲۰ ـ آیة‌الله حاج شیخ عباس ایزدی نجف‌آبادی.
۲۱ ـ آیة‌الله حاج سیدجلال طاهری اصفهانی.
۲۲ ـ آیة‌الله حاج سیدمحمد ابطحی کاشانی.
۲۳ ـ آیة‌الله حاج سیدعبدالرسول شریعتمداری.
۲۴ ـ آیة‌الله حاج سیدمحمدحسین تهرانی (لاله‌زاری).
۲۵ ـ آیة‌الله حاج سیدمحمدحسن مرتضوی لنگرودی.
۲۶ ـ آیة‌الله حاج شیخ محمدتقی ستوده اراکی.
۲۷ ـ آیة‌الله حاج سیدمحمد حسینی کاشانی.
۲۸ ـ آیة‌الله حاج سیدعلی محقق یزدی.
۲۹ ـ آیة‌الله حاج شیخ محمدعلی ذاکری شیرازی.
۳۰ ـ آیة‌الله حاج شیخ حسن شریعتمداری.
نیز جمعی از اساتید و اکابر حوزه ی علمیه که بر کرسی استادی آن چه از علم و عمل آموخته‌اند، به شاگردان خویش آموختند مانند استاد خویش به تربیت شاگردان پرداختند. برخی از این بزرگواران عبارت‌اند از:
۱ـ آیت‌الله عبدالله جوادی آملی
۲ـ آیت‌الله حاج آقا موسی شبیری زنجانی
۳ـ آیت‌الله استاد حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی
۴ ـ آیت‌الله حاج شیخ حسین مظاهری اصفهانی
۵ ـ آیت‌الله حاج شیخ حسین نوری همدانی
۶ ـ آیت‌الله محمد مؤمن قمی
[۱۹] مجله نور علم، شماره ۱۷، ص۹۸.
[۲۰] سیمای اردکان، ص۳.
[۲۱] درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، شماره۴، ص۲۲۶.

و جمعی دیگر از بزرگان و معاریف حوزه.
به گمان برخی ناآگاهان، ایشان با سیاست و فلسفه مخالفت داشتند، اما با نگاهی گذرا به تربیت‌شدگان درس ایشان، بلندنظری آیت‌الله محقق داماد آشکار می‌گردد؛ زیرا، کسانی که زانوی تلمذ نزد ایشان زده‌اند، اکثراً از ارکان حرکت اسلامی ـ شیعی ایران بودند که منجر به انقلابی با صلابت در سطح جهان شده است.
در مورد عدم مخالفت ایشان با حکمت به نقل خاطره‌ای از فرزند برومند ایشان، دکتر آیت‌الله سیدمصطفی محقق داماد اکتفا می‌کنیم. دکتر محقق داماد می‌گوید: «در سال ۴۵ که سال‌های آخر دانشگاه را طی می‌کردم، علاقه‌مند شدم فلسفه بخوانم. پدرم با فلسفه آشنایی نداشت، اما مخالف هم نبود. (معتقد بود) اگر می‌خواهی فلسفه بخوانی، پیش استادش بخوان، پیش کسی که این چیزها را خوب می‌داند. من منطق منظومه را در قم پیش استاد متخصصی خواندم. مرحوم پدرم به من گفت: اگر می‌خواهی فلسفه بخوانی یا پیش حاج آقا مهدی (حائری یزدی) بخوان یا پیش آقای مطهری.
آن وقت دایی‌ام، مهدی حائری یزدی در کانادا بودند. من خدمت آقای مطهری رسیدم. در سال ۴۷-۴۸ شهید مطهری مرا به محبت پذیرفتند؛ چون، ایشان یکی از شاگردان پدرم بودند. پیغام پدرم را دادم. نزد آقای مطهری به طور خصوصی فلسفه را شروع کردم.»

جلوه‌های خلیفة‌الله

[ویرایش]

