سوره حدید

ذخیره مقاله با فرمت پی دی اف



حدید، سوره، پنجاه‌ وهفتمین سوره قرآن کریم در ترتیب مصحف‌ می‌باشد.


ترتیب نزول

[ویرایش]

در ترتیب نزول ، نود‌وچهارمین سوره است و پس از سوره زلزال و پیش از سوره محمد قرار دارد.
[۱] مقدمتان فی علوم القرآن، چاپ آرتور جفری و عبداللّه اسماعیل صاوی، ج۱، ص۱۰ـ۱۲، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۹۲/ ۱۹۷۲.
[۲] محمدبن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۱۹۴، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
[۳] محمود رامیار، تاریخ قرآن، ج۱، ص۵۸۷، تهران ۱۳۶۲ش.


مکی یا مدنی

[ویرایش]

بنابر قول مشهور، این سوره مدنی است،
[۵] محمد جمال‌الدین قاسمی، تفسیر القاسمی، ج۱۶، ص۳۰، المسمی محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
[۶] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ج۲۷، ص۳۵۳، تونس ۱۹۸۴.
اما برخی بنابر روایاتی ــ نظیر روایت اسلام آوردن عمر که در پی خواندن آیات آغازین این سوره بودــ تمام یا آیات نخستین این سوره را مکی دانسته‌اند.
[۸] ابن ‌عطیه، المُحَرّرُ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج۱۵، ص۳۹۶، ج ۱۵، (رباط) ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
[۹] عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۵۰، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش.
[۱۰] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ج۲۷، ص۳۵۳، تونس ۱۹۸۴.


تعداد آیات

[ویرایش]

سوره حدید ۲۹ آیه دارد و به دلیل آغاز شدن با فعل «سَبَّحَ» جزء سوره‌های مسبّحات است و طبق بعضی اقوال، از مفصّلات به‌ شمار می‌آید.
[۱۱] محمدبن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۴۵ـ۲۴۶، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
[۱۲] محمود رامیار، تاریخ قرآن، ج۱، ص۵۹۵ـ۵۹۶، تهران ۱۳۶۲ش.


وجه تسمیه

[ویرایش]

نام سوره برگرفته از آیه بیست‌وپنجم آن است.

محتوای سوره

[ویرایش]

غرض اصلی سوره حدید، تشویق مؤمنان به انفاق در راه خداست ، چنان‌که بارها در خلال آیات آن (مانند آیات ۷، ۱۱، ۱۸) بر این مطلب تأکید شده است.
علاوه بر این، معارفی مرتبط با اصول توحید ، نبوت و معاد در این سوره آمده است، از جمله ذکر صفات خدا و اینکه همه موجودات او را تسبیح می‌کنند، سخن از رسول خدا و عظمت قرآن، و بیان گوشه‌ای از حالات مؤمنان و منافقان در قیامت .
همچنین دعوت به تقوا و زهد ، تحقق عدالت در میان مردم به عنوان هدف ارسال پیامبران و نقد رهبانیت در میان پیروان حضرت عیسی از دیگر موضوعات مهم این سوره است.
سوره حدید با تسبیح خدا آغاز می‌شود که به معنای نفی هرگونه عیب و نقص از ذات پاک اوست، و این موضوع با غرض اصلی سوره در ارتباط است، چه تشویق به انفاق در راه خدا نباید موجب توهم نقص و نیاز ذات الهی شود.

← توحید صفات و افعال خدا


به‌ طور کلی شش آیه نخست این سوره بیان توحید صفات و افعال خداوندی است.
در این آیات به عزت، حکمت ، مُلک، خالقیت ، قدرت، علم و تدبیر الهی در اداره نظام هستی اشاره شده است.
در آیه سوم، پنج صفت به دنبال یکدیگر آمده است: «هُوَ الْأَوَّلُ و الاْخِرُ وَ الظّاهِرُ وَ الْباطِنُ و هُوَ بِکُلِّ شَیءٍ عَلیمٌ».
مراد از اول و آخر بودن خدا این است که پیش از هر موجودی بوده و پس از نابودی همه موجودات نیز تنها او خواهد بود.
این دو وصف، تعبیر دیگری از ازلیت و ابدیت خداست.
[۱۵] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.

ظاهر بودن خدا به‌ سبب نشانه‌هایی است که بر وجود او دلالت می‌کند و باطن بودن او نیز به این دلیل است که با حواس ظاهری درک نمی‌شود.
[۱۶] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.

منظور از این اوصاف، معنای محدود مکانی و زمانی آن‌ها نیست، چرا که ذات خدا فراتر از زمان و مکان است و بر همه چیز احاطه دارد.
این چهار وصف را می‌توان فرع بر اسم «محیط» خدا و همچنین «علم» او دانست که در این صورت تناسب آن‌ها با وصف پنجم (علیم) مشخص می‌شود.
معانی مختلف این اسم‌های الهی موجب برخی از بحث‌های کلامی و فلسفی شده است.
[۱۸] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
[۱۹] محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، تفسیر القرآن الکریم، ذیل آیه، چاپ محمد خواجوی، قم ۱۳۷۹ ـ ۱۳۸۰ش.