مرحوم آیت‌الله حاج سیدمحمد محقق داماد، (رضوان‌الله‌علیه) فقیهی برجسته، محققی ژرف‌نگر و دانشمندی پارسا و وارسته، صاحب کرامت، امین و مورد وثوق بود. این فقیه فرزانه، علاقه فراوانی به تربیت فضلا و توجه ویژه‌ای نسبت به یادگیری و مسائل علمی داشت. به همین سبب یکی از برجسته‌ترین اساتید حوزه علمیه قم محسوب می‌شد.
زهد و ساده‌زیستی، شکیبایی و بردباری، اخلاق و برخورد نیکو و عدالت ایشان زبانزد شاگردان کثیر ایشان است. بیت ایشان همیشه فارغ از برخی آداب ظاهری مرجعیت بود و خاکی بودن از ویژگی‌های شاخص آن مرحوم بود. ایشان پا جا پای استاد معنوی و پدر همسرش آیت‌الله مؤسس گذاشت. آیت‌الله مؤسس، به اذعان همگان نسبت به صرف وجوه شرعی در مخارج خانوادگی به شدت احتیاط داشت تا جائی که روز رحلت حاج شیخ عبدالکریم، خانواده ایشان در مضیقه بودند. امام خمینی، (قدس‌سره) در عصر ۱۳ خرداد ۴۲ در مدرسه فیضیه در پاسخ به یاوه‌گویی شاه فرمودند: «... مایی که وقتی مرحوم حاج عبدالکریم حائری مان از دنیا می‌رود، آقا زاده‌هایشان همان شب شام ندارند، مفت خوریم یا آنانکه بانک‌های خارجی را پر کرده‌اند و باز دست از سر ملت بر نمی‌دارند؟»
طبیعی است که شاگرد خاص و داماد آیت‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری نیز همین‌گونه محتاط نسبت به صرف وجوه شرعی و زاهد در زندگی دنیوی باشد و هرگز به مقامات صوری و مناسب ظاهری اهمیت نمی‌داد.
ایشان از تواضع و ادب خاصی برخوردار بودند و بسیار خوش مجلس و شیرین‌بیان بود، ولی با تمام این صفات، صراحت لهجه ایشان نسبت به حلال و حرام، همیشه آیت‌الله محقق را از دیگران متمایز می‌ساخت.
گاهی که به مناسبت خاص در مسند ارشاد و وعظ قرار می‌گرفت، سخنانش در دل شنوندگان اثرات عمیقی داشت و به هنگام دعا و مناجات و مراسم سوگواری، هر بیننده‌ای تحت تاثیر حالت روحانی و چشم اشکبار وی قرار می‌گرفت.
[۲۳] مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۸.
[۲۴] سیمای اردکان، ص۳.
[۲۵] درس‌هایی از کتب اسلام، سال دهم شماره۴، ص۲۲۶.

عارف کامل سیداحمد فهری، کرامتی را از مرحوم محقق داماد آورده است. بنابر نقل یکی از دانشمندان معاصر از کتاب سلافة‌العصر تالیف علامه سیدعلی صدرالدین مدنی صاب ریاض‌السالکین در شرح صحیفه سیدالساجدین (علیه‌السلام) که سید محقق داماد، (رضی‌الله‌تعالی‌عنه) را مکتوبی است به نام الرسالة الخلعیه و صورت آن چنین است:
بسم الله الرحمن الرحیم
همه ثناء، مخصوص پروردگار جهانیان است و درود او بر سید ما، محمد و خاندان پاکش باد.
در یکی از روزهای ماه شعبان، در خلوتی نشسته و مشغول ذکر پروردگارم بودم. در خلال آن‌که نام مبارک «الغنی» را که ذکر ورد خود قرار داده و یا غنی و یا مغنی را با تشدید تکرار نمودم و به جز فرو رفتن در حرم سر الهی و نابود شدن در شعاع نور او از همه چیز غافل بودم که به ناگاه جاذبه قدسی به سرعت هر چه بیش‌تر مرا در ربود و از آشیانه بدن بیرون کشید. پس حلقه‌های نور حواس را گسیخته بود و گره‌های دام طبیعت را باز نمودم و با بال روح در وسط ملکوت حقیقت شروع به پرواز کردم و خود را از این چنین یافتم که جامه تن را از قالب روح بیرون کشیده و از جایگاهش به دور‌ انداخته و دل را صفا و جلا داده و جسدم را به کناری گذاشته و کشور زمان را در هم پیچیده و به عالم دهر قدم گذاشتم و آن‌جا دیدم که مغزهای متفکر، مجموعه‌ای نظامات امت‌ها از ابداعات و تکوینیات و الهیات و طبیعیات و قدسیات و هیولائیات و دهریات و زمانیات و همه اقوام کفر و ایمان و قبایل جاهلیت و اسلام از مردان و زمان گذشته و موجود و آینده و جانشینان در ازل و ابد همگی یک‌جا در مصر وجود گرد آمده‌اند و همه آحاد مجامع امکان ریز و درستش، کوچک و بزرگش، اثباتی و ابداییش در حال و آینده‌اش همه و همه، گروه گروه، جذب آن عالم گردیده و ماهیات همه آنان رو به درگاه خدای سبحان نموده و ناخودآگاه چشم به آستان او دوخته‌اند و همه آنان با زبان فقر شدید و لسان هویت هلاک‌زا، ناله بیچارگی و فریاد دعا و تضرع سر داده بودند و او را یاد می‌کردند و دعا می‌نمودند که به فریادشان برسد و ناخودآگاه (یا غنی و یا غنی و یا مغنی) می‌گفتند.
چیزی نمانده بود که آن ناله‌های عقلی و فریادهای غیبی از خود بی‌خود شوم و از شدّت حیرت و دهشت جوهر ذات عاقله خود را فراموش کنم و از دیدگاه نفس مجردم غایب گردم و از زمین پهناور هستی هجرت نموده و از ناحیه قطر وجود یک‌باره بیرون روم که ناگاه آن حالت خلسه روحی با کمال انسی که به او داشتم، مرا وداع گفت و همان رباینده در حالی که کمال اشتیاق به آن را داشتم و از فراقش متاسف بودم، مرا در ربود و دوباره به دریای خروشان زمین و جایگاه دروغین و فریب‌آباد طبیعت بازگشتم.
رساله یاد شده به همین‌جا پایان یافت.
[۲۶] میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، رساله لقاء الله، ترجمه سیداحمد فهری، پاورقی، ص۲۵۰ – ۲۴۹.