در روایتی آمده است که رسول خدا درباره سوره‌های مسبّحات می‌فرمود: «در میان این سوره‌ها، آیه‌ای است که از هزار آیه برتر است».
[۲۰] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
[۲۱] ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۴، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).

با آن‌که پیامبر این آیه را مشخص نکرده، ابن‌کثیر
[۲۲] ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
منظور ایشان را همین آیه دانسته است.

← آفرینش آسمان‌ها و زمین


در آیه چهارم این سوره، آفرینش آسمان‌ها و زمین در مدت شش روز و استوای خداوند بر عرش مطرح شده است.
این دو مسئله که در کنار همدیگر در چند آیه دیگر قرآن نیز آمده‌اند، بحث‌های کلامی فراوانی در پی داشته‌اند.
در ادامه این آیه به همراه‌ بودن خدا با انسان‌ها ــ در هر جا که باشند ــ اشاره شده است: «وهُوَ مَعَکُم أینَ ما کُنْتُم».
از نظر فخررازی
[۲۷] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
در این عبارت چاره‌ای از تأویل نیست، چرا که اجماع بر آن است که خدا همراهی مکانی با انسان ندارد، بلکه همراهی او یا از طریق علم و آگاهی به احوال و اعمال انسان است یا از راه حفظ و حراست او.
[۲۸] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.

به همین سبب برخی از مفسران این تعبیر را مجاز مرسل و کنایه‌ای از احاطه علمی خدا دانسته‌اند.
[۲۹] محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
[۳۰] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.


← شب و روز


در آیه ششم، گردش شب و روز و کوتاه و بلند شدن آن دو با اختلاف فصل‌های سال، به‌عنوان یکی از مظاهر قدرت و فرمانروایی خدا در آسمان‌ها و زمین مطرح شده است.
[۳۲] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.

بنابر روایتی از امام سجاد علیه‌السلام، چون خدا می‌دانست که در آخر زمان اقوامی ژرف‌اندیش (متعمّق) خواهند آمد، سوره توحید و شش آیه نخست سوره حدید را نازل کرد و هرکس فراتر از آن را طلب کند، هلاک می‌شود.
با توجه به این حدیث ، گفته شده است که این آیات نهایت درجه معرفت توحیدی را بیان می‌کنند و بنابراین، تعمق در آن دسته از مسائل توحید که عقل به آن‌ها راهی ندارد، مذموم است.
[۳۵] تعلیقه شعرانی، محمدصالح‌بن احمد مازندرانی، ج۳، ص۱۴۵، شرح اصول کافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.


← انفاق


به‌ منظور تشویق همگان به انفاق و توجه دادن به ناپایداری اموال ، در آیه ۷ از تعبیر «مِمّا جَعَلَکُمْ مُسْتَخْلَفینَ فیه» و در آیه ۱۰ از تعبیر «لِلّهِ میراثُ السَّمواتِ و الارْض» استفاده شده است.
تعبیر اول یا بدان معناست که دارایی‌های هر فرد یا گروهی از نسل‌های پیشین به آنان رسیده است و آنان نیز باید آن را به دیگران بسپارند،
[۳۸] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
[۳۹] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
[۴۰] طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه.
یا اشاره‌ای به مقام خلیفةاللهی انسان است، چرا که اگر انسان یقین پیدا کند که مالک حقیقی خداست و او تنها جانشین و وکیل خدا در استفاده از دارایی‌هاست، انفاق و بخشش مال بر او آسان می‌شود.
تعبیر دوم نیز این مطلب را می‌رساند که مالک حقیقی هر چه در آسمان‌ها و زمین است، فقط خداست و همه آفریدگان و موجودات نسل به نسل نابود می‌شوند و خدا وارث همه آن‌ها خواهد بود.
[۴۲] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.


← قتال


در آیه دهم، بلافاصله بعد از انفاق، قتال مطرح شده است.
از نظر طباطبائی عطف قتال به انفاق بیانگر آن است که منظور از انفاق در این آیه، تدارک مالی جهاد و تأمین هزینه‌های آن است.
در این آیه کسانی که پیش از زمان فتح و در شرایط سخت آن روز از مال و جان خود گذشتند، از کسانی که پس از فتح و به هنگام اقتدار اسلام چنین کردند، برتر دانسته شده‌اند.
بنابر دیدگاه مشهور، منظور از فتح در این آیه، فتح مکه در سال هشتم هجری است،
[۴۵] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
[۴۶] محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
هرچند برخی مراد از آن را صلح حدیبیه دانسته‌اند.
[۴۷] طبری، جامع، ذیل آیه.


← قرض دادن نیکو


آیه یازدهم، با استعاره‌ای تمثیلی، انفاق خالصانه را « قرض دادن نیکو» (قرضاً حسناً) به خدا خوانده است،
[۴۸] محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
که او نه تنها همانند آن مال را پس می‌دهد، بلکه چندین برابر آن و نیز پاداش فراوان اخروی را به فرد انفاق‌کننده عطا می‌کند.
برخی از مفسران، با بهره‌گیری از آیات و روایات، شروطی را برای محقق شدن قرض نیکو برشمرده‌اند، از جمله این‌که انفاق از مال حلال باشد، از بهترین اموال و از دارایی‌های مورد علاقه و مورد نیاز شخص باشد و با خلوص نیت و بدون منت و اذیت انجام شود.
[۵۰] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
[۵۱] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
[۵۲] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.


← قیامت و احوال آن


آیات بعدی صحنه‌ای از قیامت و احوال مؤمنان و منافقان را در آن روز ترسیم می‌کند.
با توجه به این آیات، در روز قیامت نوری در پیش رو و سمت راست مردان و زنان مؤمن در حرکت است،
[۵۳] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
[۵۴] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل حدید: ۱۱، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
که مردان و زنان منافق خواهان بهره‌گیری از آن نورند، اما بین آنان و مؤمنان دیواری حائل می‌شود و منافقان سرزنش می‌شوند.
در بخشی دیگر از این آیات، آتش دوزخ به «مولا» ی منافقان و کافران تعبیر شده که مراد از آن یا این است که « جهنم برای آنان سزاوارتر است»،
[۵۵] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل حدید: ۱۵.
یا اینکه هیچ یاوری غیر از آتش ندارند.
معنای واژه مولا در این آیه، مورد استناد برخی از متکلمان شیعه ، برای تبیین مراد از واژه «مولی» در حدیث غدیر ، قرار گرفته است.
[۵۷] محمدبن محمد مفید، رسالة فی معنی‌المولی، ج۱، ص۳۷، (قم) ۱۴۱۳.
[۵۸] علی‌بن حسین علم‌الهدی، الشافی فی الامامة، ج۲، ص۲۵۹ـ۲۶۰، چاپ عبدالزهراء حسینی خطیب، تهران ۱۴۱۰.


← قساوت قلب


آیه شانزدهم مؤمنان را به دلیل قساوت قلب و خاشع نبودن نسبت به ذکر خدا مورد عتاب قرار می‌دهد و حالِ آنان را به آن دسته از اهل کتاب که مدتی طولانی بر آن‌ها گذشت و قلب‌هایشان دچار قساوت شد، تشبیه می‌کند.
باتوجه به عبارت «فَطالَ عَلَیهِمُ الاَمَد» و برخی شأن نزول‌های ذکر شده برای آیه،
[۶۱] علی‌بن احمد واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ج۱، ص۲۸۹ـ۲۹۰، بیروت ۱۹۸۵.
[۶۲] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
این قساوت قلب می‌تواند ناشی از مسائل گوناگونی نظیر فاصله زمانی میان آنان و پیامبرانشان، میل به دنیا و روی‌گرداندن از احکام الهی و آرزوهای دور و دراز باشد.
[۶۳] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.

این آیه در طول تاریخ سبب توبه عده‌ای از اهل معصیت شده، چنان‌که به محض شنیدن و تأمل در مفاهیم آن، تغییر اساسی در روش زندگی آنان رخ داده است.
از میان این عده، ماجرای فضیل‌بن عیاض ، زاهد معروف و راوی ثقه امام صادق علیه‌السلام؛
[۶۵] حسن‌بن یوسف علامه حلّی، خلاصةالاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۳۸۷، چاپ جواد قیومی اصفهانی، (قم) ۱۴۱۷.
و ابوعبدالرحمان عبداللّه‌ بن مبارک (متوفی ۱۸۱) مشهور است.
[۶۶] ابن ‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۲، ص۴۰۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
[۶۷] ابن ‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۸، ص۳۸۳، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
[۶۸] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.


← صدقه


در آیه هجدهم، عبارت «اِنّ المصَّدِّقینَ و المُصَّدِّقات» بنابر قرائت بیش‌تر قاریان (از جمله روایت حفص از عاصم )، به تشدید صاد خوانده شده است به معنای کسانی که صدقه ( زکات ) می‌پردازند، اما برخی به تخفیف صاد خوانده‌اند به معنای کسانی که تصدیق می‌کنند و ایمان می‌آورند.
از نظر گروه اول، قرائت با تشدید با بخش بعدی آیه «وأقَرضوا اللّهَ قَرضاً حَسناً» تناسب بیشتری دارد، در حالی‌که گروه دوم این قرائت را موجب تکرار معنا دانسته‌اند.
[۶۹] ابوعلی فارسی، الحجةللقراء السبعة، ج۴، ص۳۱، چاپ کامل مصطفی هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
[۷۰] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۵۶ـ۳۵۷.
[۷۱] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.