خصوصیات و روحیات

[ویرایش]

مـرحوم آیة الله محقق داماد، فرد زاهد و پارسا و بسیار صریح‌اللهجه، خوش مجلس و شیرین سخن بـودنـد هـرگـز بـه مـقامات صوری و مناصب ظاهری اهمیت نمی‌دادند از تواضع و ادب خاصی بـرخـوردار بودند او در ایام ماه رمضان در مسجد بازار قم به وعظ و ارشاد می‌پرداختند، و سخنان وی تاثیر عمیقی در دل شنوندگان باقی می‌گذاشت.

تالیفات

[ویرایش]

از تالیفات مرحوم آیت‌الله محقق داماد چند اثر باقی مانده است که مهم‌ترین و عمده‌ترین آن‌ها حواشی بر اثر ارزشمند فقهی آیت‌الله طباطبایی یزدی یعنی کتاب العروة الوثقی است که به قلم خود آن مرحوم نگارش یافته است. بعضی از دروس ایشان را شاگردان آن مرحوم تقریر کرده و به رشته تحریر درآورده‌اند که برخی از این تقریرات به زیور طبع آراسته شده‌اند.
الف) استاد آیت‌الله جوادی آملی مباحث حج و صلاه و صوم و اعتکاف و خمس و قسمت عمده زکات را تقریر و تحریر کرده و به چاپ رسانده است. دوره کتاب الحج در سه جلد چاپ و نشر و کتاب صلوة نیز.
ب) درس اصول ایشان توسط استاد آیت‌الله شیخ ناصر مکارم شیرازی نوشته شده است.
ج) آیت‌الله طاهری اصفهانی مبحث طهارت و دوره اصول ایشان را تقریر کرده است.
د) مبحث فقهی صلاه را نیز آیت‌الله حاج شیخ محمد مؤمن قمی تقریر و تحریر کرده است.
[۲۷] رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۲، ص۱۴۲.
[۲۸] مجله نور علم، شماره ۵، دور دوم، ص۱۰۳ – ۹۶.


محققان پسر

[ویرایش]

از آیت‌الله محقق داماد، فرزندان در خور تقدیری به وجود آمده‌اند که هر کدام به عنوان وزنه‌ای علمی و عملی در حوزه علمیه و محافل علمی به شمار می‌آیند. البته این توفیقات ناشی از توجه خاص مرحوم آیت‌الله محقق به فراگیری علم است و توقعی غیر از این هم از فرزندان آن محقق بزرگ نخواهد بود.
۱ ـ آیت‌الله سیدعلی محقق داماد؛ سال‌ها عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم (از نهادهای تاثیرگذار در حرکت صعودی جمهوری اسلامی ایران) و از اساتید مطرح حوزه علمیه قم بود. سال‌ها بعد از وفات پدر گرامی‌شان، در مسجد بازار به جای پدر به اقامه جماعت پرداخت و به سخنرانی وعظ و ارشاد نمازگزاران مشغول بود.
۲ ـ آیت‌الله دکتر سیدمصطفی محقق داماد؛ پس از تحصیل علوم دینی نزد اساتید بزرگ حوزه به دانشگاه تهران رفت و در رشته‌های حقوق و فلسفه اسلامی به اخذ مدرک کارشناسی نائل آمد.
وی مطالعه و تحصیل در رشته حقوق را پی گرفت و از دانشگاه بروکسل بلژیک درجه دکترا دریافت کرد. سیدمصطفی محقق از معدود فقهایی است که تحصیلات عالی خود را در فرنگ به پایان رسانده است.
ایشان پس استقرار جمهوری اسلامی در سمت‌هایی گوناگونی اجرایی، قضایی و فرهنگی انجام وظیفه کرده است، از جمله مدت‌ها ریاست سازمان بازرسی کل کشور را عهده‌دار بود.
اینک به عنوان استاد و رییس گروه حقوق دانشگاه، رییس گروه علوم و معارف اسلامی فرهنگستان علوم ایران، ریاست گروه حقوق سازمان مطالعه و تدوین کتاب‌های علوم اسلامی دانشگاه‌ها، عضو هیئت داوران خبرگان بدون مدرک، عضو شورای علمی مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، سردبیر فصلنامه فرهنگستان علوم و.... به خدمات علمی و فرهنگی ادامه می‌دهد.
از ویژگی‌های ایشان علاوه بر بهره‌گیری از دو نظام آموزشی حوزه و دانشگاه، تسلط بر زبان‌های عربی و انگلیسی و آشنایی با زبان فرانسه است. ایشان تالیفات ارزشمندی در اصول و فقه و مسائل حقوقی دارند.

غروبی غم‌انگیز

[ویرایش]

غروب نزدیک شد. این عارف عظیم‌الشان که در روزهای آخر عمر از عارضه سکته قلبی رنج می‌برد، از اوایل ماه مبارک رمضان در بستر بیماری به سر می‌برد. وقتی شاگردان و یا خواص به عیادت وی می‌رفتند و ساعت معمول درس ایشان فرا می‌رسید، چون خود را محروم از این فیض عظیم می‌دید، به آرامی اشک می‌ریخت و این جملات پر ارزش را می‌فرمود: «من از مرگ نمی‌ترسم، ولی از این می‌ترسم که وجود عاطل و باطلی باشم و نتوانم انجام وظیفه شرعی کنم.»
[۲۹] مجله نور علم، ش ۱۷، ص۹۸.
[۳۰] درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، ش ۴، ص۲۲۶.

به دنیا و ما فیها چشمی ندوخته بود تا بگویند: «چشم بر جهان فروبست» و آخرت و جهان برتر آن‌چنان درآمیخته با جوهره لحظه‌های مبارک زندگی دنیوی‌اش بود که هرگز نمی‌توان گفت: «به دیار باقی شتافت» شاید بتوان این‌گونه فریاد کرد که روحی بزرگ که بیش از نیم قرن در حصار کالبدی کوچک اسیر بود، از این خاک پرواز کرد تا در جوار اولیای حق منزل گزیند.
روز چهارشنبه دوم ذی‌الحجة الحرام سال هزار و سیصد و هشتاد و هشت هجری قمری، آیت‌الله سیدمحمد محقق داماد یزدی پس از تحمل هفتاد و پنج روز بیماری در اثر سکته قلبی، روحش به دیدار یار شتافت تا در کنار اجدادش آرام گیرد. مردم مؤمن قم عصر همان روز، پیکر پاک ایشان را با چشمانی اشکبار و‌ اندوهی فراوان تشییع کردند و در مقبره‌ای از مقابر شرقی صحن مطهر کریمه اهل بیت (علیهاالسّلام)، مقابل ایوان آینه به خاک سپردند.
روی سنگ فرار ایشان چنین حجاری شده است.