← زندگی دنیا


آیه بیستم، زندگی دنیا را با پنج ویژگی لَعِب (بازی)، لَهْو (سرگرمی)، زینت، تفاخر بین مردم و تکاثر (افزون‌طلبی) در دارایی‌ها و فرزندان توصیف می‌کند.
به نظر شیخ بهائی
[۷۲] محمدبن حسین شیخ بهائی، الکشکول، ج۳، ص۴۱۲ـ۴۱۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
این ویژگی‌ها مطابق با مراحل مختلف زندگی آدمی برحسب سال‌های عمر اوست.
انسان در مرحله نخست، یعنی کودکی، به بازی مشغول است.
کمی که بزرگ‌تر می‌شود، به دنبال چیزهایی است که خود را با آن‌ها سرگرم کند.
مرحله بعدی دوره خودآرایی و عشق به تجملات و لباس‌های فاخر و مرکب و منزل گرانبهاست.
چون به کهن‌سالی نزدیک می‌شود، روحیه فخرفروشی به حسب و نسب در او زنده می‌شود و بالاخره در مرحله پایانی، یعنی دوران پیری و کهن‌سالی، در اندیشه جمع ثروت و افزایش مال و فرزند است.
در این آیه ناپایداری و زودگذر بودن زینت‌های دنیوی به بارانی تشبیه شده است که بر کشتزاری می‌بارد، به‌گونه‌ای که محصولات آن، کشاورزان یا کافران
[۷۴] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
[۷۵] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
را شگفت‌زده می‌کند، اما پس از مدتی خشک می‌شود، به زردی می‌گراید و تبدیل به خاشاک می‌شود.
در پایان آیه نیز از زندگانی دنیا به عنوان کالایی فریبنده (متاع‌الغرور) یاد شده است.

← مصیبت‌ها


در آیات بیست‌ودوم و بیست‌وسوم سخن از مصیبت‌هایی است که بر روی زمین و برای انسان‌ها روی می‌دهد.
باتوجه به آیه بیست‌ودوم، همه این مصائب، نظیر خشکسالی و زلزله و بیماری و مرگ و میر، قبل از اینکه به‌وقوع بپیوندند،
[۷۶] محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، او، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
در لوح محفوظ موجودند.
[۷۸] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
[۷۹] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.

آیه بعد در مقام تعلیل و بیان حکمت آگاه‌ ساختن مردم از ثبت وقایع در لوح محفوظ قبل از به وقوع پیوستن آنهاست، و آن اینکه بر آنچه از کف می‌دهند اندوهگین و بر آنچه خدا به ایشان عطا می‌کند، شادمان نباشند، چراکه اگر انسان یقین پیدا کند که تقدیر الهی هرگز به خطا نمی‌رود و آنچه از او فوت شده، می‌بایست می‌شده و آنچه به دست او رسیده، می‌بایست می‌رسیده است، هرگز با از دست دادن یا به دست آوردن چیزی غمگین یا شاد نمی‌شود.
بنابر روایتی، علی علیه‌السلام زهد به معنای حقیقی و تام آن را عمل به مضمون این آیه دانسته است.
[۸۱] علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، نهج‌البلاغة،حکمت ۴۳۹، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم (بی‌تا).


← ارسال رسولان الهی


آیه بیست‌وپنجم این سوره از ارسال رسولان الهی به همراه بینات و کتاب و میزان یاد می‌کند تا بر پایه این دو رکن، عدل را به پا دارند.
برخی معتقدند منظور از میزان، همان ترازوی معمولی است، چراکه قوام انسان به زندگی اجتماعی است و زندگی اجتماعی بر اساس معاملات و دادوستدهاست،
[۸۲] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
[۸۳] محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
که این مهم به‌وسیله میزان، وسیله اندازه‌گیری کالاها، صورت می‌گیرد.
این واژه را به معانی دیگری از جمله عدل،
[۸۵] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
[۸۶] وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
حق،
[۸۷] ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
عقل و دین
[۸۸] طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه.
نیز دانسته‌اند، چرا که هر یک از این موارد، اعمال و افکار شایسته انسان‌ها را می‌سنجد و از یکدیگر جدا می‌سازد.
[۸۹] محمدبن شاه‌مرتضی فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ذیل آیه، چاپ حسین اعلمی، بیروت (۱۳۹۹/ ۱۹۷۹).

در ادامه این آیه، سخن از آهن و کاربرد آن برای انسان‌هاست: «وأنْزَلْنا الْحَدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ و مَنافعُ لِلنّاس».
این فلز از سویی در جنگ‌ها و درگیری‌ها به‌کار می‌رود و موجب کشتار انسان‌ها می‌شود و از سوی دیگر نقشی اساسی در تمدن بشری ایفا کرده و منافع فراوانی در ایجاد زندگی همراه با آسایش و رفاه برای انسان‌ها داشته است.
[۹۱] وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
[۹۲] محمدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۸.


← رهبانیت پیروان عیسی


در بخشی از آیه بیست‌وهفتم، موضوع رَهبانیت پیروان عیسی علیه‌السلام مطرح می‌شود.
هرچند مفسران در اعرابِ عبارت «وَ رَهْبانِیةً ابْتَدَعُوها» و معنای آن اختلاف‌ نظر دارند،
[۹۳] زمخشری، تفسیر الکشّاف، ذیل آیه.
[۹۴] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
[۹۵] ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
بر این معنا اتفاق‌ نظر دارند که طبق قرآن، برخی از پیروان عیسی علیه‌السلام در آغاز، رهبانیت را برای کسب خشنودی خدا بدعت نهادند.
[۹۶] محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
[۹۷] محمد جمال‌الدین قاسمی، تفسیر القاسمی، ذیل آیه، المسمی محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
[۹۸] وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
[۹۹] محمدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۸.


تناسب با سوره واقعه

[ویرایش]

برخی وجه تناسب این سوره را با سوره پیشین در پایان یافتن سوره واقعه و آغاز شدن سوره حدید با تسبیح خداوند می‌دانند.
[۱۰۰] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
[۱۰۱] عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تناسق الدرر فی تناسب السور، ج۱، ص۱۳۰، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.

از نظر سیوطی ،
[۱۰۲] عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تناسق الدرر فی تناسب السور، ج۱، ص۱۳۰، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
آیه نخست سوره حدید، که خبر از تسبیح خدا از سوی همه موجودات می‌دهد، در حکم تعلیلی برای امر به تسبیح است که در آخرین آیه سوره واقعه آمده است.

پاداش تلاوت

[ویرایش]

برخی آثار و پاداش‌های تلاوت این سوره و سوره‌های مسبّحات در احادیث و کتاب‌های تفسیر آمده است.
[۱۰۳] طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
[۱۰۴] ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۴ـ۴۹۵، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
[۱۰۶] محمدتقی‌بن محمدباقر آقانجفی، خواصّ الآیات و خواصّ تمامی سوره‌های قرآن کریم، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۱، بمبئی ۱۲۹۹، چاپ افست تهران ۱۳۴۵ش.


احکام سوره حدید

[ویرایش]

از آن در باب صلات نام برده‌اند.
تلاوت سوره حدید و نیز مداومت بر آن در نمازهای واجب
[۱۰۷] کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ح۳، ص۴۷۸.
همچنین قرائت آن تا پایان آیه ششم (عَلِیمٌ بِذَاتِ الصُّدُور) در رکعت سوم نافله مغرب مستحب است.
[۱۰۹] کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۳، ص۴۷۹.
سوره حدید از مسبحات است که خواندن آنها قبل از خواب استحباب دارد.

دلیل نامگذاری

[ویرایش]

واژه «حدید» (آهن) شش بار در قرآن آمده است؛ از جمله در آیه ۲۵ سوره حدید از آن به عنوان مظهر قدرت و منفعت، در کنار نزول کتاب و میزان (سمبل مکتب و عدالت اجتماعی) یاد می‌کند. نام حدید برای سوره، از همین آیه گرفته شده است.

هدف از نزول سوره حدید

[ویرایش]

هدف اصلی سوره، تحریک و تشویق مؤمنین به انفاق در راه خداست، که از ایمان و تقوا سرچشمه می‌گیرد. تکرار امر صریح به این معنا در خلال آیاتش اشعار بدان دارد، یک جا می‌فرماید: آمنوا بالله و رسوله و انفقوا مما جعلکم مستخلفین فیه.. و جای دیگر می‌فرماید: من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا.. و باز جای دیگر می‌فرماید: ان المصدقین و المصدقات و اقرضوا الله قرضا حسنا و در تشویق مردم به این عمل همین بس که انفاق مردم را قرض دادن آنان به خدای عز اسمه دانسته، و معلوم است که خدای عزّوجلّ عالی‌ترین و مقدس‌ترین و بهترین مطلوبست، او هرگز خلف وعده نمی‌کند، و او وعده شان داده که اگر به وی قرض بدهند مضاعف و چند برابر بر می‌گرداند، و نیز وعده داده که در عوض انفاقشان اجری کریم و بسیار زیاد بدهد.
و نیز اشاره کرده به این که این انفاق منشاش تقوا و ایمان به رسول است، و اثر آمرزش گناهان و داشتن دو برابر از رحمت و ملازمت با نور، و بلکه ملحق شدن به صدیقین و شهداء در نزد خدای سبحان است.
و در خلال آیات سوره معارفی هم راجع به مبدا و معاد آمده، و دعوت به تقوا و اخلاص ایمان و زهد دارد، و نیز مشتمل بر مواعظی است.
چون تشویق و تحریک مردم به انفاق، و اینکه انفاق قرض دادن به خدا است این توهم را ایجاد می‌کند که مگر خدا به مال ما محتاج است، لذا از همان آغاز سخن یعنی اولین کلمه سوره مساله نزاهت خدا از احتیاج را خاطر نشان نموده، فرموده: آنچه در زمین و آسمانها است خدا را تسبیح می‌گویند. و نیز عده‌ای از اسمای حسنای خدا را که رساننده این نزاهت است ذکر کرد، و همه سوره‌هایی که با تسبیح خدا آغاز شده، یعنی سوره حشر، صف، جمعه و تغابن، که بعضی با کلمه سبح و بعضی دیگر با کلمه یسبح آغاز شده‌اند، نظیر سوره مورد بحث است.