← دفن علما در مقبره محقق


مزار عالم ربانی فقیه اهل بیت، مرحوم آیت‌الله حاج سیدمحمد محقق داماد یزدی، (قدس‌سره) که مقارن با تاُسیس حوزه علمیه قم به این شهر مهاجرت و از محضر آیت‌الله حائری، (قدس‌سره) استفاده کامل نموده و سپس به ابتکار و تحقیق مخصوص به خویش به تدریس خارج اشتغال، تا به فاصله اندکی فضلای عظام به محضرش آشنا و تحقیقات علمی و فتاوی عمیق آن فقیه عالی‌قدر زبان‌زد مراکز مهم اجتهاد و استنباط شد و با تدریس مداوم فقه و اصول و اهتمام به تعلیم و تربیت فضلای حوزه مقدّسه، رسالت علمی و دینی خویش را انجام داد و سرانجام روز چهارشنبه دوم ذی‌حجه سنه هزار و سیصد و هشتاد و هشت هجری قمری، اختر فروزان آسمان تحقیق در سن شصت و پنج سالگی دعوت حق را لبیک گفت. (حشره‌الله مع اجداده و تغمّده بغفرانه)
در مقبره منور ایشان، علمای بزرگ دیگری مدفون‌اند که عظمت و نورانیت این مکان را صد چندان کرده است:
الف) آیت‌الله حاج آقا سیدمرتضی علم‌الهدی جزایری (متوفای ۱۳۹۳ هجری قمری). از عالمان بزرگ مقیم اهواز بود. بعد از رحلتش، پیکر مطهرش را به قم آوردند و در این مکان به خاک سپردند.
ب) آیت‌الله حاج میرزا علی غروی علیاری (۱۴۱۷-۱۳۱۹ هجری قمری)
ایشان پس از یک قرن زندگی پربرکت و تربیت شاگردان علوم دینی و تالیف کتبی ارزشمند در فقه و اصول و کلام و تفسیر قرآن در اردیبهشت ۱۳۷۶ هجری شمسی دارفانی را وداع گفت و در جوار مرقد منور آیت‌الله محقق داماد آرمید.
ج) آیت‌الله حاج شیخ احمد پایانی (۱۳۷۵-۱۳۰۶ هجری شمسی).
عالم وارسته اردبیلی که در محضر اساتید بزرگ حوزه علمیه قم از جمله آیات عظام سیدمحمد باقر سلطانی و مرعشی نجفی و سیدمحمد حجت کوه‌کمری و بروجردی و محقق داماد کسب فیض کرد و پس از سال‌ها تدریس فنی مکاسب شیخ انصاری و کفایه مرحوم آخوند در سال ۱۳۷۵ به دیدار معبود شتافت و در کنار استاد خویش مدفون گردید.
[۳۱] مجله آیینه پژوهش، شماره ۴۳، ص۱۱۱. ۱۱۰


پانویس

[ویرایش]
 
۱. مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۷.
۲. مجله نور علم، نشریه جامعه مدرسین، شماره۱۷، ص۹۷.
۳. ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۷۳۴.
۴. ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۳۷۹- ۳۷۸.
۵. رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۷، ص۴۶۲.
۶. ریحان یزدی، سیدعلی‌رضا، آینه دانشوران، ص۲۲۵ – ۲۲۴.
۷. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار.
۸. توبه/سوره۹، آیه۱۲۲.    
۹. ماهنامه سیمای اردکان، شماره ۲۷، ص۳.
۱۰. مجله درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، شماره۴، ص۲۲۶-۲۲۵.
۱۱. مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۸ – ۹۷.
۱۲. رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۱، ص۳۲۶.
۱۳. جمعی از پژوهشگران حوزه علمیه قم، گلشن ابرار، ج۲، ص۶۲۳.
۱۴. عقیقی بخشایشی، عبدالرحیم، فقهای نامدار شیعه.
۱۵. رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۲، ص۱۴۲.
۱۶. جمعی از نویسندگان، مؤسس حوزه، ص۷۸.
۱۷. خاطرات آیت‌الله جوادی آملی، درباره اساتیدشان، به نقل از مجله الکترونیکی مؤسسه تحقیقاتی اسراء.
۱۸. خاطرات آیت‌الله منتظری، ج۱، ص۲۰۰.
۱۹. مجله نور علم، شماره ۱۷، ص۹۸.
۲۰. سیمای اردکان، ص۳.
۲۱. درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، شماره۴، ص۲۲۶.
۲۲. امام خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ج۱، ص۵۵.    
۲۳. مجله نور علم، شماره۱۷، ص۹۸.
۲۴. سیمای اردکان، ص۳.
۲۵. درس‌هایی از کتب اسلام، سال دهم شماره۴، ص۲۲۶.
۲۶. میرزا جواد آقا ملکی تبریزی، رساله لقاء الله، ترجمه سیداحمد فهری، پاورقی، ص۲۵۰ – ۲۴۹.
۲۷. رازی، محمدشریف، گنجینه دانشمندان، ج۲، ص۱۴۲.
۲۸. مجله نور علم، شماره ۵، دور دوم، ص۱۰۳ – ۹۶.
۲۹. مجله نور علم، ش ۱۷، ص۹۸.
۳۰. درس‌هایی از مکتب اسلام، سال دهم، ش ۴، ص۲۲۶.
۳۱. مجله آیینه پژوهش، شماره ۴۳، ص۱۱۱. ۱۱۰


منبع

[ویرایش]

سایت اندیشه قم    
پایگاه فرهیختگان تمدن شیعی، برگرفته از مقاله «سیدمحمد محقق داماد یزدی»، تاریخ بازیابی ۱۳۹۶/۰۴/۲۱.    






جعبه ابزار