ویژگی‌های سوره حدید

[ویرایش]

۱. این سوره ۲۹ آیه به عدد کوفی و بصری، و ۲۸ آیه به عدد دیگرمکتب‌ها و ۵۴۴ کلمه و ۲۴۷۶ حرف دارد.
۲. در ترتیب نزول، نود و چهارمین و در مصحف شریف پنجاه و هفتمین سوره قرآن است که پس از سوره زلزال و پیش از سوره محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم نازل شد.
۳. گفته شده: این سوره به شهادت سیاق آیاتش در مدینه نازل شده و بعضی از مفسرین ادعا کرده‌اند که مدنی بودن این سوره اجماعی است.
۴. از نظر کمیت از سوره‌های مفصل طوال و اندکی کمتر از یک حزب قرآن است.
۵. دومین سوره از سوره مسبحات است.
۶. نسخی در این سوره واقع نشده است.

محتوای این سوره

[ویرایش]

۱. خداشناسی، تسبیح خدا و اوصاف الهی؛
۲. آفرینش زمین و آسمان در شش روز؛
۳. ترسیم وضعیت مؤمنان و منافقان در قیامت؛
۴. نفی رهبانیت و کناره گیری از جامعه؛
۵. جایگاه جهاد، انفاق و قرض دادن؛
۶. بلایا، مصائب و تقدیرات الهی؛
۷. قسط و عدل به واسطه انزال کتاب و رسولان و….
[۱۲۲] رامیار، محمود، ۱۳۰۱ - ۱۳۶۳، تاریخ قرآن، صفحه۵۸۷.
[۱۲۳] جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه۳۱۷.
[۱۲۴] مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵، تفسیر نمونه، جلد۲۳، صفحه۲۸۸.
[۱۲۵] هاشم زاده هریسی، هاشم، ۱۳۱۷، شناخت سوره‌های قرآن، صفحه۴۱۶.
[۱۲۶] مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵، تفسیر نمونه، جلد۱۰، صفحه۱۲۰.


فهرست منابع

[ویرایش]

(۱) قرآن.
(۲) محمدتقی‌بن محمدباقر آقانجفی، خواصّ الآیات و خواصّ تمامی سوره‌های قرآن کریم، بمبئی ۱۲۹۹، چاپ افست تهران ۱۳۴۵ش.
(۳) محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
(۴) ابن‌بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۸۷.
(۵) ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، تونس ۱۹۸۴.
(۶) ابن ‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
(۷) ابن ‌عطیه، المُحَرّرُ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج ۱۵، (رباط) ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
(۸) ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
(۹) ابوعلی فارسی، الحجةللقراء السبعة، چاپ کامل مصطفی هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
(۱۰) عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج ۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.
(۱۱) محمود رامیار، تاریخ قرآن، تهران ۱۳۶۲ش.
(۱۲) وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
(۱۳) محمدبن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
(۱۴) زمخشری، تفسیر الکشّاف.
(۱۵) عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش.
(۱۶) عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تناسق الدرر فی تناسب السور، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
(۱۷) محمدبن حسین شیخ بهائی، الکشکول، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
(۱۸) محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، تفسیر القرآن الکریم، چاپ محمد خواجوی، قم ۱۳۷۹ ـ ۱۳۸۰ش.
(۱۹) طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن.
(۲۰) طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن.
(۲۱) طبری، جامع.
(۲۲) حسن‌بن یوسف علامه حلّی، خلاصةالاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، (قم) ۱۴۱۷.
(۲۳) علی‌بن حسین علم‌الهدی، الشافی فی الامامة، چاپ عبدالزهراء حسینی خطیب، تهران ۱۴۱۰.
(۲۴) علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، نهج‌البلاغة، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم (بی‌تا).
(۲۵) محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۲۶) محمدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
(۲۷) محمدبن شاه‌مرتضی فیض کاشانی، تفسیر الصافی، چاپ حسین اعلمی، بیروت (۱۳۹۹/ ۱۹۷۹).
(۲۸) محمد جمال‌الدین قاسمی، تفسیر القاسمی، المسمی محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
(۲۹) محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
(۳۰) کلینی، ‌ الکافی.
(۳۱) محمدصالح‌بن احمد مازندرانی، شرح اصول کافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
(۳۲) مجلسی، بحار الأنوار.
(۳۳) محمدبن محمد مفید، رسالة فی معنی‌المولی، (قم) ۱۴۱۳.
(۳۴) مقدمتان فی علوم القرآن، چاپ آرتور جفری و عبداللّه اسماعیل صاوی، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۹۲/ ۱۹۷۲.
(۳۵) احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.
(۳۶) علی‌بن احمد واحدی نیشابوری، اسباب النزول، بیروت ۱۹۸۵.

پانویس

[ویرایش]
 
۱. مقدمتان فی علوم القرآن، چاپ آرتور جفری و عبداللّه اسماعیل صاوی، ج۱، ص۱۰ـ۱۲، قاهره: مکتبة الخانجی، ۱۳۹۲/ ۱۹۷۲.
۲. محمدبن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۱۹۴، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۳. محمود رامیار، تاریخ قرآن، ج۱، ص۵۸۷، تهران ۱۳۶۲ش.
۴. محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ج۲۷، ص۱۶۴، بیروت:داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).    
۵. محمد جمال‌الدین قاسمی، تفسیر القاسمی، ج۱۶، ص۳۰، المسمی محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
۶. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ج۲۷، ص۳۵۳، تونس ۱۹۸۴.
۷. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۴۳.    
۸. ابن ‌عطیه، المُحَرّرُ الوجیز فی تفسیر الکتاب العزیز، ج۱۵، ص۳۹۶، ج ۱۵، (رباط) ۱۴۱۱/۱۹۹۱.
۹. عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۵۰، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، (قاهره ۱۹۶۷)، چاپ افست قم ۱۳۶۳ش.
۱۰. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ج۲۷، ص۳۵۳، تونس ۱۹۸۴.
۱۱. محمدبن بهادر زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۴۵ـ۲۴۶، چاپ محمدابوالفضل ابراهیم، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۸.
۱۲. محمود رامیار، تاریخ قرآن، ج۱، ص۵۹۵ـ۵۹۶، تهران ۱۳۶۲ش.
۱۳. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۴۳.    
۱۴. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۴۴.    
۱۵. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۱۶. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
۱۷. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج‌۱۹، ص‌۱۴۵.    
۱۸. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۱۹. محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، تفسیر القرآن الکریم، ذیل آیه، چاپ محمد خواجوی، قم ۱۳۷۹ ـ ۱۳۸۰ش.
۲۰. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
۲۱. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۴، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
۲۲. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
۲۳. اعراف/سوره۷، آیه۵۴.    
۲۴. یونس/سوره۱۰، آیه۳.    
۲۵. فرقان/سوره۲۵، آیه۵۹.    
۲۶. سجده/سوره۳۲، آیه۴.    
۲۷. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۲۸. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۲۹. محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۳۰. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
۳۱. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۴۷.    
۳۲. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
۳۳. کلینی، ‌ الکافی، ج۱، ص۹۱.    
۳۴. ابن‌بابویه، التوحید، ج۱، ص۲۸۳۲۸۴، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم ۱۳۸۷.    
۳۵. تعلیقه شعرانی، محمدصالح‌بن احمد مازندرانی، ج۳، ص۱۴۵، شرح اصول کافی، مع تعالیق ابوالحسن شعرانی، چاپ علی عاشور، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۳۶. مجلسی، بحار الأنوار، ج۳، ص۲۶۴.    
۳۷. مجلسی، بحار الأنوار، ج۶۴، ص۳۷۲.    
۳۸. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۳۹. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۴۰. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه.
۴۱. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۵۱.    
۴۲. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۴۳. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۵۲.    
۴۴. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۵۳.    
۴۵. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۴۶. محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۴۷. طبری، جامع، ذیل آیه.
۴۸. محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۴۹. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۵۴.    
۵۰. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۵۱. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۵۲. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۵۳. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۵۴. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل حدید: ۱۱، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۵۵. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل حدید: ۱۵.
۵۶. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل حدید:۱۵، ج۱۹، ص۱۵۸.    
۵۷. محمدبن محمد مفید، رسالة فی معنی‌المولی، ج۱، ص۳۷، (قم) ۱۴۱۳.
۵۸. علی‌بن حسین علم‌الهدی، الشافی فی الامامة، ج۲، ص۲۵۹ـ۲۶۰، چاپ عبدالزهراء حسینی خطیب، تهران ۱۴۱۰.
۵۹. عبدالحسین امینی، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، ج۱، ص۳۴۵۳۵۹، ج ۱، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷.    
۶۰. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۶۱.    
۶۱. علی‌بن احمد واحدی نیشابوری، اسباب النزول، ج۱، ص۲۸۹ـ۲۹۰، بیروت ۱۹۸۵.
۶۲. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۶۳. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۶۴. احمدبن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنّفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، ج۱، ص۳۱۰، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم ۱۴۰۷.    
۶۵. حسن‌بن یوسف علامه حلّی، خلاصةالاقوال فی معرفة الرجال، ج۱، ص۳۸۷، چاپ جواد قیومی اصفهانی، (قم) ۱۴۱۷.
۶۶. ابن ‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۳۲، ص۴۰۶، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
۶۷. ابن ‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۴۸، ص۳۸۳، چاپ علی شیری، بیروت ۱۴۱۵ـ۱۴۲۱/ ۱۹۹۵ـ۲۰۰۱.
۶۸. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۶۹. ابوعلی فارسی، الحجةللقراء السبعة، ج۴، ص۳۱، چاپ کامل مصطفی هنداوی، بیروت ۱۴۲۱/ ۲۰۰۰.
۷۰. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۵۶ـ۳۵۷.
۷۱. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۷۲. محمدبن حسین شیخ بهائی، الکشکول، ج۳، ص۴۱۲ـ۴۱۳، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
۷۳. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۶۴.    
۷۴. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۷۵. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۷۶. محمدبن عمر فخررازی، التفسیر الکبیر، ذیل آیه، او، بیروت ۱۴۲۱/۲۰۰۰.
۷۷. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن،ج۱۹، ص۱۶۶.    
۷۸. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۷۹. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۸۰. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۶۷.    
۸۱. علی‌بن ابی‌طالب (ع)، امام اول، نهج‌البلاغة،حکمت ۴۳۹، چاپ صبحی صالح، بیروت ۱۳۸۷/۱۹۶۷، چاپ افست قم (بی‌تا).
۸۲. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ذیل آیه.
۸۳. محمودبن عبداللّه آلوسی، روح‌المعانی، ذیل آیه، بیروت: داراحیاء التراث العربی، (بی‌تا).
۸۴. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۷۱.    
۸۵. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
۸۶. وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
۸۷. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ذیل آیه، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
۸۸. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ذیل آیه.
۸۹. محمدبن شاه‌مرتضی فیض کاشانی، تفسیر الصافی، ذیل آیه، چاپ حسین اعلمی، بیروت (۱۳۹۹/ ۱۹۷۹).
۹۰. طباطبائی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۹، ص۱۷۲.    
۹۱. وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
۹۲. محمدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۹۳. زمخشری، تفسیر الکشّاف، ذیل آیه.
۹۴. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۹۵. ابن‌عاشور (محمدطاهربن محمد)، تفسیر التحریر و التنویر، ذیل آیه، تونس ۱۹۸۴.
۹۶. محمدبن احمد قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ذیل آیه، ج ۹، جزء۱۷، بیروت ۱۹۶۶، چاپ افست تهران ۱۳۶۴ش.
۹۷. محمد جمال‌الدین قاسمی، تفسیر القاسمی، ذیل آیه، المسمی محاسن التأویل، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت ۱۳۹۸/۱۹۷۸.
۹۸. وهبه مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
۹۹. محمدحسین فضل‌اللّه، من وحی‌القرآن، ذیل آیه، بیروت ۱۴۱۹/۱۹۹۸.
۱۰۰. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
۱۰۱. عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تناسق الدرر فی تناسب السور، ج۱، ص۱۳۰، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
۱۰۲. عبدالرحمان‌بن ابی‌بکر سیوطی، تناسق الدرر فی تناسب السور، ج۱، ص۱۳۰، چاپ عبداللّه محمد درویش، بیروت ۱۴۰۸/۱۹۸۷.
۱۰۳. طبرسی، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، ج۹، ص۳۴۵.
۱۰۴. ابن‌کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۴، ص۴۹۴ـ۴۹۵، چاپ علی شیری، بیروت (بی‌تا).
۱۰۵. مجلسی، بحار الأنوار، ج۸۹، ص۳۰۷۳۱۲.    
۱۰۶. محمدتقی‌بن محمدباقر آقانجفی، خواصّ الآیات و خواصّ تمامی سوره‌های قرآن کریم، ج۱، ص۱۲۹ـ۱۳۱، بمبئی ۱۲۹۹، چاپ افست تهران ۱۳۴۵ش.
۱۰۷. کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ح۳، ص۴۷۸.
۱۰۸. شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ج۶، ص۱۴۸.    
۱۰۹. کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۳، ص۴۷۹.
۱۱۰. شیخ حرّ عاملی، وسائل‌الشیعة، ج۶، ص۲۲۶.    
۱۱۱. میرزا حسین نوری، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۸۹-۲۹۰.    
۱۱۲. حدید/سوره۵۷، آیه۷.    
۱۱۳. حدید/سوره۵۷، آیه۱۱.    
۱۱۴. حدید/سوره۵۷، آیه۱۸.    
۱۱۵. طباطبایی، محمد حسین، ۱۲۸۱ - ۱۳۶۰، المیزان فی تفسیر القرآن، جلد۱۹، ص۱۴۳.     .
۱۱۶. فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، ۷۲۹ - ۸۱۷ق، بصائر ذوی التمییز فی لطائف الکتاب العزیز، جلد۱، ص۴۵۳.     .
۱۱۷. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، ص۴۱.     .
۱۱۸. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، ص۴۳.     .
۱۱۹. زرکشی، محمد بن بهادر، ۷۴۵ - ۷۹۴ق، البرهان فی علوم القرآن (باحاشیه)، جلد۱، صفحه۱۹۴.     .
۱۲۰. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، ص۵۰.     .
۱۲۱. سیوطی، عبد الرحمان بن ابی بکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق، الاتقان فی علوم القرآن، جلد۱، ص۶۶.     .
۱۲۲. رامیار، محمود، ۱۳۰۱ - ۱۳۶۳، تاریخ قرآن، صفحه۵۸۷.
۱۲۳. جمعی از محققان، علوم القرآن عندالمفسرین، جلد۱، صفحه۳۱۷.
۱۲۴. مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵، تفسیر نمونه، جلد۲۳، صفحه۲۸۸.
۱۲۵. هاشم زاده هریسی، هاشم، ۱۳۱۷، شناخت سوره‌های قرآن، صفحه۴۱۶.
۱۲۶. مکارم شیرازی، ناصر، ۱۳۰۵، تفسیر نمونه، جلد۱۰، صفحه۱۲۰.


منبع

[ویرایش]

دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «سوره حدید»، شماره۵۸۸۶.    
فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت، ج۳، ص۲۸۰.    
فرهنگ نامه فارسی علوم قرآنی، برگرفته از مقاله«سوره حدید».    






جعبه ابزار